Nasz Mały Leksykon Filmowy – O związkach Czesława Miłosza z X Muzą

30 czerwca minęła 105. rocznica urodzin Czesława Miłosza. Wiemy o nim sporo. Jest jednym z częściej czytanych literatów. Interesujące są również jego "związki" z filmem jako twórcy cytowanych wierszy (w filmach dokumentalnych, fabularnych i spektaklach telewizyjnych), bohatera filmów dokumentalnych oraz autora przenoszonej na ekran prozy. To zagadnienie dziś naszkicujemy. Celowo pominęłyśmy ten temat w czerwcu, choć wówczas (z racji owej rocznicy) należało go podjąć, bo nie chciałyśmy przerwać czteroczęściowej Wakacyjnej Akademii Filmowej, prezentowanej w niniejszym cyklu co wtorek.

CYTAT LITERACKI

Cytat w filmie dokumentalnym.
Te filmy na ogół nie są powszechnie znane ani oglądane. A przecież poezję Miłosza recytowali w nich wybitni aktorzy. Byli to między innymi: Krzysztof Kolberger (Piosenka o porcelanie - w filmie pod tym samym tytułem, 1983, realiz. Zofia Ołdak),  Ryszard Jabłoński (Piosenka o końcu świata - w Końcu Polski, 1990, reż. Zbigniew Kowalewski), Joanna Szczepkowska (Campo di Fiori - w Karuzeli, 1993, reż. Michał Nekanda-Trepka) czy Andrzej Podgórski (Nie słyszę głosów - w Rozmowie z kamieniem, 1999, reż. Waldemar Czechowski). Także w Podróży do Witkacji (1985, realiz. Zbigniew Kowalewski) czytany jest utwór Miłosza, konkretnie - Traktat moralny.

Cytat w filmie fabularnym.
Poezja Miłosza gościła także w znanych obrazach rodzimej kinematografii. Nadzieję usłyszeliśmy w Człowieku z żelaza (1981, reż. Andrzej Wajda), Los - w Świetle odbitym (1989, reż. Andrzej Titkow), Esse oraz List - w Podróży na wschód (1994, reż. Stefan Chazbijewicz), a sonet, pewnie pamiętany ze szkoły, Który skrzywdziłeś, w czwartym odcinku serialu Twarze i maski (2000, reż. Feliks Falk).

Cytat w spektaklu telewizyjnym.
Mówię do ciebie po latach milczenia... to spektakl, którego autorem był sam pisarz, a reżyserem - Stanisław Zajączkowski (1981). Sporo w nim cytatów. Podobnie - w przedstawieniu Abbadon. Anioł zagłady. Widowisko poetyckie inspirowane twórczością Władysława Hasiora (1994, aut. Andrzej Maj). Na ścięcie damy dworu słyszymy w Chłodnej jesieni (1989, aut. Eustachy Rylski, reż. Janusz Zaorski), Wtajemniczenie - w Monologu z lisiej jamy (1998, reż. Jerzy Krysiak), Ducha dziejów oraz Równinę - w spektaklu Portret (Mrożek S.), wyreżyserowanym przez Kazimierza Dejmka (1990), a Veni Creator - w widowisku Znaki (1990, reż. Ewa Pytka).

FILM BIOGRAFICZNY, DOKUMENTALNY, KRÓTKOMETRAŻOWY

Tych  filmów jest zdecydowanie najwięcej. Niektóre w całości dotyczą życia lub twórczości pisarza, niektóre tylko marginalnie - w otoczeniu innych osób lub zagadnień. Wymienimy je chronologicznie, bez adnotacji. Kto zechce się nimi dogłębniej zainteresować, na pewno znajdzie szczegóły na stronach internetowych dotyczących kinematografii polskiej. Czesław Miłosz (1984, dyplom operatorski Stanisława Plewy), Kultura (1985, reż. Agnieszka Holland), Czesław Miłosz w Berkeley (1996, realiz. Tomasz Kamiński), Czesława Miłosza historia literatury polskiej XX wieku (1999, reż. Ewa Pytka-Chylarecka), Śmierć człowieka utalentowanego (1999, reż. Grzegorz Braun), Czarodziejska góra. Amerykański portret Czesława  Miłosza (2000, realiz. Maria Zmarz-Koczanowicz), Przyśnił mi się sen powrotu... (2000, reż. Andrzej Miłosz), Wilno Miłosza (2000, realiz. Andrzej Miłosz), Polscy nobliści (2003, realiz. Krzysztof Szmagier), Czesław Miłosz in memoriam (2004, realiz. Aleksandra Czernecka), Trzynasty pochowany (2008, realiz. Marta Kalinowska, Miłosz Kozioł).

FILM FABULARNY

Oczywiście, adaptacja  Doliny Issy (1982, reż. Tadeusz Konwicki). Nostalgiczna podróż w krainę dzieciństwa. Pojawiają się w niej również liczne cytaty z jego wierszy. Oto one: Dziecię Europy - cz. 6 (recyt. Marek Walczewski), Obłoki (recyt. Józef Duriasz), Słońce (recyt. Jerzy Kamas), Tak mało (recyt. Igor Śmiałowski), Twój głos (recyt. Krzysztof Globisz), W mojej ojczyźnie (recyt. Zdzisław Tobiasz), Z okna (recyt. Tadeusz Bradecki).

Źródło

Stanisław Pagaczewski, czyli pisarz – obieżyświat

Późne lata 70. ubiegłego wieku. Siódma czy ósma klasa szkoły podstawowej. Lekcja chemii. Siedziałam wówczas w ławce z Włodkiem, który absolutnie nie był zainteresowany kwasami nieorganicznymi, lecz trwał zatopiony w lekturze trzymanej pod ławką książki. Z tajemniczym uśmiechem na twarzy wędrował po baśniowej Krainie Deszczowców. I może prędzej niż bohaterowie powieści znalazłby uprowadzonego profesora Baltazara Gąbkę, gdyby nie zdecydowana reakcja nauczycielki, która podeszła do niego, zabrała mu książkę, podniosła wysoko i głośno zaczęła czytać jakiś zabawny fragment. W ten sposób po raz pierwszy usłyszałam o STANISŁAWIE PAGACZEWSKIM (1916-1984).

9 lipca przypadła setna rocznica jego urodzin. Przyszedł na świat w Krakowie. Temu miastu pozostał wierny aż do śmierci, która nastąpiła także w grodzie Kraka. Nie znaczy to, że stąd nigdy nie wyjeżdżał. Wręcz przeciwnie! Przecież encyklopedie najczęściej określają go jako „pisarza i podróżnika”. Jednak nie uprzedzajmy wypadków. Najpierw było dzieciństwo, spędzone w szacownym, profesorskim domu. Ojciec Stanisława, Julian, był historykiem sztuki, profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Matka, nosząca rzadkie imię Adolfina (z domu Till), to córka wykładowcy prawa cywilnego na Uniwersytecie Lwowskim. Przy okazji – ciekawostka. Temat rozprawy habilitacyjnej jego ojca brzmiał: Baltazar Fontana w Krakowie. Czy ten Baltazar jakoś zainspirował późniejszego literata?

Stanisław studiował filologię polską. W czasie wojny prowadził tajne nauczanie, a po niej został przede wszystkim autorem licznych i bardzo cenionych przewodników turystycznych i dziennikarzem (w telewizji przez jakiś czas prowadził program „Piękno Polski Południowej”). Bo kochał podróże i sport: narciarstwo, wioślarstwo, kolarstwo, pływanie, wspinaczki górskie. Zwiedził 60 krajów – prawie wszystkie w Europie, także liczne afrykańskie i bliskowschodnie. Pływał statkami handlowymi, gdyż jako członkowi Pen Clubu przysługiwał mu darmowy bilet. Chętnie przebywał też w polskich górach. Znajomy powiedział o nim: „Gorce uwielbiał, Pieniny kochał, a Bieszczady były jego drugim domem”. Od 1956 roku nie pracował na etacie, ale nieregularnie. Pobierał niemałe wynagrodzenie za książki, ale to nie były stałe dochody, toteż dom utrzymywała żona, Janina (Olszowska), z zawodu aptekarka.

Dziś jednak znamy go głównie jako autora trylogii o przygodach Baltazara Gąbki, na którą składają się: Porwanie Baltazara Gąbki, Misja profesora Gąbki oraz Gąbka i latające talerze. Podobno jego córka, Anna, domagała się opowiadania ciągle nowych bajek, które ojciec zaczął z czasem spisywać, co go niezwykle bawiło. Młodzi czytelnicy pokochali te książki, które ukazywały się w rekordowo wysokich nakładach.

I jeszcze ciekawostka, którą podaje Piotr Legutko (por. bibliografia poniżej). Powieści Pagaczewskiego nie ominęła ingerencja cenzury. Jedną z postaci w sfilmowanych przygodach o perypetiach profesora jest Bartolini Bartłomiej, herbu Zielona Pietruszka. W oryginale pieczętował się herbem Dwa Widelce i Udziec Barani. Cenzor – świadomy trudności w zaopatrzeniu – zmienił tę „apetyczną” nazwę.

Całą trylogię posiadamy w zbiorach. Może zachęcimy do niej kolejne pokolenia?

Bibliografia

EZ, Pagaczewski Stanisław, w: Kuliczkowska Krystyna, Tylicka Barbara (red. nauk.), Nowy słownik literatury dla dzieci i młodzieży. Pisarze, książki, serie, ilustratorzy, przegląd bibliograficzny, Warszawa 1979, s. 408. (Sygnatury:  86280-1, cz IX-8/4).
Legutko Piotr, Pisarz z Krainy Deszczowców, "Gość Niedzielny" 2016, nr 20, s. 64-65.

Odpowiedź zna wiatr..., czyli (spóźnione) życzenia urodzinowe dla Boba Dylana

Lato. Wakacyjne i urlopowe szlaki. Góry. Morze. Jeziora. I wiatr…

75 lat temu, 24 maja, urodził się Bob Dylan. W tym samym miesiącu, w każdą drugą sobotę i niedzielę maja, w Holandii świętowany jest Narodowy Dzień Wiatraków. Miesiąc później, rokrocznie wspominamy Światowy Dzień Wiatru (Global Wind Day). Lipiec i sierpień – to czas, w którym w niejednej polskiej wsi organizuje się regionalne Święto Wiatraka. Tak, ale jaki jest ich związek z Bobem Dylanem? Zasadniczy! Przecież sztandarowym songiem artysty jest… Blowin' in the Wind. Za rok – w maju! – minie 54. rocznica jego ukazania się w albumie The Freewheelin' Bob Dylan, a w sierpniu – w postaci singla.

Historyczny, legendarny tekst. Wielokrotnie tłumaczony na język polski, choć nie zawsze dobrze. Często marnie. Przez wielkich i mniejszych. Przekład proponowano nawet nobliście, Czesławowi Miłoszowi, ale nie dał się namówić. Śpiewali go najlepsi: Joan Baez, Elvis Presley, Marlena Dietrich, Stevie Wonder, Judy Collins, Etta James, Pete Seeger, Neil Young, Katie Melua, Maryla Rodowicz, Eleni. I inni. Był wykonywany przez Mormon Tabernacle Choir. Często gościł na katolickich Mszach św. w Stanach Zjednoczonych. Utwór ponadczasowy.

Bob Dylan. Poeta i pisarz. Aktor (świetnie zagrał w filmie Pat Garret i Billy Kid Sama Peckinpaha). Artysta występujący przed głowami państw (np. papież, prezydent USA). Od lat kandyduje do Literackiej Nagrody Nobla, której zapewne nie dostanie. Ale wielu spośród nas uważa, że zasłużył na nią bardziej niż niejeden z tych, którzy ją otrzymali.

Źródło

A w załączniku – dwa tłumaczenia piosenki. „Klasyczne” oraz „nowoczesne” (Barańczak, według „Znak” 2014, nr 5, s. 112)

Przez ile dróg musi przejść każdy z nas, by mógł człowiekiem się stać?
Przez ile mórz lecieć ma biały ptak, nim w końcu opadnie na piach?
Przez ile lat będzie kanion ten trwał, nim w końcu rozkruszy go czas?

Odpowie Ci wiatr, wiejący przez świat.
Odpowie Ci, bracie, tylko wiatr.

Przez ile lat będzie trwał góry szczyt, nim deszcz go na mórz zniesie dno?
Przez ile ksiąg pisze się ludzki byt, nim wolność wypisze w nim ktoś?
Przez ile lat nie odważy się nikt zawołać, że czas zmienić świat?

Odpowie Ci wiatr, wiejący przez świat.
Odpowie Ci, bracie, tylko wiatr.

Przez ile lat ludzie giąć będą kark, nie wiedząc, że niebo jest tuż?
Przez ile łez, ile bólu i skarg przejść trzeba i przeszło się już?
Jak blisko śmierć musi przejść obok nas, by człowiek zrozumiał swój los?

Odpowie Ci wiatr, wiejący przez świat.
I Ty swą odpowiedź rzuć na wiatr.

 
Dość dowolne tłumaczenie Barańczaka:

Ile oddziela nas granic i rzek
Od sensu, który jest w nas?
Ile mórz ujrzy ptak, nim ocali go brzeg
I długi sen w ciszy gwiazd?
Ile jeszcze eksplozji ogłuszy ten wiek,
Tę ziemię zasieków i krat?
Odpowiedź zna wiatr, odpowiedź gwiżdże wiatr,
Odpowiedź, odpowiedź gwiżdże wiatr.

Ile ostrości powinien mieć wzrok,
By dojrzeć niebo zza chmur?
Ile razy słuch złowi czyjś jęk albo szloch,
Nim wreszcie dosłyszy w nim ból?
Ilu jeszcze na zawsze zagłębi się w mrok,
w ten mrok, co w nich samych się wkradł?
Odpowiedź zna wiatr, odpowiedź gwiżdże wiatr,
Odpowiedź, odpowiedź gwiżdże wiatr.

Ile przeminie imperiów i lat,
Nim góry skruszą się w pył?
Ile człowiek znieść może poniżeń i zdrad,
Nim z łaski pozwolą, by żył?
Ile jeszcze zostało mu woli i sił,
By godzić się wciąż na ten świat?
Odpowiedź zna wiatr, odpowiedź gwiżdże wiatr,
Odpowiedź, odpowiedź gwiżdże wiatr.

źródło

                                                                                                                                                    
Bibliografia
Dobrowolski Jacek, Słowo o Bobie, 2009, nr 5, s. 42-43.
Dylan Bob, Odpowie ci wiatr [tekst zacytowany wyżej, online]
http://www.st9.pl/tlumaczenie,piosenki/B,piosenka,bob_dylan,blowin_in_the_wind.html#ixzz4Dnk9UbCt
Illg Jerzy, Hymn, „Znak” 2014, nr 5, s. 113-114.
Piotrowski Grzegorz, Bard o sobie, „Nowe Książki” 2007, nr 1, s. 35.
Ratajczak Mirosław, Wędrując z Bobem Dylanem, „Odra” 2006, nr 7/8, s. 111-112.
Szuster Marcin, Jak wciskałem słuchaczom pieśń, „Literatura na Świecie” 2009, nr 3/4, s. 374-380.

Nasz Mały Leksykon Filmowy – Język filmu (4). Inscenizacja. Etapy powstawania filmu. Najważniejsze nagrody filmowe

INSCENIZACJA (mise-en-scène) - aranżacja przedmiotów i ruchu postaci w obrębie obrazu rejestrowanego przez kamerę (wg K. Gałuszki). Składają się na nią:

Światło (oświetlenie) - funkcje: podkreślenie realizmu (światło "naturalne"); wyeksponowanie pewnych przedmiotów - jako "bohaterów" filmu (skierowanie na nie światła); efekty dramatyczne (np. pokazanie jazdy pociągu jako błyski świateł z okien na twarzy bohatera); budowa nastroju (np. biała ręka wyłaniająca się z mroku - w horrorze); portretowanie twarzy (światło frontalne - poszerza twarz; boczne - wydłuża ją; światło z dołu – deformuje, ujawnia rysy nieoczekiwane; skoncentrowane - wydziela z otoczenia; rozproszone - zmiękcza obraz).

Scenografia - nieożywione elementy wizualne filmu fabularnego. Dekoracja: sztuczna lub naturalna (plener). Funkcje: tło dla wydarzeń lub samoistny element dramaturgiczny; pomoc w lokalizacji akcji w czasie (np. moda architektoniczna epoki); świadectwo mentalności bohaterów; budowa nastroju; symbol sytuacji; projekcja jaźni bohatera (np. wykrzywienie przedmiotów - obraz zwichniętej psychiki); element akcji dramatycznej (np. Sznur Alfreda Hitchcocka - skrzynia, w której znajdzie się trup). Rola rekwizytów i kostiumu. Kostium - funkcje: pośrednie określanie czasu akcji (np. moda z epoki); samodzielny obiekt dramatu.Gra aktorska - aktorzy: typy i charaktery (jak w literaturze); konwencje (realistyczna, komediowa itp.); gest i mimika. Aktorzy niezawodowi. Statyści. Charakteryzacja - modyfikacja wyglądu aktora. Tworzenie typu urody (np. Brigitte Bardot - prowokująca erotycznie kobieta-dziecko).

ETAPY POWSTAWANIA FILMU
 
Etap literacki – na tym etapie powstają:

Temat filmowy – ogólny zarys treści filmu: fabuły, postaci i ich relacji, nastroju, idei. Dokument kilkukartkowy, kilkuzdaniowy (ten ostatni – w przypadku filmu animowanego).

Nowela filmowa – poszerzenie tematu [nie mylić z telenowelą! – jedno i drugie nie ma  n i c  wspólnego!]: dokładny opis przebiegu akcji, miejsc, charakterystyki, wyglądu, zachowania bohaterów, dialogów.

Scenariusz filmowy – literackie przełożenie noweli na język obrazów filmowych; przedstawienie kolejnych scen (uwaga! Nowela opowiada o wydarzeniach, scenariusz – jest mową wydarzeń).

Etap przygotowawczy – powołanie składu realizatorów, tzw. trójki realizatorskiej (reżysera, operatora, kierownika produkcji), która dobiera sobie asystentów, innych współpracowników. Na tym etapie powstają:

Scenopis - opracowywany na podstawie scenariusza techniczny plan realizacji filmu (zawierający szczegółowy opis kolejnych scen, scenografii, ujęć kamery); swoista partytura, która powstaje przy ścisłej współpracy tzw. trójki realizatorów. Tzw. scenopis opisowy – w przypadku filmu animowanego.

Właściwa faza prac przygotowawczych - opracowanie przez kierownika produkcji tzw. planu generalnego filmu (kosztorysu); wybór kostiumów, wnętrz (rola scenografa), plenerów, aktorów i statystów; kończy się ustawieniem tzw. pierwszego planu zdjęciowego (dekoracji i sprzętu filmowego do pierwszej sceny filmu).

Etap zdjęciowy – film nie jest kręcony „scena po scenie” (o kolejności jego kręcenia decydują względy praktyczne, głównie – miejsce akcji). Zdjęcia: atelierowe (w hali zdjęciowej) i plenerowe (w przestrzeni naturalnej).

Etap montażu i udźwiękowienia – przegląd i selekcja materiału zdjęciowego (wybranie najlepszych ujęć spośród dubli). Rola montażysty. Powstawanie ogólnej koncepcji artystycznej filmu, osiąganej poprzez trzy zasady montażowe: 1/ montaż techniczny – tworzący logiczny i jasny ciąg obrazów); 2/ montaż dramaturgiczny - ekspresyjne ukształtowanie materiału (stopniowanie napięcia, nagłe cofnięcia itp.); 3/ montaż skojarzeniowy – dążenie do takiego łączenia ujęć, by wywoływały nowe skojarzenia natury pozaobrazowej. Wybór muzyki filmowej i jej nagrywanie. Nagrywanie tzw. postsynchronów (dialogów) i tzw. efektów dźwiękowych (np. szumu morza). Nagranie filmu, z którego można wykonywać kopie. Nagranie tzw. wzorcowego negatywu (do archiwum). Nagranie dubbingu – zastąpienie oryginalnych głosów aktorów głosami aktorów kraju, w którym film ma być prezentowany.

Etap rozpowszechniania.

NAJWAŻNIEJSZE NAGRODY FILMOWE
 
Oscar - Amerykańska Akademia Filmowa (od 1928 r.).
Złoty Lew Św. Marka - Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Wenecji (od 1932 r.).
Złoty Glob – Hollywoodzkie Stowarzyszenie Prasy Zagranicznej (od 1944 r.).
Złota Palma - Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Cannes (od 1946 r.).
BAFTA - Brytyjska Akademia Sztuk Filmowych i Telewizyjnych (od 1948 r.).
Emmy - Amerykańska Akademia Telewizyjna (od 1949 r.).
Złoty Niedźwiedź - Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Berlinie – Berlinale (od 1951 r.).
Cezar – Francuska Akademia Sztuki i Techniki Filmowej (od 1976 r.).
Złote Lwy - Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku (od 1974 r.), a od 1987 r. - w Gdyni.
Złote Smoki - Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Krakowie (od 1964 r.).
Orzeł – Polska Akademia Filmowa (od 1999 r.).

SUPLEMENT. Główne gatunki filmowe, najkrótszą historię filmu, najważniejsze nagrody filmowe, etapy produkcji filmu oraz definicje adaptacji filmowej i ekranizacji przedstawiłyśmy TUTAJ.
 
BIBLIOGRAFIA (wszystkie książki dostępne w zbiorach PBW) I NETOGRAFIA:
Bobiński Witold, Idę do kina! czyli co młody kinoman wiedzieć powinien, Kraków 1995. ISBN 83-85845-19-4.
Czyżewski Stefan, Sitarski Piotr, ABC filmu. Słownik pojęć filmowych [online], dostępny: http://www.edukacjafilmowa.pl/materialy-edukacyjne/abc-filmu, dostęp: 1 czerwca 2016.
Doroba Ryszard, Bliżej filmu, wyd. 2, Warszawa 1986. ISBN 83-02-00653-X.
Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. [3], Film. Kinematografia, pod red. Edwarda Zajička, Warszawa 1994. ISBN 83-85323-66-X.
Gałuszka Kinga, Filmoteka szkolna. Smak kina, czyli krótki elementarz języka filmowego [online], tryb dostępu: http://www.nai.edu.pl/files/courses/196/modul_III/dokumenty/smak_kina_galuszka.pdf, dostępny: 1 czerwca 2016.
[Helman Alicja], Historia filmu, 8, Język filmowy. Wersja robocza [online], tryb dostępu: http://www.historiasztuki.com.pl/strony/015-00-08-FILM-LANGUAGE.html, dostępny: 1 czerwca 2016.
Helman Alicja (red.), Miczka Tadeusz, Słownik pojęć filmowych, t. 1-9, Wrocław, Katowice 1991-1998.
Ilustrowany Magazyn Literacki Plezantropia. Słowniczek pojęć filmowych [online], tryb dostępu: http://www.plezantropia.fora.pl/b-kino-b,119/slowniczek-pojec-filmowych,4239.html, dostępny: 1 czerwca 2016.
Kołodyński Andrzej, Zarębski Konrad J., Słownik adaptacji filmowych, wyd. 2, Warszawa, Bielsko-Biała 2011. ISBN 978-83-7446-724-7.
Michałek Barbara (oprac.), Historia filmu : zestawienie bibliograficzne w wyborze [online], tryb dostępu: http://pbw.katowice.pl/katowice/ib/historia_filmu.pdf, dostępny: 1 czerwca 2016.
Monako James, Standardowy słownik filmowy, telewizyjny i innych środków przekazu [fragm.], tłum. Henryk Kluba] [online], tryb dostępu: http://studnia.tu.koszalin.pl/pojecia_filmowe.htm, dostępny: 1 czerwca 2016.
Paszylk  Bartłomiej, Słownik gatunków i zjawisk filmowych, Warszawa, Bielsko-Biała 2010. ISBN 978-83-262-0551-4.
PL.REC.Film. Słowniczek [online], tryb dostępu: http://prf.ovh.org/index.php?str=slowniczek#o, dostępny: 1 czerwca 2016.
Płażewski Jerzy, Język filmu, wyd. 2, Warszawa 1982. ISBN 83-221-0077-9.
Wojnicka Joanna, Katafiasz Olga, Słownik wiedzy o filmie, Bielsko-Biała 2005. ISBN 83-7266-325-4.

 

Książki (nie)zapomniane - Kain i Abel z doliny Salinas

Najpierw uwertura. Z ballady Passing Through Leonarda Cohena:

I saw Adam leave the garden with an apple in his hand,
I said "now you're out, what are you going to do?"
"plant some crops and pray for rain, maybe raise a little cane.
I'm an orphan now, and I'm only passing through".

Książki tego pisarza już przedstawialiśmy. Ponieważ był jednym z największych prozaików, dziś zaprezentujemy kolejną. Na wschód od Edenu JOHNA STEINBECKA (1902-1968).

Connecticut. Cyrus Trask buduje DOM, w którym wzrastają jego synowie, Adam i Karol. Pierwszy to pokorny chłopak, drugi - niespokojna, mroczna natura. Po śmierci ojca nie zawsze dobrze układa im się prowadzenie gospodarstwa, ale jakoś trwają. Do czasu, gdy pod ich dach wtargnie Zło o słodkim, niewinnym obliczu.

Cathy jest śliczną dziewczyną. Pracuje u człowieka traktującego ją podle. Wreszcie, zmasakrowana przez niego, ostatkiem sił wlecze się w kierunku farmy zamieszkanej przez braci Trasków. Znajdują ją na progu. Ratują. Pielęgnują. Wrażliwy Adam ubóstwia tę bezbronną (jak myśli) istotę. Jest przekonany, że w jego nijaką codzienność sfrunął anioł.

Nie zauważa, że wtargnął potwór. Uosobione Zło. Potajemnie żeni się z Cathy, wywołując furię wrogo do niej ustosunkowanego Karola. Ale przebiegła osóbka potrafi oswoić ten gniew. Gdy mąż (przez pomyłkę?) wypija jej środek nasenny, z pokorną minką wślizguje się w prywatność jego brata...

Adam decyduje się na wyjazd z żoną do Salinas w Kalifornii. Do swojego Edenu. Z pomocą sąsiada, Samuela, zakłada farmę. Z mojej ziemi chcę zrobić ogród. Nie zapominaj, że na imię mi Adam - mówi do wiernego służącego, Chińczyka Li.

Li jest bardziej mędrcem niż służącym. Dostrzega zagrożenie, jakie sprowadza na dolinę kobieta o kamiennym sercu. Niedoszła dzieciobójczyni. Właśnie – synowie Cathy. Bliźniacy. Kaleb i Aaron. Nie spojrzawszy nawet na chłopców, których urodziła, bo nie udało jej się wcześniej spowodować poronienia, odchodzi. Zostaje pracownicą, a potem właścicielką domu publicznego. Chłopcy dorastają bez niej. Kal zostaje ogrodnikiem, Aaron zajmuje się zwierzętami. Znowu służący trafnie zauważa:

Są niby dwie strony medalu. Kal szorstki, chmurny i czujny, a jego brat - cóż, to chłopak, którego się lubi, jeszcze zanim otworzy usta, a później tym bardziej.

Zagrożenie wyczuwa także Adam, choć nie potrafi dostrzec jego źródła: Jest jakaś czarna groza nad tą doliną. (...) To jest tak ukryte jak tajona boleść.

Mijają lata. W okolicy pojawia się pan Bacon, inspektor okręgowy, wraz z córką, Abrą. Dziewczyna zrazu zakochuje się w łagodnym Aaronie, ale z czasem bardziej pociąga ją niespokojna osobowość Kala. I jego wybiera. Ale Kal ma obsesję. Przede wszystkim - pragnie niepodzielnie władać sercem ojca. I chce poznać swoją matkę. Wreszcie dowiaduje się o jej profesji. Odwiedza ją w domu publicznym i zabiera ze sobą łagodnego brata. To będzie początek tragedii. Aaron jest w szoku. Ucieka, gdzie oczy poniosą. Konkretnie - do wojska. I ginie. A oniemiały z bólu ojciec doznaje wylewu oraz - w konsekwencji - paraliżu.  Mądry Li filozoficznie uogólni tragizm ich losów:

Nikt nie ma prawa odjąć komukolwiek choćby jednego doświadczenia. Życie i śmierć są przyrzeczone. Mamy prawo do bólu.

Kal czuje się mordercą. Znowu mędrzec-sługa, jak opiekuńczy duch czuwający nad rodziną, boleśnie doświadczaną przez demony Zła, będzie musiał (chciał) interweniować. Wybłagać u Adama przebaczenie dla syna.

Kain i Abel ze słonecznej Kalifornii. Dwa pokolenia braci: Karol i Adam. Synowie tego ostatniego - Kaleb i Aaron. W tle jeszcze trzecia para - Kain i Abel. Widzimy, od jakich liter zaczynają się ich imiona, prawda? Jest paralela. Zresztą, mamy ich w powieści sporo. Bo to nie jest tylko opus magnum Steinbecka, osadzone w konkretnych realiach geograficznych i historycznych. To także ponadczasowa parabola.

Maciej Zembaty tak przetłumaczył cytowany na wstępie początek ballady Leonarda Cohena:

Kiedy Adam raj opuszczał
z jednym jabłkiem w dłoni swej
zapytałem go, co dalej będzie z nim.
„Będę orał, sadził, siał
o deszcz modlił się co dnia.
Teraz całkiem sam zostałem, muszę iść - tak jak ty”.

Steinbeck John, Na wschód od Edenu, przeł. Bronisław Zieliński, wyd. 5, Warszawa 1991, ISBN 83-06-02216-5. (Sygnatura: 134674/1-2).

Nasz Mały Leksykon Filmowy – Język filmu (3). Narracja filmowa. Czasy filmowe

NARRACJA FILMOWA - sposób opowiadania.  Jej rodzaje (jak w literaturze:

niezależna - obiektywna, najczęstsza;
zależna - subiektywna:
subiektywizacja wizualno-dźwiękowa - obiektyw - "w oku" bohatera (jego oczyma patrzymy), np. Pani jeziora Roberta Montgomery'ego;
komentarz autora - pozakadrowa obecność tego samego narratora, znajdującego się poza miejscem wydarzeń, np. Kanał Andrzeja Wajdy (narrator mówi, że wszyscy bohaterowie, na których patrzymy, zginą);
komentarz bohatera - w 1 osobie, w liczbie pojedynczej, w oderwaniu od czasu wydarzeń, np. Dziennik wiejskiego proboszcza Roberta Bressona (komentarz pokazany w formie kartek z prowadzonego przezeń dziennika);
komentarz postronnego świadka - w 1 osobie, w liczbie pojedynczej, w oderwaniu od czasu wydarzeń, przez naocznego obserwatora, niebędącego żadną z głównych postaci, np. Bosonoga contessa Josepha L. Mankiewicza;
subiektywizm układu retrospekcyjnego - bezsłowny, np. Brzask Marcela Carné (bohater, zabarykadowany w pokoju przed szturmującą policją, opowiada nam swoje życie; po każdym epizodzie pokazywany jest znowu w swoim pokoju);
pozornie zależna - przeplata relacje obiektywne z relacjami poszczególnych bohaterów (lub "z punktu widzenia bohaterów"), np. Obywatel Kane Orsona Wellesa - po śmierci bohatera pokazuje się wycinki prasowe (relacja "obiektywna"), a także wypowiadają się jego przyjaciele (relacje subiektywne). Inne formy:
monolog wewnętrzny bohatera - częsty w adaptacjach sztuk teatralnych;
tryb warunkowy - subiektywne przypuszczenie bohatera, komentatora odnośnie do przyszłości, np. Henrietta Juliena Duviviera;
kłamstwo - prawdę obiektywną pokazuje obraz, kłamstwo - dialog, np. Człowiek na torze Andrzeja Munka (próbujący oczyścić się z zarzutów dróżnik kłamie, że widział maszynistę pijanego, a kamera pokazuje nam tego ostatniego, mijającego dom zeznającego - w stanie trzeźwym);
stany psychiczne - najczęściej pokazywane jako sen (np. Tam, gdzie rosną poziomki Ingmara Bergmana), halucynacje, powrót do świadomości (np. pochylające się nad łóżkiem twarze, sufit itp.) itp.

Figury stylistyczne narracji filmowej (jak w literaturze):
stopniowanie (gradacja) - rozczłonkowanie zamierzonego efektu na kilka powiązanych elementów, uszeregowanych w ciąg rosnący, malejący;
powtórzenie – ponowne (wielokrotne) zastosowanie tego samego środka wyrazowego dla podkreślenia pewnej cechy (zdarzenia);
refren - rodzaj powtórzenia; powracający motyw ma na celu zrytmizowanie fabuły (powtarza się na przestrzeni całego filmu lub jego większej części);
elipsa (wyrzutnia) - opuszczenie elementów fabuły, których widz ma się sam domyślić. Cele: kondensacja narracji, pobudzanie wyobraźni, niespodzianka;
zawieszenie - umieszczenie przed dramatycznym rozwiązaniem ujęć obojętnych, odwlekających, wzmagających napięcie;
eufemizm (złagodzenie) - omówienie zdarzenia, pojęcia drastycznego w sposób łagodniejszy;
antyteza (przeciwstawienie) - zestawienie krańcowo przeciwstawnych elementów dla podkreślenia krańcowości jednego z nich, np. morderca z premedytacją karci syna za pociąganie kota za ogon w Monsieur Verdoux Charlesa Chaplina;
metafora (przenośnia) - nadanie pojęciu nowego, szerszego, przenośnego sensu przez zestawienie go z innym pojęciem, np. Spokojny człowiek Jona Forda - zapłakana Mary patrzy przez szybę na zalaną deszczem ulicę;
metonimia (zamiennia) - oznaczenie przedmiotu, działania przez inny(-e) pozostający(-e) z nim w związku przyczynowym, np. Monsieur Verdoux po uśmierceniu kolejnej żony usuwa ze stołu drugie nakrycie;
synekdocha (ogarnienie) - określenie przedmiotu, zdarzenia przez pokazanie jego fragmentu, np. Wakacje pana Hulot Jacquesa Tati - samochód pana Hulot (główny rekwizyt filmu) czasem jest "pokazywany" tylko przez charakterystyczny dźwięk, który wydaje, a pies, który go zna, nie ucieka z jezdni, ale wesoło macha ogonem;
symbol - podobny do metafory (i tak samo definiowany), ale różniący się od niej tym, że nie zawsze jest zamierzony przez twórcę, np. Ostatnia walka Apacza Roberta Aldricha - uciekający z niewoli Massai, wojownik nienawidzący rolnictwa, wpada w objęcia stracha na wróble;
alegoria - nadanie przenośnego sensu pojęciu sztucznie wtrąconemu w akcję (często znanemu w danej kulturze, np. w filmie japońskim - płatki kwiatu wiśni, spadające do wody, oznaczają śmierć młodego samuraja).

CZAS FILMOWY - naturalną zasadą kina - czas teraźniejszy (na ogół nierównoznaczny z rzeczywistym czasem fizykalnym). Odchylenia czasowe: kondensacja (pomijanie wielu elementów, np. film będący historią całego życia osoby, rodziny), rozciągnięcie (np. Pancernik Potiomkin Siergieja Eisensteina - długie pokazywanie masakry robotników na odeskich schodach).

Inne czasy:
Zatrzymany, np. Wszystko o Ewie Johna L. Mankiewicza - bohaterka otrzymuje nagrodę i w tym momencie zatrzymuje się ruch (i czas), a włącza retrospekcja (pokazanie jej życia).
Rzeczywisty - zrównany z czasem trwania filmu, np. W samo południe Freda Zinnemanna - akcja trwa od kilku minut po 10 do 12, a film - tyle samo. 
Upływ czasu - różnie sugerowany, np. zmianą pór roku, dialogami, charakteryzacją bohaterów itp.
Przeszły (retrospekcja) - podkreślenie różnic między czasem narracji a czasem wydarzeń (przesunięcie głównych partii narracji w przeszłość). Cele: 1/ usunięcie napięcia, związanego z nieświadomością rozwiązania, np. Dwunastu gniewnych ludzi Sidney’a Lumeta (akcja jest zbudowana jedynie wokół wydarzeń poprzedzających rozpoczęcie filmu), 2/ spotęgowanie fatalizmu ludzkiego losu, np. Ona tańczyła jedno lato Arne Mattssona (informacja o śmierci młodej bohaterki jest podana na początku filmu), 3/ wyakcentowanie szczególnych chwil z przeszłości, np. Czerwone i czarne Claude’a Autant-Lary (retrospekcja wynika z mowy bohatera w sądzie - i do niej powraca).

Czas przeszły, współobecny w jednym ujęciu z teraźniejszym - np. Panna Julia Alfa Sjøberga (bohaterka na 1 i 2 planie - to ta sama osoba, ale ta z tyłu – ona jako dziecko).
Retrospekcja w retrospekcji, np. Śmierć komiwojażera László Benedeka.

Czas przyszły - w warstwie obrazowej filmu nie istnieje. Jest tylko pozorny czas przyszły - przewidywanie tego, co nastąpi, np. Wszyscy Jesteśmy mordercami André Cayatte'a (więzień z celi śmierci słyszy rano dźwięki zbliżającego się plutonu egzekucyjnego).
Czas cykliczny (częstotliwy) - powtórzenia, sugerujące powtarzalność zdarzeń, sytuacji. Jego szczególny przypadek - konstrukcja spiralna, kolista (ostatnia scena filmu jest repliką pierwszej), np. Rzym, godzina 11 Giuseppe de Santisa.

Futbol w dawnych wiekach… i w PRL-u. Ciekawostki z czasopism

Przełom czerwca i lipca. Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej. Może zatem dzisiaj coś o futbolu? Przedstawiamy cztery interesujące artykuły z czasopism. Wszystkie mamy w zbiorach (i więcej, jeśli ktoś jest zainteresowany). Warto przeczytać! 

Gawkowski Robert, Czy król Zygmunt kopał piłkę?, „Głos Nauczycielski” 2012, nr 26, s. 15

Pierwszy oficjalny mecz piłki nożnej Polacy rozegrali w 1894 r., a pierwszą futbolówkę przywieziono do kraju cztery lata wcześniej. Jednak sport znali już obywatele Rzeczypospolitej szlacheckiej…

Kto był autorem pierwszego sprawozdania z zawodów sportowych? Podobno Maciej Rywocki, ochmistrz wojewodziców kryńskich, który zrelacjonował występy swoich podopiecznych w Rzymie – w roku 1586. Jeśli zaś chodzi o zmagania z piłką nożną, warto odnotować, że musiały odbywać się jeszcze wcześniej. Słowo „football” po raz pierwszy pojawia się w Europie w dokumencie z 1349 roku, w którym król Edward III zakazuje gry w piłkę na ulicach Londynu. Nieskutecznie! Pojawiały się kolejne zakazy, które także nie przynosiły efektów. Jednak trzeba była czekać aż do połowy XIX stulecia, by zostały opracowane nowoczesne reguły tej gry. Ta i wiele innych sportowych ciekawostek – w artykule.

Ligarski Sebastian, Piłka i polityka. Hiszpański Mundial '82 oczami komisarza wojskowego, „Mówią Wieki” 2012, nr 7, s. 12-17  
 
W latach osiemdziesiątych w strukturach państwa nie istniało ministerstwo sportu – za tę dziedzinę odpowiedzialny był utworzony według sowieckiego wzorca Główny Komitet Kultury Fizycznej i Sportu. Od 1978 roku kierował nim zasłużony działacz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Marian Renke, który równocześnie był przewodniczącym Polskiego Komitetu Olimpijskiego.
 
W maju 1982 roku ustalono, że polska ekipa na Mundial '82 będzie składać się z 44 osób. Konkretnie – z 22 zawodników i… 22 działaczy (!). Ponadto – 22 dziennikarzy. Kierownikiem ekipy został prezes PZPN, Włodzimierz Reczek, zaś jego zastępcą – wiceprezes, płk Henryk Celak, zastępca komendanta Komendy Stołecznej Milicji Obywatelskiej. Tuż przed mistrzostwami, podczas pobytu w Niemczech (w celu rozegrania kilku spotkań sparingowych), od ekipy „odłączył się”, tzn. uciekł (w czym pomógł mu Grzegorz Lato) zdolny bramkarz Śląska Wrocław, Jacek Jarecki. Nie potrafił żyć bez pewnej tenisistki, która już wcześniej znalazła się w Niemczech… A jak toczyły się losy ekipy w Hiszpanii i po powrocie? O tym w artykule.

Nawrocki Karol, Zatrzymać Szarmacha!, „Pamięć.pl” 2013, nr 2, s. 39-41
 
W PRL o tym, kto ma być prezesem PZPN, trenerem piłkarskiej reprezentacji Polski i czy piłkarze ligowe mogą zmieniać kluby, decydowały partia komunistyczna i „inne czynniki polityczne”. Na przykład o przeniesieniu Stanisława Terleckiego z Gwardii Warszawa do ŁKS Łódź zadecydował tow. Edward Gierek, a o zmianie barw klubowych Romana Koseckiego – minister gen. Czesław Kiszczak. Podobnie było w przypadku Andrzeja Szarmacha.
 
W artykule zaprezentowano metody przeprowadzania transferów klubowych w PRL. Skupiono się na przykładzie utrudnień czynionych gdańskiemu piłkarzowi, Andrzejowi Szarmachowi (później wspaniałemu zawodnikowi kadry narodowej), chcącemu występować w Górniku Zabrze.

Wołk Grzegorz, Kosecki w krainie generałów, „Pamięć.pl” 2014, nr 1, s. 41-44
 
Gdyby Janusz Zaorski kręcił „Piłkarski poker” kilka lat później, a nie w roku 1988, być może oprócz drużyn „Powiśla” i „Czarnych” znalazłby się w nim klub „resortowy”. Jednym z wątków pobocznych mogłaby być historia Romana Koseckiego, o którego sportowej karierze zdecydował gen. Czesław Kiszczak. W tej opowieści znajdziemy zresztą więcej generałów. Między innymi szefa MO i SB w Krakowie, Jerzego Grubę, jego odpowiednika z Warszawy Edwarda Kłosowskiego czy szefa szkolenia bojowego wojska Wojciecha Barańskiego. Wymienieni generałowie wywarli przemożny wpływ na pierwsze lata kariery Koseckiego.

To nie były problemy jedynie tego zawodnika i stanowiły konsekwencję PRL-owskiego modelu uprawiania sportu, np. istnienia klubów resortowych. Gra w nich niosła spore korzyści, ale jednocześnie stanowiła coś wstydliwego. Piłkarski start Koseckiego, wychowanka RKS Mirków, nie był obiecujący, toteż – pod wpływem pewnych nacisków – zdecydował się występować właśnie w klubie resortowym. Jednakże z czasem zawodnika zapragnęła zdobyć Wisła… Co było dalej – zajrzyjmy do artykułu!