piątek, 19 stycznia 2018

Książki (nie)zapomniane - Nic nie jest małe i nieważne, gdy się ma osiemnaście lat

Tytułowa Grażyna jest zwyczajną nastolatką. Pełno takich - nie tylko w jej rodzinnym Gajewie. Niezbyt dobrze porozumiewa z matką. Gardzi ojczymem. Idealizuje ojca, ale niebawem okaże się, że to mężczyzna z niejedną skazą. Jak wiele dziewczyn w jej wieku - ma przyjaciółkę. I właśnie ta znajomość zostanie wystawiona na próbę. W małym miasteczku rozegra się tragedia, której... prawie nikt nie zauważy. Ot, młodzi. Schodzą się i rozchodzą. Zakochują, a potem - oszukani - próbują się truć, podcinać żyły, ale te ich działania są krzykiem zranionego życia, nie zaś nieodwołalnym pragnieniem śmierci. Chociaż dorośli mówią, że z tego wyrosną, młodzi wiedzą, że nic nie jest małe i nieważne, gdy się ma osiemnaście lat. Także bohaterowie opowiadania ALEKSANDRA MINKOWSKIEGO (1933-2016).

Książka niby realistyczna. Grażyna. Jej matka pracuje w szpitalu. Ojciec odszedł do innej kobiety, z którą niebawem powtórnie się ożeni. Jeszcze jedna rozbita rodzina. Ale dziewczyna nie godzi się z tym stanem rzeczy. Wini ojczyma, dając mu brzydkie, obraźliwe przezwisko. Jest jeszcze Irmina, owa przyjaciółka, nieszczęśliwie zakochana w Pawle. Chłopakowi kiedyś wydawało się, że darzy ją uczuciem, ale z czasem znajomość z zapatrzoną w niego dziewczyną zaczęła mu ciążyć. Dostrzegł i docenił pokusy wolności oraz... urodę Grażyny. Skąd mógł przypuszczać, że Irma, której powiedział (nieco koloryzując) o swoim związku z tamtą, spróbuje targnąć się na życie? I tak oto - czekając, czy tamta przeżyje - spędzi nieznośnie długie godziny, targany wyrzutami sumienia, a jednocześnie swoistą złością, że przecież nie jest jej własnością... Że nie miała prawa oczekiwać więcej, niż mógł jej dać mało odpowiedzialny, kochliwy nastolatek. Przecież wiedziała, jaki jest... Musiała wiedzieć...

Grażyna też czuje się nieswojo. To prawda, spotkała się z Pawłem. Ale to nic nie znaczyło! Ot, zrobili to dla zgrywy. Naprawdę, tylko dlatego, by chwilowo zapełnić nudę!

A jednak Irma cierpi naprawdę. I tutaj należy wyjaśnić, dlaczego to opowiadanie jest  n a  o g ó ł  realistyczne. Bo nie jest takie do końca. Przenika je prześwietlona postać Bursztyna. Chłopca z innej baśni. Tak, z baśni. Konkretnie - według jego własnych słów - z "czwartego wymiaru". Niezwykły młodzieniec. Lekki i zwiewny. Uparty poszukiwacz Prawdy. Powiernik Grażyny. Zawsze jest blisko, gdy go potrzebuje. Ponad swój wiek mądry, przenikliwy, przewidujący. Dyskretny. Objaśnia świat. Zna najtajniejsze zakamarki serca. Wie, co się w nim dzieje. Rozumie bez słów. Pozwala się pokochać, ale sam nie składa wielkich obietnic. Czasem przypomina, że będzie musiał odejść. Wnosi tym samym element smutku, niepokoju. Ale zaznacza, że powróci. Czy w tym wymiarze? Postać rzeczywista czy upersonifikowany ideał wchodzącej w niełatwą dorosłość maturzystki?

Dzisiaj nastolatki czytają inne teksty. Nierzadko uciekają w świat fantasy - dla nich tak samo realny, jak Bursztyn dla Grażyny. Może warto je zachęcić do poczytania Minkowskiego. Czy podobałaby się im ta historia sprzed (kilkudziesięciu) lat?

Ps. Na motywach opowiadania Stanisław Jędryka nakręcił miniserial Zielona miłość, który wszedł na ekrany w 1980 roku.

Minkowski Aleksander, Grażyna, w: Tegoż: Artur i Grażyna, wyd. 2, Warszawa 1984, s. 113-268. (Sygnatura: 108857).

środa, 17 stycznia 2018

Kącik Maturzysty - 63: Ćwiczenia

Już za tydzień – zapowiadane lektury. Dzisiaj – jeszcze kilka ćwiczeń.

Pytania.

Ćwiczenie 1.
Obraz Czarny Staw - kurniawa Stanisława Witkiewicza, wiersz W pustce Kazimierza Przerwy-Tetmajera oraz wybrane przez siebie dwa teksty kultury uczyń inspiracją do przemyśleń nad potęgą i grozą gór.

źródło
Ciche leżą kamienie pod skał ciemnym murem.
Noc — wzdłuż żlebu się świeci wąski smug księżyca,
jak ogromna, stężała w locie błyskawica,
zamarznięta na skale w pustkowiu ponurem.

Cicho... W złomach jezioro czarne i zlodniałe;
taka głusza, że słychać szelest kropel z śniegu
sączących się w toń wodną po kamieniach z brzegu;
śnieg pokrył ciemnym płatem ochmurzoną skałę.

Chmury się dotykają prawie mego czoła;
zimne, oślizgłe głazy ręce moje ziębią...
Nad jeziora lodową, przepaścistą głębią
zasłuchałem się w przestrzeń... Idźmy... „nikt nie woła...”

Ćwiczenie 2.
A gdyby temat brzmiał tak: „Nie droga jest trudem, ale trud jest drogą”. Wędrówki bohaterów literackich w poszukiwaniu sensu życia. Omów na wybranych przykładach...

Ćwiczenie 3.
Oto kolejny temat: "Cierpienie jest nie tylko bólem, ale również wiedzą". Cierpienie jak czynnik kształtujący człowieczeństwo. Rozważ myśl Wiesława Myśliwskiego na wybranych przykładach literackich.

Ćwiczenie 4.
Władza – powołanie, zobowiązanie, zaszczyt, namiętność czy pokusa? Omów odwołując się do wybranych tekstów kultury.

Ćwiczenie 5.

Teraz kilka terminów. Zdefiniuj je i przypisz do określonej epoki: dekadentyzm, devotio moderna, gongoryzm, libertynizm, reizm.

Ćwiczenie 6.
Za panowania ilu i jakich królów żył Jan Kochanowski?

Ćwiczenie 7.
Uzupełnij tekst:
1. Komedia, w której na pierwszym planie jest dynamiczna akcja, pełna konfliktów, niezwykłych zbiegów okoliczności i powikłań sytuacyjnych, to komedia .......... Jej odmianą jest utwór, w którym występuje spiętrzenie omyłek i podstępów. To ...........
2. Komedia, w której na pierwszy plan wysuwają się postaci o przejaskrawionych cechach, to .........
3. Komedia ośmieszająca obyczajowość danego środowiska, to ...........

Ćwiczenie 8.
Dopisz imiona bohaterów biblijnych lub mitologicznych, kojarzących się z podanymi motywami lub związkami frazeologicznymi:
Arka -
Dłuto -
Jabłko -
Sędziwy wiek -
Stajnia Augiasza -
Rzeź niewiniątek -
źródło
Odpowiedzi.
 
Ćwiczenie 1.
Wskazówki do interpretacji obrazu: jezioro i skały przedstawiono niemal jak na fotografii; pokazano zimny krajobraz tatrzański w czasie zamieci śnieżnej (regionalnie zwanej kurniawą); skalne zbocza kontrastują z mrocznym, niespokojnym lustrem wody; góry dalszego planu są "zasłonięte" przez zadymkę, co powoduje wrażenie dynamizmu; widz odczuwa jakąś nieokreśloną obawę i niepewność, a jednocześnie fascynację; te odczucia spotęgowane są kolorystyką zawężoną do brązów czerni, szarości i bieli - światło księżyca rozjaśnia tylko niektóre elementy krajobrazu (mocny kontrast światła i ciemnych barw); wydaje się, iż twórca zainspirował się fotografią (realizm). Podobne odczucia mamy czytając wiersz W pustce. Tu można (ale nie trzeba!) dodać interpretację końcowej aluzji literackiej - przewrotne nawiązanie do Stepów akermańskich Mickiewicza; przewrotne, bo tam była mowa o stepie, ale w obu utworach mamy poczucie zagubienia i osamotnienia wobec siły przyrody. Inne teksty kultury przedstawiające grozę gór, to np. Z Tatr Juliana Przybosia (ważny tekst, dobrze byłoby, gdyby w tym kontekście został wybrany!). Także filmy, np. Granice wytrzymałości Martina Campbella, Na krawędzi Renny'ego Harlina, Krzyk kamienia Wernera Herzoga, Alive. Dramat w Andach Franka Marshalla, K2 Franka Roddama, Everest Baltasara Kormákura i inne. Pamiętajmy, by nie były to jedynie filmy. Można też wziąć pod uwagę górę Moria, na której Abraham miał złożyć ofiarę z Izaaka (Rdz 22,1-19) - tu groza wynika z czynu, jaki miał się na niej dokonać, "dostojeństwo" Olimpu - siedziby gromowładnego Zeusa, Krzak dzikiej róży Jana Kasprowicza - wyeksponowanie "walki" róży o trwanie. Uwaga! Pięknie o dostojeństwie najwyższych gór mówił Tenzing, który - jako pierwszy - wraz z Edmundem Hillary zdobył Mount Everest. Może po maturze warto przeczytać? Opracowanie (i cytaty) mamy TUTAJ.

(Inspirację do interpretacji obrazu zaczerpnęłam z: Kania Agnieszka, Maturzysta w kontakcie z dziełem malarskim, czyli praktyka czyni mistrza, w: Ikoniczne i literackie teksty w przestrzeni nowoczesnej dydaktyki, pod red. Anny Pilch, Marty Rusek, Kraków 2015, s. 208-211)
 

Ćwiczenie 2.
Należałoby zastanowić się, jakie są cele i konsekwencje wędrówek. Pragnienie przygody, traf, konieczność, zdobycie (samo)wiedzy… Często mówimy, że życie jest wędrówką (topos homo viator). Można wziąć pod uwagę, np. Biblię (wędrówka do Ziemi Obiecanej - Księgę Wyjścia i nast. lub wędrówkę mędrców za gwiazdą - Mt 2,1-12), mitologię grecką (np. podróż Jazona po złote runo) oraz Odyseję Homera, Boską Komedię Dantego Alighieri, Sonety krymskie Adama Mickiewicza, Pielgrzyma Cypriana Kamila Norwida, Małego Księcia Antoine’a de Saint-Exupéry’ego. Można też zastanowić się nad „podróżą w głąb siebie”, introspekcją oraz nad wędrówką w paraboli, np. w Procesie Franza Kafki lub w dramacie Król Edyp Sofoklesa. Pamiętajmy o Podróży Zbigniewa Herberta, bo mamy rok jemu poświęcony!
źródło
Ćwiczenie 3.
Istnieje cierpienie jako konsekwencja winy (np. cierpienie niektórych bohaterów romantycznych) i niezawinione (np. Hiob, Chrystus). Jest cierpienie jednostek i grup osób (np. Dżuma Alberta Camusa, chrześcijanie w Quo vadis Henryka Sienkiewicza), a nawet całych narodów (np. Dziadów część III, literatura okresu I i II wojny światowej, Holocaust). Jest cierpienie bohaterów świata antycznego, nieuniknione, wynikające z Fatum (np. Król Edyp Sofoklesa) lub z woli bogów (Niobe, Prometeusz). Warto zwrócić też uwagę na "współcierpienie", np. Matki Boskiej w Lamencie świętokrzyskim, matki będącej podmiotem Elegii [o chłopcu polskim] Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, ojca z Trenów Jana Kochanowskiego. Cierpią dzieci i dorośli. I każde cierpienie jest nie tylko źródłem bólu, ale również wiedzy o ludzkim losie. Każdy człowiek inaczej cierpi i odmiennie cierpienie przyjmuje. Skala postaw jest ogromna - od negacji, poprzez bunt, aż po akceptację, a czasem bierność, apatię. Bo przecież jest różnica między cierpieniem nieszczęśliwego kochanka, rodziców będących świadkami krzywdy ich dziecka, więźnia obozu koncentracyjnego lub męczennika, który wierzy w nadprzyrodzony sens ofiary z życia lub dobrowolnie cierpi za kogoś, prawda?
źródło
Ćwiczenie 4.
Niektóre książki, które można wziąć pod uwagę, to: Biblia (król Dawid, 1 Sm 16 i nast., 2 Sm; Herod, Mt, 2, 1-18), Król Edyp lub Antygona Sofoklesa, Kazania sejmowe Piotra Skargi, Do króla Ignacego Krasickiego, Makbet Williama Shakespeare'a, Quo vadis Henryka Sienkiewicza, Granica Zofii Nałkowskiej, Egzamin Ewy Lipskiej, Tango Sławomira Mrożka, Rok 1984 lub Folwark zwierzęcy George'a Orwella. Można przyjrzeć się też filmom, np. licznym nawiązaniom do legend arturiańskich, współczesnym filmom politycznym (np. Wszyscy ludzie prezydenta Alana Pakuli), polskim filmom rozrachunkowym z PRL (np. Człowiek z marmuru Andrzeja Wajdy, Przesłuchanie Ryszarda Bugajskiego) i innym. Jak bohaterowie rozumieją władzę? Czy (jak) ona ich zmienia? A może jeszcze teksty piosenek? Na przykład Jacka Kaczmarskiego?
źródło
Ćwiczenie 5.
Dekadentyzm - prąd duchowy w ostatnim dwudziestoleciu XIX w. (neoromantyzm = Młoda Polska), wyrażający się w postawie indywidualistycznej (wpływ filozofii Artura Schopenhauera) i pesymistycznej.
Devotio moderna (nowa pobożność) - nurt pobożności rozwijający się w późnym średniowieczu w Niderlandach i Nadrenii wśród bogatych mieszczan, akcentujący bardzo osobiste przeżywanie wiary oraz rolę uczuć w doświadczeniu duchowym. Twórca - Gerard Groot.
Gongoryzm (kultyzm) - główny kierunek w poezji hiszpańskiego baroku, charakteryzujący się niezwykłym słownictwem, rozbudowanymi konstrukcjami metaforycznymi, pełnymi niezwykłości oraz trudnymi do rozszyfrowania aluzjami (od nazwiska Luisa de Góngory).
Libertynizm - ruch społeczno-polityczny w XVII i XVIII w., głównie we Francji doby oświecenia, kwestionujący tradycyjną moralność i rolę religii.
Reizm – termin odnoszący się głównie do poezji Mirona Białoszewskiego, przedstawiciela nurtu lingwistycznego (literatura powojenna). Uczynienie tematem poezji rzeczy, przedmiotów użytku codziennego.
źródło
Ćwiczenie 6.
Czterech. Zygmunta Starego, Zygmunta Augusta, Henryka Walezego, Stefana Batorego.

Ćwiczenie 7.
1. komedia sytuacji, komedia intrygi,
2. komedia charakterów,
3. komedia obyczajowa.

Ćwiczenie 8.

Arka - Noe (Biblia).
Dłuto - Pigmalion (mitologia grecka)
Jabłko - Adam (Biblia - Księga Rodzaju), Eris (mitologia grecka; jabłko niezgody rzucone na stół podczas wesela Peleusa i Tetydy; z mitologią wiążą się też złote jabłka w ogrodzie Hesperyd oraz ich rola w pokonaniu Atalanty przez Hippomenesa).
Sędziwy wiek - Matuzalem (Biblia), Nestor (mitologia grecka).
Stajnia Augiasza - Herakles (mitologia grecka)
Rzeź niewiniątek - Herod (Biblia - Ewangelia wg św. Mateusza).
źródło

poniedziałek, 15 stycznia 2018

(Jubileuszowy) Rok Kryminału - cz. 2

Dzisiaj przegląd publikacji na temat kryminału literackiego.

Kiślak Elżbieta, Detektyw jako artysta romantyczny, "Teksty Drugie" 2002, nr 6, s. 196-204

Prekursorstwo twórczości Edgara Allana Poe wcześnie dostrzegli czytelnicy, co prawda nie w jego rodzinnej Ameryce, lecz w Europie.

Postać detektywa Cézare Auguste’a Dupina, genialnego analityka zbrodni, bohatera Zabójstwa przy rue Morgue oraz Skradzionego listu, czekająca na obszerne opracowanie ze strony historyków literatury.
E. Allan Poe - źródło:
Chojnacka Monika, Chojnacki Rafał, Fenomen skandynawskiego kryminału, rozm. przepr. Jakub Morawiec, "Śląsk" 2015, nr 3, s. 44-45

Moda na skandynawski kryminał nie ominęła także Polski. (…) Co sprawia, że mamy dziś do czynienia już nie tylko z fenomenem literackim, ale wręcz (pop) kulturowym?

Rozmowa z twórcami portalu deckare.pl Skandynawskie kryminały (dostępny TUTAJ). Co znaczy słówko z adresu? Co można znaleźć na portalu? Co poleciliby osobom chcącym rozpocząć czytelnicza przygodę ze skandynawskimi kryminałami? Co sądzą o ich ekranizacjach? Odpowiedzi na te i kilka innych pytań.
H. Mankell - źródło:
Kondracka-Zielińska Anna, Jak to w kryminale! (Słów kilka o powieściach detektywistycznych Agaty Christie), "Język Polski w Liceum" 2005/2006, nr 1, s. 25-42

W kryminałach Christie mamy do czynienia ze światem tradycyjnych wartości. (…) W tekstach Królowej kryminałów widać szacunek dla codziennych czynności wykonywanych zazwyczaj przez panie domu (…). Jest to świat zamknięty dla politycznych zagadnień i nie ma w nim miejsca na młodych rewolucjonistów (…). Możemy się tylko domyślać, że gdzieś tam coś się jednak dzieje (…). Christie (…) opisywała głównie grupę, którą znała najlepiej.

Analiza tytułów powieści Christie, zarysów fabuł i obecnych w nich fascynacji… światem baśni. W którym kryminale jest nawiązanie do Kopciuszka? Podpowiadamy, że ten tytuł znajduje się w naszych zbiorach!

Kondracka-Zielińska Anna, Kim jest detektyw w kryminałach Agaty Christie? O Monsieur Herkulesie Poirot i Pannie Jane Marple, "Język Polski w Liceum" 2005/2006, nr 2, s. 9-24

(…) sukces powieści A. Christie polega niewątpliwie na zaproszeniu do układania puzzli, a w tym celu autorka powołuje do życia psychologicznie przekonywujących bohaterów.

Jane Marple i Herkules Poirot – ich wygląd fizyczny i portrety psychologiczne. Uwaga! O twórczości Christie obszerniej napisałyśmy TUTAJ.
A. Christie - źródło:
Zizek Slavoj, Logika powieści detektywistycznej, "Pamiętnik Literacki" 1990, z. 3, s. 253-283

W pracach na temat powieści detektywistycznych nadal przeważają sądy utarte, sprowadzają się one do traktowania ich w sposób pobłażliwy i wyniosły jako literatury trywialnej. Na ironię zakrawa fakt, że stereotypowość metody przenosi się na przedmiot badań; zarzuca się oto powieści detektywistycznej, że jest schematyczna.

Oczywiście, nie jest. Analiza linii: powieść klasyczna – czarna powieść – powieść ofiary – powieść sprawcy.

Świetlikowska Jolanta, Zbrodnie, które odzyskują czas. O polskim kryminale retro, "Odra" 2011, nr 11, s. 66-72

Nie jest łatwo wytyczyć interpretacyjne ścieżki w obrębie polskiej powieści kryminalnej. (…) Wśród wielu bardzo interesujących realizacji tego gatunku na pierwszy plan zdecydowanie wybija się kryminał retro (…).

Reprezentują go m.in. Marek Krajewski, Marcin Wroński, Paweł Jaszczuk, Piotr Schmandt, Konrad Lewandowski, Artur Górski, Tadeusz Cegielski, Małgorzata i Michał Kuźmińscy. Akcję kryminałów tego typu najczęściej umieszczają w latach 20. lub 30. minionego stulecia. Dlaczego?
M. Krajewski - źródło:
Lasić Stanko, Poetyka powieści kryminalnej. Próba analizy strukturalnej, przeł. Magdalena Petryńska, Warszawa 1976

Nie istnieje chyba autor powieści kryminalnej, który w pewnej chwili nie zbuntował się (…) przeciw ostrym rygorom związanym (…) z tym typem powieści. Ale jest również prawdą i to, że autor powieści kryminalnej zawsze wraca – nieważne, z pokorą, ironią, czy sarkazmem – do podstawowej struktury tego swoistego rodzaju opowieści.

Warstwowość płaszczyzny fabularno-kompozycyjnej kryminału. Formy i warianty schematu podstawowego: śledztwo, pościg, zagrożenie, akcja. Znaczenie kary. Powieść antykryminalna.

Caillois Roger, Powieść kryminalna, czyli Jak intelekt opuszcza  świat, aby oddać się li tylko grze, i jak społeczeństwo wprowadza z powrotem swe problemy w igraszki umysłu, w tegoż: Odpowiedzialność i styl. Eseje, [przeł. Jan Błoński i inni], Warszawa 1967, s. 165-209

Swoiste, wyjątkowe miejsce powieści kryminalnej w całości literatury powieściowej wynika (…) z odwrócenia chronologii i zastąpienia porządku wydarzeń porządkiem odkrycia. Powieść ta nie jest sprawozdaniem, ale dedukcją: nie opowiada jakiejś historii, ale pracę, która tę historię odtwarza. Już od początku stara się przede wszystkim zadowolić inteligencję.

Polemika z lokowaniem początków kryminału w twórczości… Sofoklesa (Król Edyp) i Woltera. Struktura powieści kryminalnej. Gry intelektualne prowadzone z czytelnikiem. Kryminał jako zadanie dla odbiorcy.
Strój milicjanta z lat 70. XX w. - źródło:
Wilson Edmund, Dlaczego kryminały są poczytne?, w: tegoż: Szkice, przeł. Jerzy Hummel, Warszawa 1973, s. 176-182

Wiele się nasłuchałem w ciągu długich lat o powieściach detektywistycznych (…). Przy każdej okazji dowiaduję się na nowo, że najwybitniejsze osobistości życia publicznego naszych czasów, od Woodrowa Wilsona do W.B. Yeatsa, rozczytywały się namiętnie w beletrystyce tego rodzaju.

No właśnie, skąd ta popularność? Może w swoistej autopsychoterapii, którą aplikują sobie czytelnicy, uświadamiając sobie, że chociaż przestępca zaatakował znienacka i z początku nikt nie wydawał się niewinny ani bezpieczny, winowajca jednak zostaje złapany – i możemy odetchnąć z ulgą, że nie był to nikt z nas.

Wilson Edmund, Kogo obchodzi, kto zamordował Rogera Ackroyda?, w: tegoż: Szkice, przeł. Jerzy Hummel, Warszawa 1973, s. 183-191

Dar opowiadania jest zaletą nieprzeciętną, podobnie jak inne talenty artystyczne, a jedynym autorem (…), który, moim zdaniem, posiada ten dar w jakimś stopniu, jest Raymond Chandler.

Zacięty wróg kryminałów odpowiada na zarzuty, kierowane pod jego adresem przez apologetów gatunku.
źródło:
Kosmala Małgorzata, Kryminalne retroświaty, w: Paczoska Ewa, Szleszyński Bartłomiej, Przerabianie XIX wieku. Studia, Warszawa 2011, s. 223-245

Badacze zgodnie podkreślają, że w Polsce kryminalny boom został zainicjowany przez powieści retro Marka Krajewskiego (…). Można mniemać, że swój sukces zawdzięcza (…) sugestywnej, wyrazistej postaci głównego bohatera Eberharda Mocka oraz umiejętnie skonstruowanemu światowi retro, ożywiającemu wyobrażenia narosłe wokół międzywojennej, widmowej przeszłości miasta Breslau.

Przedwojenna, systematycznie rozrastająca się  kryminalna „mapa” Polski, czyli Warszawa (Konrad T. Lewandowski), Poznań (jak poprzednio), Kraków (Krzysztof Maćkowski), Lublin (Marcin Wroński), Wejherowo (Piotr Schmandt). Triada konstrukcyjna tych powieści: miasto - bohater (detektyw) - historia oraz implikowane przez nią zagadnienia.
Konrad T. Lewandowski - źródło:

piątek, 12 stycznia 2018

Nasz Mały Leksykon Filmowy - (Jubileuszowy) Rok Kryminału - cz. 1

Rok 2018 można chyba nazwać Rokiem Kryminału. Przypadnie w nim sporo rocznic związanych z tym gatunkiem.

Najpierw film. W 1968 r. zawitał na ekranach pierwszy odcinek z serii Columbo (reż. Richard Levinson) I gościł na na nich do 2003 r., stając się niemal domownikiem. Do dziś z sentymentem wspominam sympatycznego porucznika. Pięć lat później pojawił się inny porucznik - Theo Kojak z nowojorskiego Wydziału Zabójstw (reż. Edward M. Abroms i inni), by towarzyszyć nam w każdy czwartek przez pięć lat (1973-1978). Gdy on jeszcze ścigał przestępców, poznaliśmy francuskiego komisarza Valentina z Brygad Tygrysa (reż. Victor Vicas 1974–1983). Mamy też „swoje” popularne seriale, chociaż wyprodukowane na podstawie seriali zagranicznych: Ojciec Mateusz (od 2008, reż. Maciej Dejczer i inni) oraz Komisarz Alex (od 2012, reż. Robert Wichrowski).

Ponadto w bieżącym roku przypadną „okrągłe” rocznice autorów kryminałów:
•    urodzin – np. Gastona Leroux (ur. 1868), Raymonda Chandlera (1888), Dorothy Leigh Sayers (1893), Georgesa Simenona (1903), Alana Bradley’a (1938), Eduardo Mendozy (1943), Henninga Mankela (1948), Jamesa Ellroy’a (Lee Earle’a Ellroy’a, 1948), Christophera Fowlera (1953), Louise Penny (1958);
•    śmierci – np. Joe’a Alexa (Macieja Słomczyńskiego, 1998), Lawrence’a Sandersa (zm. 1998), Erika Otto Larsena (2008), Joanny Chmielewskiej (2013).

Proponujemy dwuczęściowy przegląd publikacji na temat kryminału filmowego i literackiego. Dziś – kryminał filmowy.

Houck Max M., Nie całkiem z życia wzięte, "Świat Nauki" 2006, nr 8, s. 74-79

Seriale detektywistyczne utrudniają pracę prawnikom i organom ścigania, powodując przerost oczekiwań wobec śledczych. Zarazem jednak kreują modę na naukę i mało popularne dotąd kierunki studiów.

Obraz pracy kryminologów i lekarzy sadowych w serialach detektywistycznych i nie tylko. Jeśli chcesz wiedzieć, co to jest tzw. efekt CSI oraz jakie kierunki studiów wybierają młodzi ludzie pod wpływem seriali kryminalnych, to jest artykuł dla Ciebie!
Richard Kiley i Pieter Falk w serialu Columbo - źródło:
Hrapkowicz Błażej, Kino wciąż jest czarne, " Kino" 2015, nr 3, s. 8-11

Film noir, którego korzenie tkwią tyleż w amerykańskiej powieści kryminalnej, co w niemieckim ekspresjonizmie (nie wspominając o francuskim egzystencjalizmie), jest jedną z najbardziej fascynujących hybryd w historii światowego kina. I chyba najbardziej trwałą.

Noir - definicja, cechy gatunkowe, zwięzła historia i najwybitniejsze osiągnięcia gatunku. Neo-noir i jego stylistyka oraz osiągnięcia.

Cegiełkówna Iwona, Płeć i (czarny) charakter, "Kino" 2016, nr 1, s. 32-35

Jeśli jest zbrodnia, musi być i detektyw, próbujący rozwikłać jej zagadkę, a najlepiej – para. Ekranowe duety śledczych, policjantów czy agentów federalnych mają różny charakter.

Demaskatorzy ekranowych zbrodni. Od „klasyków” - Sherlocka Holmesa, Philipa Marlowe’a, Sama Spade’a, Harkulesa Poirota, Julesa Maigreta – po Kurta Wallandera i najwspółcześniejszych.
Telly Savalas w Serialu Kojak - źródło:
Birkholc Robert, Polish psycho. Polskie filmy fabularne o seryjnych mordercach, "Kino" 2016, nr 10, s. 52-54

Filmy o seryjnych mordercach (serial killer movies) stanowią jedną z najbardziej popularnych odmian kina sensacyjnego. Podgatunek ten jest kojarzony przede wszystkim z kinematografią amerykańską, ale doczekał się także wielu innych, europejskich i azjatyckich realizacji, realizowano podobne filmy i u nas.

Te filmy kręcili znani reżyserzy, np. Marcin Koszałka, Maciej Pieprzyca, Tadeusz Chmielewski, Janusz Kidawa-Błoński, Roman Załuski. Ich przegląd i stosunek władz PRL-u do gatunku.

Śmiałowski Piotr, Powikłane tropy. O polskim filmie kryminalnym, "Kino" 2011, nr 6, s. 52-57
Próby mechanicznego przeniesienia kryminału na nasz teren wyglądają mniej lub bardziej żałośnie – pisał (…) Zygmunt Kałużyński. – Zamiast Sherlocka Holmesa i Humphreya Bogarta występuje kapitan Mikrut z MO o poborach nie przekraczających odpowiedniej grupy uposażeniowej, który przeprowadza śledztwo w sprawie kompletu sztućców zabytkowych, przywłaszczonych z magazynu Desy, a przeznaczonych dla muzeum w Mielęcinie. Zbrodnia zaś polega na wepchnięciu do jeziora panny Kazi ze Zjednoczenia Handlowego przez pana Józka z rachunkowości na Mazurach w trakcie wczasów pracowniczych.

Tak pisał krytyk filmowy w okresie PRL-u. Później sytuacja też nie zaczęła się znacząco zmieniać. Powstało jednak kilka(naście)? Dobrych kryminałów. Autor przedstawia dziesiątkę – jego zdaniem – najlepszych.

Żurawiecki Bartosz, Stara kobieta morduje. Filmy hagsploitation, "Kino" 2017, nr 8, s. 34-37

Głośny thriller Roberta Aldricha “Co się zdarzyło Baby Jane?” (1962) to nie tylko pierwsze i jedyne spotkanie przed kamerą dwóch gwiazd starego Hollywood: Joan Crawford I Bette Davis. Film zapoczątkował nieco dziś zapomniany podgatunek filmowy. W filmach hagsploitation niedawne ekranowe diwy przeistaczały się w złe macochy z najgorszych koszmarów…


Role kobiet – potworów, grane przez wielkie gwiazdy. Tak, ten gatunek miał wielkie powodzenie u widzów. Czy znasz np. “Kto leży w moim grobie?” (reż. Paul Henreid, 1964), “Sublokatora” (reż. Janusz Majewski, 1966), “Co się zdarzyło ciotce Alicji?” (reż. Lee H. Katzin, 1969), “Co się dzieje z Helen?“ (reż. Curtis Harrington, 1971)? Jeśli nie, może poczytasz o “klasykach” gatunku?
Plakat do filmu Co się zdarzyło Baby Jane? - źródło:
Ćwikiel Agnieszka, U nas na komendzie, w: Miczka Tadeusz (red. nauk.), Madej Alina (współred.), Syndrom konformizmu? Kino polskie lat sześćdziesiątych, Katowice 1994, s. 84-100

Każdy z niewielkiej liczby filmów kryminalnych, zrealizowanych w PRL w latach sześćdziesiątych, budził żywe zainteresowanie. Miał też wiele recenzji, omówień, doniesień z planu filmowego. Wywoływał (…) dyskusje na temat społecznej potrzeby stworzenia polskiego kryminału i zanalizowania przyczyn niepowodzeń kolejnych przedsięwzięć. „Demokratyczny thriller” – bo i tak określano polski film kryminalny – miał w zamierzeniu decydentów i twórców pełnić funkcje rozliczne i rozmaitymi się cechować właściwościami.

Oczywiście, miał pokazywać prawdę o ówczesnym społeczeństwie, prezentować osiągnięcia służby bezpieczeństwa. Miał też być formą profilaktyki społecznej oraz – oczywiście – rozrywki. Czy i jak ówczesny kryminał realizował te postulaty?
Logo serialu 07 zgłoś się - źródło:
Wajda Katarzyna, Nasze kino milicyjne, czyli peerelowskie kryminały widziane po latach, "Kino" 2002, nr 10, s. 51-54

Życie bandyty lat 60. nie było łatwe, bo pracował od 8 do 16 i gdy przed końcem pracy planowany był napad, musiał się zwalniać.

Kryminały doby PRL-u są podobne – jak pisze autorka – do ówczesnego „wyrobu czekoladopodobnego”, stworzonego po to, by zastąpić prawie niedostępną w sprzedaży czekoladę. Są imitacją, ale rodzimą. I dlatego wspominamy je z pewną nostalgią.
Pistolet z serialu 07 zgłoś się - źródło:
Ciąg dalszy - tym razem o kryminale literackim - nastąpi 15 stycznia (w poniedziałek).

środa, 10 stycznia 2018

Kącik Maturzysty - 62: Ćwiczenia (nieco trudniejsze)

Ponieważ ćwiczeń nigdy za dużo, dziś kolejne, nieco trudniejsze.

Pytania.

Ćwiczenie 1.
Nawiązując do rzeźby Apollo i Dafne Giovanniego Lorenza Berniniego (1598-1680) oraz wybranego przez siebie utworu literackiego, przedstaw charakterystyczne cechy stylu barokowego.
źródło
Ćwiczenie 2.
A gdyby temat brzmiał tak: Realizm czy deformacja? Który sposób przedstawienia rzeczywistości pełniej odzwierciedla złożoność współczesnego świata? Przedstaw swoją opinię odwołując się do różnych tekstów kultury XX wieku. Co byśmy powiedzieli (napisali)?

Ćwiczenie 3.
Oto kilka cytatów pochodzących z lektur z gwiazdką. Z jakich? Należy podać autora, tytuł i okres literacki, w którym utwór powstał.

1/ Każdy ptak w górze i każdy człowiek na ziemi wyobraża sobie, że idzie tam, dokąd chce. I dopiero ktoś stojący z boku widzi, że wszystkich razem pcha naprzód jakiś fatalny prąd, mocniejszy od ich przewidywań i pragnień.

2/ Wszyscy odeszli: widze i aktory.
     Na placu pustym, samotnym zostało
     Dwadzieścia trupów


3/ We wtorek zbudziłem się o tej porze bezdusznej i nikłej, kiedy właściwie noc się już skończyła, a świt nie zdążył jeszcze zacząć się na dobre.

4/ Więc tobie, wielka, święta przeszłości, i tobie, krwi ofiarna, niech będzie chwała i cześć po wszystkie czasy!

4/ Bo naród bywa na takiej katuszy,
    Że kiedy zwróci wzrok ku jego męce,
    Nawet Odwaga załamuje ręce.


5/ Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie.

6/ Pełno nas, a jakoby nikogo nie było

7/ Bo do rycerskiego dzieła
    Matka w łonie mnie poczęła


8/ Maski trzepotały czerwonymi powiekami, kolorowe wargi szeptały coś bezgłośnie i wiedziałem, że przyjdzie chwila, kiedy napięcie tajemnicy dojdzie do zenitu i wtedy wezbrane niebo kurtyny pęknie naprawdę, uniesie się i ukaże rzeczy niesłychane i olśniewające.
źródło
Ćwiczenie 4.
Pamiętajmy, że może również paść pytanie o funkcję motta w utworze. Przypomnijmy sobie (niełatwą) odmianę tego wyrazu oraz zastanówmy się nad sensem mott w utworach, które znamy. A z których tekstów pochodzą poniższe?
1/ Są dziwy w niebie i na ziemi, o którym ani śniło się waszym filozofom (Shakespeare).
2/ Tu otwierał się inny, odrębny świat, do niczego niepodobny; tu panowały inne, odrębne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy; tu trwał martwy za życia dom, a w nim życie jak nigdzie i ludzie niezwykli. Ten oto zapomniany zakątek zamierzam tutaj opisać (Dostojewski, Zapiski z martwego domu).
3/ Zdaje mi się, że widzę... gdzie?
    Przed oczyma duszy mojej
(Shakespeare).
4/ Jest rzeczą równie rozsądną ukazać jakiś rodzaj uwięzienia przez inny, jak ukazać coś, co istnieje rzeczywiście, przez coś innego, co nie istnieje (Daniel Defoe).

Uwaga! Nie zapominajmy również o literackich dedykacjach, bo o nie też może nas ktoś zapytać!

Ćwiczenie 5.
Wymień po kilka motywów, które są obecne w utworach: 1/ Treny (Jana Kochanowskiego), 2/ Dziadów część II (Adama Mickiewicza), 3/ Dziadów część III, 4/ Wesele (Stanisława Wyspiańskiego), 5/ Ferdydurke (Witolda Gombrowicza).

Odpowiedzi.
źródło
Ćwiczenie 1.
Rzeźba Berniniego nawiązuje do mitologicznej sytuacji, w której nimfa Dafne – uciekając przed Apollinem – zamienia się w krzew laurowy. Rzeźba reprezentuje wszystkie podstawowe cechy stylu barokowego: dynamizm ujęcia (postaci są w biegu), niezwykłość, a niejednokrotnie - sztuczność pozy (postaci znajdują się w pozycji dość nienaturalnej) i ekspresję gestu, która wyraża skrajnie odmienne, kontrastujące ze sobą stany emocjonalne postaci. Z twarzy boga emanuje szczęście, a z twarzy nimfy – przerażenie. Dążenie do niezwykłości przedstawienia widzimy także w literaturze epoki, np. w twórczości Jana Andrzeja Morsztyna, przedstawiciela nurtu dworskiego. W sonecie Do trupa, w wyszukanej, bardzo kunsztownej formie (bogactwo środków stylistycznych) przedstawia dość błahe treści. Sonet - zbudowany na zasadzie konceptu - ma zaszokować odbiorcę. Już sam apostroficzny tytuł wywiera takie wrażenie. W samym tekście podmiot zestawia podobieństwa (obaj są "zabici strzałą" i pozbawieni wolności) i różnice między zakochanym a zmarłym (jeden "kwili", drugi milczy; jeden płonie, drugi jest zimny "jak lód"). Interpretując tekst, należy wspomnieć o kunsztowności stylistyki (analogia do podobnej stylistyki dzieł sztuki tego okresu), tzn. o licznych środkach, które odnajdujemy w tekście - apostrofie, anaforze, inwersjach i epitetach, wyszukanych metaforach i metonimiach (np. "ja mam płomień skryty"), peryfrazie (w końcowej części tekstu) oraz niecodziennych wyrazach (np. "śrzeżoga" = "upał").

Ćwiczenie 2.

Przypomnijmy sobie kilka utworów literackich powstałych w XX w. Najłatwiej rozpoznajemy konwencję realistyczną (np. Granica Zofii Nałkowskiej), czasem zawierającą elementy naturalizmu (np. sceny z Baku w Przedwiośniu Stefana Żeromskiego, niektóre teksty dotyczące okresu wojny i okupacji). Bywają utwory łączące kilka różnych konwencji (np. impresjonistyczne opisy przyrody w Chłopach Władysława St. Reymonta, rozdział Przyjdź! w Ludziach bezdomnych Żeromskiego, symbolizm w rozdziale Rozdarta sosna z tej powieści). Nas jednak interesuje dominanta. Oto kilka tekstów napisanych w innych konwencjach: metaforycznej, parabolicznej (np. Proces Franza Kafki, Dżuma Alberta Camusa), onirycznej (Sklepy cynamonowe Brunona Schulza) lub groteskowej (Ferdydurke Witolda Gombrowicza, Tango Sławomira Mrożka, Mistrz i Małgorzata Michaiła Bułhakowa). Można też wspomnieć o konwencji baśniowej czy fantastycznej (fantasy, science fiction). Gdyby wymieniony temat się pojawił, trzeba wybrać kilka utworów (nie za dużo!) i zastanowić się, który pełniej pokazuje złożoność świata, np. czy robi to narrator wszechwiedzący z powieści realistycznej, czy ten, który przyznaje się do niewiedzy? Skąd biorą się tendencje do "deformowania" rzeczywistości? Czy same w sobie są jakąś prawdą o niej (np. taką, że nie sposób poznać całej prawdy)?
źródło
Ćwiczenie 3.
1/ Bolesław Prus, Lalka [t. 1, rozdz. 8, Medytacje], pozytywizm. 2/ Adam Mickiewicz, Dziadów część III [Ustęp, Przegląd wojska], romantyzm. 3/ Witold Gombrowicz, Ferdydurke [początek utworu], dwudziestolecie międzywojenne. 4/ Henryk Sienkiewicz, Krzyżacy, pozytywizm. 5/ Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz [Epilog], romantyzm. 5/ Ignacy Krasicki, Jagnię i wilcy (z tomu Bajki i przypowieści), oświecenie. 6/ Jan Kochanowski, Treny (Tren VIII), renesans = odrodzenie. 7/ Aleksander Fredro, Zemsta [słowa Papkina w rozmowie z Cześnikiem, Akt 1, sc. 2], romantyzm. 8/ Bruno Schulz, Sklepy cynamonowe [opowiadanie tytułowe], dwudziestolecie międzywojenne.

Ćwiczenie 4.
1/ Adam Mickiewicz, Dziadów część II. 2/ Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat. 3/ Adam Mickiewicz, Romantyczność. 4/ Albert Camus, Dżuma.

Ćwiczenie 5.
1/ Treny - np. Bóg, cierpienie, dziecko, kryzys światopoglądowy, mitologia [ojciec szuka zmarłej również w świecie mitycznym], ojciec, rodzina, śmierć.
2/ Dziadów część II - np. duchy, krzywda społeczna [Widmo Złego Pana], obyczaje, sprawiedliwość, wieś, wina i kara.
3/ Dziadów część III - np. Anioł, Bóg, bunt, cierpienie, diabeł, duchowieństwo, inteligencja (grupa społeczna), kobieta (np. "anielska" Ewa, damy salonowe), koło (motyw Iksjona), kosmopolityzm [salon warszawski], lot, matka [bolesna, Pani Rollison], Matka Boska [opowiadanie Kaprala, imię Maryi], marzyciele i idealiści, mitologia grecka [prometeizm], młodzież, obłęd, opętanie (i egzorcyzmy), patriotyzm, poeta, pokora [ks. Piotra], pokusa [Wielka Improwizacja], poświęcenie, powstania narodowe, pycha [Konrada],  samotność, sen [Konrada, Ewy, Nowosilcowa], taniec [bal u Senatora], zemsta.
4/ Wesele - np. inteligencja [Radczyni, Gospodarz, Dziennikarz, Pan Młody, Poeta], koło [chocholi taniec], krzywda społeczna, patriotyzm, poeta, powstania narodowe, rycerz, sen, ślub i wesele, taniec, wieś, zemsta [Jakub Szela], Żydzi.
5/ Ferdydurke - np. dom, dworek ziemiański [Hurleckich], młodzież (Zuta), rodzina, stosunki międzyludzkie, szkoła, wieś.
Uwaga! Sporo motywów w Lalce (Bolesława Prusa) - zob. TUTAJ (odpowiedź na pytanie z poprzedniego odcinka). 
źródło
Za tydzień jeszcze wskazówki do opracowania kilku tematów, a po nich (czyli za dwa tygodnie) - najważniejsze lektury, z zaznaczeniem, na co warto zwrócić uwagę podczas powtórek oraz jakie motywy zawierają.

poniedziałek, 8 stycznia 2018

Książki naszego dzieciństwa. Zabawa dla dużych i małych

Krasnoludki idą przez las. W pewnej chwili dostrzegają wilka napadającego na Czerwonego Kapturka.
- Pomóżmy tej dziewczynce! - woła jeden z nich.
- Dlaczego? Przecież nie jesteśmy z tej bajki! - oponuje drugi.


Znany żart. 4 stycznia minęła kolejna rocznica urodzin Jacoba Grimma. 24 lutego przypadnie rocznica urodzin Wilhelma, jego brata. W listopadzie jedna z nas przeprowadziła warsztaty dla nauczycieli bibliotekarzy na temat czytelnictwa dzieci. Dlatego dzisiaj proponujemy test ze znajomości lektur naszego dzieciństwa. Niżej podane tytuły książek i wierszy zawierają błędy. Zadanie polega na podaniu właściwego brzmienia tytułu oraz dodaniu autora. Oczywiście, jak zawsze podajemy prawidłowe odpowiedzi, ale prosimy, by korzystać z nich w ostateczności :).
Czerwony Kapturek - źródło


Błędne tytuły.

1.    Królewna na ziarnku grochu.
2.    Czerwony Garniturek.
3.    Śliczne kurczątko.
4.    Królewna Śnieżynka.
5.    Gosia Samosia.
6.    Kubuś Puszatek.
7.    Doktor Dolittle i jego oślęta.
8.    Jak Stefek został strażakiem.
9.    Detektyw Harmonijka.
10.   Anorak, chłopiec z Islandii.
11.    Uniwersytet Pana Kleksa.
12.    O psie, który jeździł pociągiem.
13.    Awantura o Kasię.
14.    Charlie i fabryka lemoniady.
15.    Opowieści z Szatni, cz. 1, Lew, czarownica i stara komoda.
16.    Anioł z szóstej klasy.
17.    W pustyni i w dżungli.
18.    Tomek w krainie lemurów.
19.    Ania z Zielonej Góry.
20.    Niesamowite przygody Marka Andrusa.
21.    Hobbit, czyli tam i na powrót.
22.    W 90 dni dookoła globu.
23.    Plastelinowy pamiętnik.
24.    Sposób na Arystotelesa.
25.    Na wyspach Bermudach.
26.    Przygody Filifionka Bezogonka.
27.    Mały pingwin Puk-Puk.
28.    Dorota z ulicy Awanturników.
29.    Proszę konia.
30.    O krasnalkach i sierotce Gabrysi.
Księżniczka na ziarnku grochu - źródło

Poprawne tytuły. Autorzy.

1.    Księżniczka na ziarnku grochu (Hans Christian Andersen).
2.    Czerwony Kapturek (Charles Perrault, także inni autorzy).
3.    Brzydkie kaczątko (Hans Christian Andersen).
4.    Królewna Śnieżka (ludowa baśń niemiecka, pierwszy raz w zbiorze baśni Wilhelma i Jacoba Grimmów).
5.    Zosia Samosia (Julian Tuwim).
6.    Kubuś Puchatek (Alan Alexander Milne).
7.    Doktor Dolittle i jego zwierzęta (Hugh Lofting).
8.    Jak Wojtek został strażakiem (Czesław Janczarski).
9.    Detektyw Pozytywka (Grzegorz Kasdepke).
10.   Anaruk, chłopiec z Grenlandii (Czesław Centkiewicz).
11.    Akademia Pana Kleksa (Jan Brzechwa).
12.    O psie, który jeździł koleją (Roman Pisarski).
13.    Awantura o Basię (Kornel Makuszyński).
14.    Charlie i fabryka czekolady (Roald Dahl).
15.    Opowieści z Narnii, cz. 1, Lew, czarownica i stara szafa (Clive Staples Lewis).
16.    Szatan z siódmej klasy (Kornel Makuszyński).
17.    W pustyni i w puszczy (Henryk Sienkiewicz).
18.    Tomek w krainie kangurów (Alfred Szklarski).
19.    Ania z Zielonego Wzgórza (Lucy Maud Montgomery).
20.    Niewiarygodne przygody Marka Piegusa (Edmund Niziurski).
21.    Hobbit, czyli tam i z powrotem (John Ronald Reuel Tolkien).
22.    W 80 dni dookoła świata (Jules Verne).
23.    Plastusiowy pamiętnik (Maria Kownacka).
24.    Sposób na Alcybiadesa (Edmund Niziurski).
25.    Na wyspach Bergamutach (Jan Brzechwa).
26.    Przygody Filonka Bezogonka (Gösta Knutsson).
27.    Mały pingwin Pik-Pok (Adam Bahdaj).
28.    Lotta z ulicy Awanturników (Astrid Lindgren).
29.    Proszę słonia (Ludwik Jerzy Kern).
30.    O krasnoludkach i sierotce Marysi (Maria Konopnicka).
Królewna Śnieżka - źródło

piątek, 5 stycznia 2018

Książki (nie)zapomniane - Groza czai się wszędzie

Z pozoru - klasyczna powieść gotycka. Stara, posępna posiadłość, otoczona rozległym parkiem. A z czasem pojawią się duchy. Cała historia stanowi fragment pamiętnika kobiety zatrudnionej do opieki nad dwójką rozkosznych dzieci. Czy to zatem jest horror, czy powieść psychologiczna? W kleszczach lęku HENRY'EGO JAMESA (1843-1916). Niedługi, niesamowity utwór, nad którego interpretacją nadal głowią się literaturoznawcy i "zwykli" czytelnicy.

Całość posiada kompozycję pozornie ramową. Pozornie, gdyż rozpoczyna się w wieczór wigilijny, podczas którego jeden z bohaterów opowiada zebranym o manuskrypcie swej przyjaciółki, guwernantki w wiktoriańskim dworze, a potem zostaje przytoczony ów rękopis. Nie ma natomiast "domknięcia" historii w postaci powrotu do wigilijnej sytuacji. Zapiski kobiety urywają się w najbardziej przerażającym momencie - i to jest również koniec całej książki. Ale po kolei...

Nieznana z imienia guwernantka przybywa do wiktoriańskiego dworu, pełnego tajemniczych pokoi, korytarzy i zakamarków, zamieszkanego przez panią Grose (gospodynię) oraz dwie sieroty - dziesięcioletniego Milesa i ośmioletnią Florę. Chłopiec został wyrzucony ze szkoły za bliżej niesprecyzowane przewinienie, a dziewczynka nigdy nie pobierała instytucjonalnej edukacji. W oddali pozostaje jeszcze wuj, który zatrudnił kobietę, ale nie pozwala kontaktować się ze sobą listownie ani w żaden inny sposób. Dzieci wydają się uosobioną niewinnością, a pomoc domowa - przyjazna i pomocna. Nic nie zapowiada dramatycznych, mrocznych wydarzeń.

Z czasem sytuacja się zmienia. Najpierw guwernantka, spacerując, dostrzega na narożniku wieży niemiłą, rudowłosą postać o bladej twarzy. Bierze ją za jakiegoś dziwaka zamieszkującego poddasze i nie chcącego kontaktować się z domownikami. Jednak niebawem, w deszczowe popołudnie, dostrzega za oknem tę samą osobę. Pani Grose - zmuszona do wyznania prawdy - niechętnie wyjawia, że to widmo nieżyjącego Piotra Quinta, służącego byłego pana tej posiadłości. Quint uwielbiał (z wzajemnością) Milesa i miał na niego demoralizujący wpływ.

Znowu upływa kilka dni. Tym razem guwernantka dostrzega kobietę w czerni, siedzącą na parkowej ławce. Zauważa z przerażeniem, iż słodkie aniołki, którymi się zajmuje, też widzą ducha, ale uparcie milczą. Grose przyznaje, że to nieżyjąca Miss Jessel, poprzedniczka obecnej opiekunki rodzeństwa, równie zła jak służący, a za życia zaprzyjaźniona z Florą.

I tak - dzień po dniu, noc po nocy - wychodzą na jaw kolejne mroczne fakty z przeszłości. Podopieczni także przysparzają guwernantce wciąż nowych zmartwień, która coraz mocniej utwierdza się w przekonaniu, że to nie są niewiniątka, ale wyrachowane, okrutne osoby, zachowujące się i wypowiadające jak zmanierowani dorośli. Więcej, jak bestie. A groza czai się już teraz wszędzie. Osacza młodą, przerażoną kobietę, pragnącą uchronić dzieci przed zgubnym wpływem zwycięskich widm, przed czymś, co nieubłaganie nadchodzi, a nie ma nazwy ani kształtu... Sytuację potrzasku potęguje rezygnacja z próby ucieczki, bo wiąże ją tu poczucie obowiązku. I niemożność skontaktowania się z tajemniczym wujem, bo wyraźnie tego zabronił, chociaż nie wiadomo, dlaczego. Czy to urojenia osoby popadającej w obłęd (narracja pierwszoosobowa, a więc subiektywna!), czy realnie dziejąca się rzeczywistość?

Zakończenie przeraża. Nie zdradzę go. Jednocześnie poczucie zamknięcia w pułapce - pomimo rozległych przestrzeni i obiektywnej łatwości wydostania się z posiadłości, w której nikt nikogo nie zatrzymuje - nie zostaje złagodzone. Nie ma (jak już wspomniałam) konstrukcyjnej ramy. Weszliśmy w narrację pierwszoosobową i w niej pozostaniemy...

Ps. Drugie, niedawne tłumaczenie (Jacka Dehnela) nosi tytuł Dokręcanie śruby (w oryginale The Turn of the Screw) - i tak też prowadzona jest narracja. Obawa przechodzi w lęk, a ten - w grozę. Zapytajmy jeszcze raz: frenezja czy opis faktów?

Książka posiada trzy adaptacje filmowe. Pierwszą, The Innocents (1961), wyreżyserował Jack Clayton. Drugą, The Turn of the Screw (1999, TV) - Ben Bolt. Trzecią, pod takim samym tytułem (2009, TV) - Tim Fywell.

James Henry, W kleszczach lęku, tł. Witold Pospieszała,  Poznań 1990, ISBN 83-210-0847-X (sygnatura: 130594)