środa, 12 grudnia 2018

Kącik Maturzysty – 91: Temat „ikoniczny” (milczenie w tekstach kultury). Gramatyka (formanty)

Dziś porozmawiamy głównie o milczeniu...

Pytania

Ćwiczenie 1
Niech obraz Silence (1799-1801) szwajcarskiego malarza, Johanna Heinricha Füssli, oraz Pieśń XXIII [Ks. I] Jana Kochanowskiego staną się inspiracją do rozważań na temat roli ciszy i milczenia w tekstach kultury.
źródło: Klasycy sztuki: Friedrich, Warszawa 2006, s. 140
Nieźle czasem zamilczeć, co człowieka boli,
By nie znał nieprzyjaciel, że cię ma po woli;
Ale to nade wszystko za raz odżałować,
A niewdzięcznemu panu tudzież podziękować.

Cierpiałem ja tak wiele, że mię wstyd powiadać,
A mógłby mi bezpiecznie każdy głupstwo zadać,
Żem sie dał za nos wodzić czas tak barzo długi,
Bacząc, że w małej wadze były me posługi.

Chciałem złość jakokolwiek wytrwać uprzejmością,
A zwyciężyć niewdzięczność swoją statecznością;
Ale moja uprzejmość i statek był prózny,
A jej niebaczny umysł zawżdy memu rózny.

Bóg was żegnaj, niewdzięczne i nieludzkie wrota,
Świadome mych częstych dróg i mego kłopota;
Bodaj tu pajęczyna i pleśń na was padła,
A te niewierne zamki rdza plugawa zjadła!


Objaśnienia! Mieć po woli - mieć w swojej mocy; za raz - za jednym razem; bezpiecznie (…) głupstwo zadać - bez obawy, że się pomyli, zarzucić głupotę; bacząc - chociaż zauważyłem; stateczność (statek) - wierność, stałość; niebaczny – niewdzięczny; świadomy - będący świadkiem.

Ćwiczenie 2
Co znaczą formanty a) -arz, b) -ota, c) -ość, d) -anie, e) -enie, f) –cie. Podaj po trzy przykłady. To pytanie nie jest trudne (było kilka lat temu na egzaminie pisemnym!), ale wyjaśniam je na kolejnym przykładzie: formant -ba oznacza wytwory czynności, np. rzeźba, służba (=służenie), groźba (=grożenie).

Ćwiczenie 3
Utwórz rzeczowniki nazywające czynności od czasowników: grać, łowić, pożyczać.


Odpowiedzi

Ćwiczenie 1
Malarz przedstawia personifikację ciszy jako zamyśloną (melancholijną?, smutną?) postać żeńską ze spuszczoną głową, której długie włosy zasłaniają twarz, a ręce opadają analogicznie jak włosy, umieszczoną centralnie (w środku obrazu). Sylwetka kobiety jest oświetlona i zarysowana w zasadzie monochromatycznie, tzn. cała – zarówno ciało, jak włosy i odzież - utrzymana jest w jednej tonacji barwnej i oświetlona od przodu. W brązowym tle nie znajdują się żadne przedmioty.

Podmiot liryczny wiersza snuje m.in. refleksję nad ludzką niewdzięcznością i rolą milczenia jako obrony przed fałszywym otoczeniem, skorym do słuchania człowieka w chwili jego słabości – po to, by tę wiedzę wykorzystać do zdobycia przewagi nad zwierzającym się.

Inne teksty, które można rozważyć omawiając temat, to m.in.:
  • Milczenie jako naturalny element naszej codzienności (Ile razy; tom Milczenie Jana Twardowskiego);
  • milczenie jako cecha osobowości, np. Rejent Milczek z Zemsty Aleksandra Fredry (nazwisko mówiące!);
  • milczenie „wymuszone” przez okoliczności życia, wykonywany zawód, odosobnienie (np. Latarnik Henryka Sienkiewicza);
  • milczenie w obliczu niesprawiedliwości, np. Chrystus przed sądem w Ewangelii wg św. Marka (Mk 14, 60-61); męczennicy w Quo vadis Henryka Sienkiewicza;
  • milczenie, cisza jako elementy poetyki, jako zamysł twórczy, np. Najmniej słów Juliana Przybosia i poetyka Awangardy krakowskiej (oraz preferowane przez tę grupę środki stylistyczne dające wrażenie „skrótu”, np. elipsa);
  • milczenie, cisza w przyrodzie, np. Cisza morska (w: Sonety krymskie) Adama Mickiewicza, Melodia mgieł nocnych Kazimierza Przerwy-Tetmajera;
  • „milczenie” przedmiotów, np. Tren VII Jana Kochanowskiego;
  • przemilczenie, np. język ezopowy w literaturze pozytywizmu i późniejszej; wpływy cenzury w literaturze PRL.

Dla chcących wiedzieć więcej! Bardzo „wymowne” jest milczenie w jednej ze scen Warszawianki Stanisława Wyspiańskiego. Do dworku Grochowskiego, w którym toczy się akcja i gdzie kilka osób oczekuje na wieści z pola bitwy pod Olszynką Grochowską (powstanie listopadowe, 25 lutego 1831 r.), nagle wchodzi ubłocony, zmęczony Stary Wiarus. Nie wypowiada ani słowa, ale w ten sposób najdobitniej przekazuje wieść o klęsce Polaków i o śmierci w bitwie narzeczonego dziewczyny, która także jest obecna w salonie.

Osobny, wielki temat, to milczenie w filmie. Wystarczy przywołać Personę Ingmara Bergmana oraz jego trylogię: Jak w zwierciadle, Milczenie, Goście Wieczerzy Pańskiej. Metaforą jest wydźwięk tytułu Milczenie owiec (film Jonathana Demme i powieść Thomasa Harrisa). Niezwykle istotna jest rola ciszy w końcowej scenie Królowej Krystyny Roubena Mamouliana. Więcej przykładów – TUTAJ (s. 48-49).

I jeszcze dwa ładne cytaty z Twierdzy (Citadelle) Antoine’a de Saint-Exupéry’ego (dla lubiących "złote myśli"):

Przestrzenią ducha, w której może on rozwinąć skrzydła, jest cisza.

Milczenie, które cię chroni, gdy rozwijają się twoje myśli… Milczenie samych myśli, jak wypoczynek pszczół, gdy miód już jest gotowy i teraz powinien stać się ukrytym skarbem, wciąż dojrzewającym. Milczenie myśli, które przygotowują swoje skrzydła, bo niedobrze jest, żebyś był niespokojny w sercu swoim. Milczenie serca. Milczenie zmysłów. Milczenie wewnętrznych słów, bo dobrze jest, żebyś odnajdywał Boga, który jest milczeniem wieczności. Milczenie - porcie okrętów. Milczenie w Bogu, porcie wszystkich okrętów.


Ćwiczenie 2
a) –arz – nazwy zawodów, np. lekarz, posadzkarz, perukarz;
b) –ota – nazwy cech, np. głupota, pustota, ciemnota;
c) –ość – jak wyżej, ale formant znacznie bardziej produktywny, np. podłość, dwulicowość, nieporadność;
d) –anie – określenie działań, np. rysowanie, haftowanie, likwidowanie;
e) –enie – jak wyżej, np. suszenie, palenie, chwalenie;
f) –cie – jak wyżej, np. przybycie, uszycie, picie.

Uwaga! Istnieją też formanty zerowe (odrzucenie morfemu), np. podkop (od: podkopać) i podobnie: zapis, zwis itp.

Ćwiczenie 3
Grać – granie; łowić – łowienie, pożyczać - pożyczanie.

Uwaga! Za tydzień bardzo ważny temat, chociaż – jako że zbliżają się radosne Święta Bożego Narodzenia – wprowadzony nieco żartobliwie (wstępny tekst będzie można skopiować i wysłać znajomym jako życzenia świąteczne, ale nie ręczę za reakcję otrzymujących je).

poniedziałek, 10 grudnia 2018

"Jak ktoś kogoś zdradzi, to trzeba go spoliczkować i zostawić na lodzie…"

Zbliża się okrąglutka rocznica urodzin Wieszcza. Jest tematem tysięcy (tak!) utworów literackich. Antologia Adam Mickiewicz w poezji polskiej i obcej, opracowana przez Jerzego Starnawskiego i wydana w 1961 roku, liczy ponad 800 stron! Od tamtego czasu dzieł przybyło. Pomyślałyśmy, że może właśnie z niej coś przypomnimy. Ale zwyciężyła opcja alternatywna. Bardzo skromna, bo dotycząca tylko jednego utworu, ale – jak się nam wydaje – interesująca. Uczcimy więc Arcypoetę trochę nietypowo.
Pomnik Mickiewicza w Nowogródku, źródło: "Ojczyzna Polszczyzna" 1997, nr 1, okł. II
Beata Nowogórska, polonistka, opublikowała przed z górą dwudziestu laty artykuł zatytułowany „Chciał ostrzec chłopów przed babami”. (Świtezianka Adama Mickiewicza w lekturze dziewięciolatków). Znajduje się w czasopiśmie „Ojczyzna Polszczyzna. Kwartalnik dla Nauczycieli” 1997, nr 1 (56), s. 39-40 (mamy w zbiorach!). Autorka słusznie zauważyła, iż nawet jeśli nawet jakieś teksty nie są dla małych odbiorców w pełni zrozumiałe, warto sprawdzić, jak odczytuje je dziecięca wrażliwość. Oto relacja z jej rozmowy z dziewięciolatkami na temat Świtezianki:

Najistotniejsze dla dzieci było prawdopodobieństwo przedstawionych zdarzeń. Zdania na ten temat były podzielone, na przykład:

Uważam, że ta historia nie jest możliwa, ponieważ duchy, nimfy, świtezianki i inne upiory to wyobrażenia poety. (Michał)

Jeśli ktoś wierzy w czary, to uwierzy w prawdziwość historii z ballady
. (Ewa)

Kolejna kwestia, która zainteresowała młodych odbiorców, to zagadnienie kary wymierzonej strzelcowi i pytanie, czy słusznie został tak surowo potraktowany:
Świteź, źródło: jak wyżej
Tak. Kłamstwo jest złe i straszne. (Adaś)

Najpierw jej przysięgał, a potem zdradził, więc musiał mieć nauczkę. (Ewa)

Słusznie go ukarała, bo on zdradził kobietę i zranił jej serce. (Olga)

Nie wiedział, co go czeka. Gdyby wiedział, to pewnie by tego nigdy nie zrobił. (Kasia)

Niesłusznie w ogóle został ukarany! Przecież ona go zwyczajnie oszukała. (Maciek)

Jak ktoś kogoś zdradzi, to trzeba go spoliczkować i zostawić na lodzie. (Michał)

A oto wybrane wypowiedzi oceniające postawę Strzelca:
Dworek w Nowogródku, źródło: jak wyżej
On jest głupi. Nie przeczuł, że takie dziewice jak ona są bardzo podejrzane i podstępne. Za bardzo pośpieszył się z tą przysięgą. (Michał)

Oszukał dziewczynę, to prawda. Ale jak chciał ją zdradzić, to powinien to zrobić w innym miejscu. (Gabrysia)

A ocena Świtezianki?:

Dobrze zrobiła. Wykończyła go i tyle. (Piotr)

Była zła, bo poddała go zbyt okrutnej próbie. (Iga)

Skusiła go, a on byt słaby. (Jarek)

Była naprawdę okrutna. Kazała sobie przysięgać miłość, potem go podstępnie zwabiła w stronę jeziora i zamordowała. Tak się nie robi. (Michał)

Mogła go poddać łagodniejszej próbie, mogła z nim zerwać i powiedzieć, że zostaną przyjaciółmi. (Gabrysia)

Ona go tak ukarała, bo chciała, aby jeszcze jeden duch więcej włóczył się nad Świtezią. (Magda)

Wreszcie morał. Czego poeta chciał nas nauczyć poprzez tę historię?:

Poeta chciał by ludzie uwierzyli, że duchy istnieją i wszystko może się zdarzyć. (Adaś)

Chciał wytłumaczyć ludziom, że, jak się zdradza, to się jest ukaranym. (Olga)

Ten poeta Adam napisał balladę dla chłopców, żeby wiedzieli, że trzeba być wiernym jednej dziewczynie. (Kasia)

Mickiewicz napisał tę balladę po to, by chłopcy dotrzymywali obietnicy i kochali stale, bo inaczej to koniec z nimi. (Kasia)

Poeta napisał taką bajkę dlatego, żeby ludzie nie postępowali tak jak Strzelec i Świtezianka, bo oboje zrobili źle. (Michał)

Słusznie chciał ostrzec chłopów przed babami
. (Maciek)

Może artykuł Beaty Nowogórskiej zainspiruje innych nauczycieli do rozmowy z małymi uczniami na temat twórczości Wieszcza? Może zachęci rodziców do konwersacji z dziećmi? Na pewno warto.

Uwaga! Artykuł relacjonujący – na podstawie źródeł z epoki - ostatnie chwile Mickiewicza i jego pogrzeb: TUTAJ.
Rodzina Mickiewiczów, źródło: jak wyżej, wkładka, s. 1

piątek, 7 grudnia 2018

Książki (nie)zapomniane - Skąd ten irracjonalny strach?

Ciemność. Zawieja. Dreszcz Niepewności i dotyk Tajemnicy. Oto niezwykłe opowiadanie Żołnierz ze snu ABE KOBO (1924-1993).

Osada zagubiona wśród gór, odcięta od świata z powodu ukształtowania terenu oraz - potęgującej poczucie izolacji - zamieci śnieżnej. Tu znajdował się garnizon żołnierzy, bo nawet w takie miejsca dotarła wojna.

Do mieszkańców wioski, pogrążonych w mrokach nocy i przymusowego zaciemnienia, przyszedł sołtys, by ostrzec przed czającym się w pobliżu zmarzniętym, głodnym i uzbrojonym dezerterem. Wówczas:

Zwierzęcy strach ogarnął osadę. Większość mieszkańców, mimo trwogi, wkrótce posnęła. Tylko stary policjant się nie kładł i przez cały czas w skupieniu nasłuchiwał wszelkich odgłosów z zewnątrz, jak gdyby czegoś się spodziewał. Wieśniacy w swoich zaryglowanych i szczelnie zamkniętych domach nie mogli, oczywiście, o tym wiedzieć...

Dyżur niespokojnego serca. Co starzec zamierzał uczynić? Samodzielnie schwytać zbiega? Zabić go? Udzielić azylu? Ostrzec? Nie wiadomo. Inni ludzie zareagowali w sposób nieadekwatny do zagrożenia. Schronienia szukał człowiek - wprawdzie uzbrojony, ale tylko jeden. Skąd więc ten irracjonalny strach, który jak czarny kaptur spadł na ich domostwa?

Płynęły niespokojne godziny. Wreszcie nad osadą obudził się świt, a sołtys został poinformowany, że znowu ktoś rzucił się pod pociąg. Uciekinier? Tak, on, czyli syn starego policjanta, który także niebawem opuścił wioskę. Dlaczego?

Króciutkie, niesamowite opowiadanie. Jest w nim jakaś nieuchwytna zagadkowość, niedopowiedzenie i niepewność. Także oniryczna, klaustrofobiczna atmosfera. Pozostaje wrażenie, że nic nie zostało zakończone. Żołnierz, którego nikt nie widział, miał przybyć z mroku, "ze snu", zaś jego ojciec odszedł w realną ciemność... Jak interpretować ten utwór? Bo nie wydaje się, że jest to tekst mieszczący się w konwencji realizmu.

Ps. Równie zagadkową, wspaniałą powieść Abe Kobo, słynną Kobietę z wydm, przedstawiłyśmy TUTAJ.

Abe Kobo, Żołnierz ze snu, w: Tydzień świętego mozołu. Opowiadania japońskie 1945-1975, tł. Henryk Lipszyc, Warszawa 1986, s. 11-19 (sygnatura: 114907)

środa, 5 grudnia 2018

Kącik Maturzysty – 90: Temat „ikoniczny” (naukowcy w tekstach kultury). Kultura języka

Pierwsze z dzisiejszych ćwiczeń zawiera dość rozbudowaną odpowiedź, zatem zaproponuję tylko dwa zadania.

Pytania

Ćwiczenie 1
Inspirując się obrazem Newton (1795) Williama Blake’a:
źródło: Klasycy sztuki: Friedrich, Warszawa 2006, s. 43
oraz cytatem z Lalki Bolesława Prusa:

Udało mi się trochę ulepszyć mikroskop, zbudować jakiś nowy stos elektryczny, jakąś tam lampę (…). Co mnie żeniaczka, kobiety, a nawet mikroskopy, stosy i lampy elektryczne? Oszaleję albo… przypnę ludzkości skrzydła…

przedstaw obrazy naukowców w tekstach kultury z różnych (minimum trzech) epok.

Ćwiczenie 2
Które z tych twierdzeń charakteryzują pojęcie "kultura języka"?
a) Używanie zdrobnień.
b) Znajomość środków stylistycznych.
c) Kaligrafia, czyli piękny charakter pisma.
d) Sprawne, świadome i adekwatne do treści używanie środków językowych.
e) Dążenie do doskonalenia znajomości języka i sprawności używania go.
f) Eliminowanie wulgaryzmów i wyrażeń obraźliwych.
Odpowiedzi

Ćwiczenie 1
Blake przedstawia Newtona przy pracy. Ogólna sylwetka i brak odzieży przywołuje raczej wizerunek herosa czy antycznego boga. Naukowiec trzyma jednak w ręku cyrkiel, będący symbolem Boga (Stwórcy) chrześcijańskiego. Nauka jest zatem przedstawiona jako najwznioślejsza twórczość. Ponadto Newton siedzi w jakiejś niesprecyzowanej, „kosmicznej” scenerii (lub nad morzem?, na skale?). W tle znajduje się tylko przestrzeń. Tonacja obrazu jest chłodna.

Ochocki, bohater Lalki, to naukowy idealista. Ma na swoim koncie kilka wynalazków, ale marzy o czymś zdecydowanie większym.

…przypnę ludzkości skrzydła… - to już przecież było. W mitologii greckiej. Dedal także był wynalazcą. W średniowieczu przedstawicielem ludzi nauki jest Mistrz Polikarp z Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią, w ostateczności „zawstydzony” przez swą Rozmówczynię, która przypomina mu prostą prawdę o znikomości wszystkiego. Podobną myśl mamy także w literaturze współczesnej – jej nieco żartobliwe ujęcie w końcówce wiersza Co potem Jana Twardowskiego, z jej filozoficznym przesłaniem o ograniczoności naukowego poznania (tu: teologii, a szerzej – spraw ponadzmysłowych, nadprzyrodzonych):

doktoraty na zimno chrupie mysz pod progiem
a to co zrozumiałeś to już nie jest Bogiem


Podobny sceptycyzm poznawczy został wyrażony w powieści Solaris Stanisława Lema, w której człowiek bezskutecznie próbuje nawiązać kontakt z myślącym, inteligentnym Oceanem, ale jeśli już nawet jest w stanie odebrać odeń jakieś znaki, nie potrafi ich zrozumieć (omówienie powieści i motywy w niej występujące – TUTAJ). Sceptycyzm wobec „mędrca szkiełka i oka” mieliśmy także w literaturze pierwszej połowy XIX wieku – w Romantyczności Adama Mickiewicza.

Pozytywizm przynosi inną wizje naukowca. Wprowadza naukowy optymizm i wiarę w możliwości ludzkiego rozumu. Por. np. wynalazki kapitana Nemo z powieści 20 000 mil podmorskiej żeglugi Juliusza Verne’a. Ale, o dziwo, ten „pozytywista” naukowy ma w sobie sporo cech romantyka (ucieka od ludzi, pomaga uciśnionym, słabszym)… Podobnie jak inni naukowi idealiści pozytywizmu: wspomniany Ochocki, Wokulski, nawet Szuman z Lalki

Warto wspomnieć o interesującym obrazie naukowca, bezbronnego wobec szaleństwa ludzkiej nienawiści. Oto aluzyjne nawiązanie do antyku w wierszu Niemcom Antoniego Słonimskiego, dotyczącym II wojny światowej:

Dumnie patrząc na miasta zdobytego gruzy,
Z krótkim mieczem skrwawionym, z pustego dziedzińca
Wszedł w dom Archimedesa rzymski barbarzyńca,
Gdy legion Marcellusa zdobył Syrakuzy.

Półnagi, dysząc ciężko w zakurzonym kasku,
Stanął chłonąc nozdrzami nową krew i zbrodnię.
"Noli turbare circulos meos" - łagodnie
Rzekł Archimedes, koła rysując na piasku.

Na średnicę i koło, i trójkąt wpisany
Pobiegła krew strumieniem żywym, ciemnym znakiem.
Archimedesie, broń się przed żołdakiem!
Archimedesie dzisiaj mordowany!

Krew wsiąkła w piasek, ale duch Twój żyje.
Nieprawda. I duch ginie. Gdzież zostaną ślady?
W marmurach Twego domu gniazda wiją żmije.
Wiatr koła kręci z piasku na gruzach Hellady.


Dla chcących wiedzieć więcej! A skoro już mowa o szaleństwie, można przypomnieć postacie szalonych naukowców w utworach, np. Dr Jekyll i Pan Hyde Roberta Louisa Stevensona, Frankenstein Mary Shelley, wstrząsająca Wyspa doktora Moreau Herberta George’a Wellsa (omówiona TUTAJ).

Ps. Nie zapominajmy, że naukowcem jest też Sherlock Holmes, bohater opowiadań i powieści Arthura Conana Doyle’a! I że istnieje śliczny wiersz Nauka Juliana Tuwima! Mamy w czym wybierać.


Ćwiczenie 2
d), e), f).

poniedziałek, 3 grudnia 2018

(Prawie autotematyczna) prasówka z aktualnych czasopism

Dziś przedstawimy „nasze” artykuły i zestawienia bibliograficzne, tzn. napisane przez pracownicę Wydziału w minionych tygodniach. Nie dlatego, żeby były jakieś „szczególne”, ale dlatego, że są „nasze”. Zaczniemy jednak od wspomnienia artykułu napisanego przez Nauczycielkę, która pięknie z nami współpracowała i nadal utrzymuje kontakt. Przepraszamy, jeśli zabrzmi to trochę nieskromnie, ale jesteśmy niezmiernie wdzięczne za pamięć. Przecież łączyła i nadal łączy nas szczera chęć pomagania młodzieży startującej w dorosłość:

Kasprzyszak Elżbieta, Pogotowie maturalne - współpraca z biblioteką pedagogiczną, „Biblioteka w Szkole” 2018, nr 11, s. 8-10

Współpraca biblioteki szkolnej z biblioteką pedagogiczną może być źródłem korzyści nie tylko obu placówek, lecz także uczniów. Jednym z jej wymiarów jest udzielanie pomocy w nauce maturzystom. (…) Szczególną rolę w bibliotece pedagogicznej spełnia Wydział Informacji Bibliograficznej. Wielu uczniów liceum wraca tu po zajęciach zespołowych na indywidualne konsultacje; liczni przychodzą za radą koleżanek czy kolegów.

Wydział jakiś czas temu nieco zmienił nazwę, ale reszta pozostała bez zmian: pomagamy i chcemy pomagać! Każdy, kto przychodzi, jest mile widziany!

Magia codzienności, czyli Czerwone krzesło Andrzeja Maleszki w szkole podstawowej. Scenariusz lekcji, „Forum Nauczycieli” 2018, nr 2, s. 40-43

Jeśli ktoś zechce zainspirować się scenariuszem, by stworzyć własny, albo woli wykorzystać ten – w całości, może zajrzeć do  wersji papierowej albo TUTAJ.

Miłe spotkania w sieci. O blogu Wydziału Informacji, Promocji i Współpracy ze Środowiskiem [online], „Biuletyn Nauczycieli Bibliotekarzy” 2018/7, s. 23-26

Jak i dlaczego powstał blog? O czym piszemy? Jakie są stałe działy? Odpowiedzi na te i wiele innych pytań. Cały tekst artykułu – TUTAJ.

100 lat Związku Harcerstwa Polskiego. Zestawienie bibliograficzne najważniejszych materiałów dostępnych w PBW (za lata 1989-2017 z jednym wyjątkiem), „Dialogi Biblioteczne” 2018, nr 1(21), s. 23-29

Obszerna bibliografia podzielona na podrozdziały: Historia ZHP, Wychowanie harcerskie, Harcerstwo a niepełnosprawni (Drużyny Nieprzetartego Szlaku), Harcerstwo w literaturze (wybór). Cały tekst jest dostępny w wersji papierowej oraz TUTAJ.

Literatura fantasy dla dzieci i młodzieży. Wybrane opracowania metodyczne w zbiorach biblioteki - część 1, „Dialogi Biblioteczne” 2018, nr 1(21), s. 44

Pierwsza część zestawienia bibliograficznego na często poszukiwany przez nauczycieli (i uczniów) temat. Tak, literatura fantasy jest popularna. Cały tekst zawiera opracowania o treści ogólnej, przekrojowej, oraz dostępną w PBW literaturę nt. Opowieści z Narnii Clive’a Staplesa Lewisa, Magicznego drzewa Andrzeja Maleszki, Gry o tron, Pieśni lodu i ognia George’a R.R. Martina. W następnej części ukaże się wybrana bibliografia do Mrocznych materii Philipa Pullmana, cyklu o Wiedźminie Andrzeja Sapkowskiego, Hobbita, czyli tam i z powrotem oraz Władcy Pierścieni J.R.R. Tolkiena. Oczywiście, można było dodać jeszcze wiele innych autorów, np. Suzanne Collins, Veronikę Roth, Johna Flanagana. Poszukujących opracowań na ich temat zapraszamy do Wydziału! Tekst części 1 dostępny jest w wersji papierowej oraz TUTAJ.

piątek, 30 listopada 2018

Gastrofizyka, kulisy eksperymentu stanfordzkiego, z przeszłości The Rolling Stones, klacz Marszałka, bufet biosferyczny, wynalazki. Prasówka z aktualnych czasopism

Spence Charles, Z czerwonego talerza zjesz mniej, rozm. przepr. Karolina Rogaska, „Charaktery” 2018, nr 7, s. 29-33

Na to, jak nam coś smakuje, wpływa właściwie wszystko: oświetlenie, zapach, kształt posiłku i dźwięk, jaki wydaje, a także kolor talerza, z którego jemy.

Co to jest gastrofizyka? Czym się zajmuje? Psychologią odżywiania (co z łatwością wydedukowaliśmy z powyższego cytatu). Rozmowa z psychologiem eksperymentalnym, zatrudnionym w University of Oxford, konsultantem wielu firm w dziedzinie projektowania multisensorycznego, znanym z eksperymentu dotyczącego… roli dźwięku w odbiorze chipsów.

Zimbardo Philip, Brzeziński Jerzy, Wagner Ulrich, Baryła Wiesław, Wieczorkowska-Wierzbińska Grażyna, Reicher Stephen, Haslam Alexander, Van Bavel Jay, Co się stało w stanfordzkich podziemiach?, „Charaktery” 2018, nr 9, s. 42-47

Philip Zimbardo przeprowadził swój słynny eksperyment w (…) 1971 roku. W prasie zamieścił ogłoszenie, że poszukuje młodych mężczyzn do badania aspektów życia więziennego. Spośród ochotników wybrał 18 osób. (…) Losowo przydzielił im role więźnia lub strażnika. Pozbawione okien piwnice wydziału psychologii Uniwersytetu Stanforda zamieniono na niby-więzienie. Strażnicy dostali uniformy w kolorze khaki, pałki i kajdanki jako symbol władzy oraz okulary lustrzanki zasłaniające oczy. Poinformowano ich, że nie wolno im używać fizycznej wobec więźniów, ale mogą ich nękać na wszelkie inne sposoby. Więźniów zabierano z domów i skutych kajdankami wieziono do więzienia (…). Odczytywano im regulamin i zamykano w celach. Początkowo role wydawały się umowne. Drugiego dnia więźniowie urządzili bunt. Po jego zdławieniu wypadki potoczyły się szybko. W krótkim czasie strażnicy stawali się coraz bardziej brutalni, a więźniowie tak bezradni, że przewidziane na dwa tygodnie badania trzeba było przerwać już po 6 dniach.

Czego dowiódł eksperyment? Według profesora – istnienia ciemnej strony ludzkiej natury, której ujawnienie ułatwia posiadanie władzy nad drugim człowiekiem. Chyba jednak dowiódł czegoś innego. Jeśli ktoś ujawnił swą naturę, to w dużej mierze uczynił to sam badacz, gdyż - zamiast pozostać bezstronnym obserwatorem - stał się uczestnikiem badania, nadzorcą stworzonego przez siebie więzienia (co sam przyznał). Wymuszał pewne postawy, by otrzymać wynik, który z góry założył. O eksperymencie stanfordzkim wypowiada się grono znanych psychologów. Ps. Jego przebieg opisuje bardzo obszernie Zimbardo w książce Efekt Lucyfera. Dlaczego dobrzy ludzie czynią zło? (sygnatury w naszych zbiorach: 164917, 167440, 168158, 167816, cz LV-4/35 a).

Sawicki Jacek Zygmunt, Niegrzeczni chłopcy z The Rolling Stones, „Mówią Wieki” 2018, nr 6, s. 12-15

Ten koncert był ważny dla obu stron. Na pewno dla zespołu, ponieważ był to ich pierwszy i bodaj jedyny występ za żelazna kurtyną. Pierwotnie chcieli wystąpić w ZSRR, ale szczęśliwie dla polskich miłośników muzyki rockowej sowieccy decydenci nie wyrazili na to zgody. Decyzję o wyjeździe do Polski przedstawiciele zespołu konsultowali z Rozgłośnią Polską radia Wolna Europa. Chcieli wiedzieć, co ich spotka, czy nad Wisłą ktoś zna ich muzykę.

Kulisy słynnego, „wywrotowego” koncertu zespołu, który odbył się 13 kwietnia 1967 roku w Warszawie.

Karolewski Łukasz, Kasztanka, „Mówią Wieki” 2018, nr 8, s. 60

Kasztanka bardzo zżyła się z Piłsudskim i tylko jemu była posłuszna. Po odzyskaniu niepodległości stacjonowała w Mińsku Mazowieckim w stajniach 7. Pułku Ułanów Lubelskich. Marszałek dosiadał jej podczas uroczystości państwowych, głównie Święta Niepodległości, na które klacz była dowożona koleją. Jak się miało wkrótce okazać, ten środek transportu przyczynił się do jej śmierci. (…)

Losy słynnej klaczy za jej życia… i później.

Ungar Peter S., Co naprawdę jedli nasi przodkowie?, il. Jon Foster, „Świat Nauki” 2018, nr 8, s. 29-35

Kształt zębów rzuca pewne światło na zdolność (…) do radzenia sobie z określonym pożywieniem, niesie też informację na temat szczególnie wymagającej diety, z jaką mieli do czynienia (…) przodkowie. Ale tylko „foodprints" pokazują prawdziwe preferencje, gdy „bufet biosferyczny" jest obficie zaopatrzony.

Czym są „foodprints" i „bufet biosferyczny"? W jaki sposób przodkom człowieka udało się przetrwać w niekorzystnych warunkach? Co z tym wszystkim mają wspólnego zęby?...

Mikulski Kazimierz, Od fonografu do elektrowni - krótka historia ponad 1000 wynalazków Edisona Thomasa Alvy, „Fizyka w Szkole z Astronomią” 2018, nr 4, s. 22-27

Swój pierwszy wynalazek - urządzenie do rejestracji głosu - opatentował w wieku 21 lat, a w ciągu całego życia uzyskał w USA 1093 patenty.

Genialny wynalazca, eksperymentator i wnikliwy badacz zjawisk z otaczającej go rzeczywistości, posiadacz zaszczytnego tytułu „Zasłużony Amerykanin”, nadanego mu przez Kongres USA. Interesujący teks zawiera przegląd jego niesamowitych dokonań.

środa, 28 listopada 2018

Kącik Maturzysty – 89: Stylistyka (środki stylistyczne)

Dzisiaj powtórzymy niektóre środki stylistyczne.

Pytania

Ćwiczenie 1
Podaj różnice między alegorią a symbolem.

Ćwiczenie 2
Przykładem jakiej kategorii są sformułowania podkreślone we fragmencie wiersza Na rozdrożu Marii Komornickiej: a) estetyzmu, b) byronizmu, c) turpizmu, d) impresjonizmu.

Gdzie idziesz naga? – Po płaszcz z gwiaździstych zamieci.
- Sama? – Na wietrze gniją ostatnich zwłok strzępy.
- Skąd? – W bagnach śmierci kwiat pachnie, tańczy i świeci.
- Głodnaś? – Wnętrzności wyżarły pożądań sępy.


Ćwiczenie 3
Jaki środek stylistyczny zastosował Leopold Staff w podkreślonym fragmencie wiersza Kowal?

Lecz gdy ulegniesz, serce, pod młota żelazem,
Gdy pękniesz, przeciw ciosom stali nieodporne:
W pył cię rozbiją pięści mej gromy potworne!


Ćwiczenie 4
Jak nazywa się środek stylistyczny, który zastosował w futurystycznym wierszu Wiosenno Bruno Jasieński, polegający na sugerowaniu podobieństw znaczeniowych przez podobieństwo brzmień?

TARAS koTARA STARA raZ
biAłe pAnny
poezjAnny
poezOwią poezAwią
poezYjne poezOSny


Ćwiczenie 5
Jak nazywa się podkreślony środek stylistyczny (w wierszu dzisiaj verdun Józefa Czechowicza)?

oczy mkną na kolumnę ogłoszeń bo ona z chlebem

Ćwiczenie 6
Jak nazywa się wyróżnione kolorami środki stylistyczne (w wierszu Jakżeż ja się uspokoję Stanisława Wyspiańskiego)? Jaka jest kompozycja tego tekstu?

Jakżeż ja się uspokoję -
pełne strachu oczy moje,
pełne grozy myśli moje,
pełne trwogi serce moje,
pełne drżenia piersi moje -
jakżeż ja się uspokoję...


Ćwiczenie 7
Połącz w pary nazwy oznaczające środek stylistyczny, np. onomatopeja = dźwiękonaśladowczość; peryfraza = omówienie.
Oto wyrazy: animizacja, antylogia (epitet sprzeczny), augmentativum, deminutivum, elipsa, enumeracja, eufemizm, hiperbola, inwersja, metafora, metonimia, oksymoron, ożywienie, paranteza, personifikacja, przenośnia, przesadnia, szyk przestawny, uosobienie, wtrącenie, wyliczenie, wyrzutnia, zamiennia, zdrobnienie, zgrubienie, złagodzenie.

Odpowiedzi

Ćwiczenie 1
Alegoria - polega na zastąpieniu jednego pojęcia (zwykle abstrakcyjnego) innym pojęciem (konkretnym). Ma jedno znaczenie, oparte na konwencji, którą trzeba znać, by alegorię poprawnie odczytać. Np. kobieta z opaską na oczach i wagą w ręku to Temida = sprawiedliwość.
Symbol - jest niejednoznaczny, dopuszcza wielość interpretacji. Ma znaczenie indywidualne. Np. róża i limba w Krzaku dzikiej róży Jana Kasprowicza mogą oznaczać po prostu elementy przyrody; ich zmianę w zależności od pory dnia, oświetlenia (są cztery! sonety pod tym tytułem); dwie postawy wobec życia (aktywną i pasywną); filozoficzne uogólnienie o ludzkim losie, trwaniu wśród przeciwności i o tym, co człowieka niszczy, „powala” itp.

Ćwiczenie 2
c) turpizmu.

Ćwiczenie 3
Hiperbolę.

Ćwiczenie 4
Paronomazja.

Ćwiczenie 5
Metonimia. Jest to rodzaj poetyckiego skrótu i znaczy: ogłoszenia oferują pracę, która daje (pieniądze na) chleb.

Ćwiczenie 6
Anafora i epifora. Kompozycja pierścieniowa (całość zaczyna się i kończy tym samym zdaniem).

Ćwiczenie 7
Animizacja = ożywienie;
augmentativum = zgrubienie;
deminutivum = zdrobnienie;
elipsa = wyrzutnia;
enumeracja = wyliczenie;
eufemizm = złagodzenie;
hiperbola = przesadnia;
inwersja = szyk przestawny;
metafora = przenośnia;
metonimia = zamiennia;
oksymoron = antylogia (epitet sprzeczny);
paranteza = wtrącenie;
personifikacja = uosobienie.