Gdzie pali się książki, wkrótce będą płonąć ludzie (Heinrich Heine). Na marginesie Tygodnia Książek Zakazanych (cz. 2)

Książki objęte cenzurą z powodów społecznych lub obyczajowych. Te kwestie czasem występują łącznie, jak np. w Buszującym w zbożu Salingera, toteż razem je omówimy. Takich pozycji jest chyba najwięcej. Bo też granice dobrego smaku przesuwają się coraz bardziej. Bywa, że niektórym pisarzom również zależy na opinii „skandalistów”. Oto niektóre przykłady (szczególnie dawniejsze, bo współczesne zapewne najbardziej znamy):

Kamasutra (ok. 300 r. p.n.e.) Watsjajany Mallangi i Ars Amatoria (2 r. n.e.) Owidiusza. Indyjskie i rzymskie dzieła mają podobną, "poradnikową" formę. Oba też były wielokrotnie cenzurowane, nawet palone pod zarzutem niemoralnej treści.

Dekameron (ok. 1470) Giovanniego Boccaccia. 100 krótkich historii (w tym Sokół, czyli podręcznikowy, modelowy przykład noweli), to nie tylko erotyka. Ale uczciwie trzeba przyznać, że tej jest w Dekameronie niemało. A kto czytał, ten wie, że kobiety pokazane są w nim na ogół jako bardziej przedsiębiorcze w tej sferze… Znalazł się na rzymskim Indeksie już w 1559 r. Ponadto przez dziesięciolecia był zakazany w Stanach Zjednoczonych (na podstawie dokumentu Federal Anti-Obscenity Act, 1873). Trafił też na czarną listę National Organization of Decent Literature (1954 r.) za wulgarność, lubieżność i nieprzyzwoitość.

Pamiętniki Fanny Hill (oryg. Memories of a woman of pleasure, 1748) Johna Clelanda. Osiemnastowieczny bestseller o życiu londyńskiej prostytutki. Pierwsza książka będąca przedmiotem sprawy sądowej o obrazę obyczajów w Stanach Zjednoczonych.

Cierpienia młodego Wertera (1774, wyd. pol. 1877) Johanna Wolfganga Goethego. Ta powieść epistolarna jeszcze kilka lat temu była w Polsce lekturą (acz kontrowersyjną) w szkole średniej. Historia nieszczęśliwej miłości tytułowego bohatera, zakończona jego samobójstwem. Wkrótce po opublikowaniu wywarła tak wielki wpływ na czytelników, że wielu z nich postanowiło - jak Werter - rozstać się z życiem. Gdy znacząco wzrosła liczba samobójców (nierzadko z egzemplarzem książki w kieszeni), książka spotkała się z falą krytyki oraz - przez pewien czas - zakazem publikacji. Choć "werterowska gorączka" dawno w Europie minęła, pozycja nadal budzi pewne kontrowersje.

Kochanek Lady Chatterley (1928) Davida Herberta Lawrence'a. Historia tytułowej pary z okaleczonym podczas wojny mężem kobiety w tle. Zrazu uznana za obsceniczną i pornograficzną (w istocie – zawiera wyrazy do dziś uznane za wulgarne), chociaż z czasem,  prawomocnym wyrokiem sądowym, oddalono ten zarzut (1960 r.). Pozycja z listy zakazanych w licznych krajach, na przykład w Australii, Japonii i Kanadzie.

Inne książki zakazywane ze względu na opisy erotyki, to na przykład utwory znanych skandalistów - Henry'ego Millera i Johna Updike'a, czy Lolita (1955, wyd. pol. 1991) Vladimira Nabokova, czasowo na listach prohibitów we Francji, Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Argentynie, Nowej Zelandii, a nawet w Republice Południowej Afryki.

Wspominany na początku Buszujący w zbożu (1951) Jerome'a Davida Salingera. Powieść adresowana dla dorosłego czytelnika, szybko zyskała popularność wśród młodzieży. Także polskiej. Budziła kontrowersje ze względu na wulgarny język (doliczono się w niej 725 "brzydkich" wyrazów), propagowanie nałogów i deprecjonowanie roli rodziny. Współcześnie znajduje się na liście lektur w szkołach średnich i wyższych we wszystkich krajach anglojęzycznych, chociaż w latach 1961-1982 była zakazana w szkołach i amerykańskich bibliotekach.

A oto dwie książki, których głównym tematem jest narkomania. Nagi lunch (1959)  Williama S. Burroughsa. Autor napisał tekst, po czym pociął akapity i skleił w różnej kolejności, co dało efekt onirycznej, psychodelicznej biografii narkomana. Wkrótce po jej napisaniu uznano ją za obsceniczną (w Bostonie w latach 60. XX w.) i zakazano rozpowszechniania z powodu licznych scen erotycznych, które zresztą - szczerze powiedziawszy - do dziś mogą budzić niesmak. Ewenementem był proces sądowy (także w Bostonie). Wyrok skazujący, czyli zakaz publikacji, później uchylono. Tematykę uzależnienia podejmuje również  Idź, zapytaj Alice (1971) Anonima (Beatrice Sparks). Wybór gatunku pamiętnika dla opisów eksperymentów narkotykowych i seksualnych bohaterki niemało przyczynił się do "kłopotów" książki. Trudno było ocenić, czy to autopsja, czy powieść. Intencją pisarki była przestroga przed używkami, ale została odczytana inaczej. Zawierała także dużo wulgaryzmów. Kilkakrotnie usuwano ją z amerykańskich bibliotek szkolnych i list lektur.

Lot nad kukułczym gniazdem (1962) Kena Keseya. Zakład psychiatryczny i jego mieszkańcy. Niewola i marzenia o wolności. Temat nienowy. Powieść umieszczona przez Time na liście stu najlepszych anglojęzycznych powieści (2005 r.), nie zawsze miała dobre recenzje. I nierzadko do dziś ich nie ma. Zarzucano jej wulgarne słownictwo i prezentowanie działalności przestępczej w pozytywnym świetle. W latach 70. zakazana w szkołach wielu amerykańskich stanów, stała się także powodem utraty pracy przez omawiającego ją podczas lekcji nauczyciela z St. Anthony Freedmont (stan Idaho, 1978). Nawet na przełomie tysiącleci, konkretnie – w 2000 r., na prośbę rodziców została wycofana z biblioteki jednej z kalifornijskich szkół.

Źródło

Bibliografia (wybór) 
Klukowski Bogdan, Władza i książka - dawniej i później, "Poradnik Bibliotekarza"2013, nr 12, s. 23-25.
Kuźmina Dariusz (red.), Bibliologia polityczna. Praca zbiorowa, Warszawa 2011. ISBN 978-83-61464-88-4. (Sygnatury: 168041, cz IB V-4/124 b).
Magris Claudio, Niebezpieczne książki, tłum. Joanna Ugniewska, "Zeszyty Literackie" nr 116 (2011), s. 82-84.

Gdzie pali się książki, wkrótce będą płonąć ludzie (Heinrich Heine). Na marginesie Tygodnia Książek Zakazanych (cz. 1)

Od kilku lat w drugiej połowie września lub na przełomie września i października obchodzimy Tydzień Książek Zakazanych (Banned Books Week). Po raz pierwszy zorganizowano go w 1982 roku w Stanach Zjednoczonych, z inicjatywy Judith Fingeret Krug.

Gdzie pali się książki, wkrótce będą płonąć ludzie. Te słowa Heinricha Heinego niejednokrotnie w historii okazały się spełnionym proroctwem. Przez stulecia (i tysiąclecia!) płonęły książki. I ludzie. Także w literackich ujęciach. Wystarczy przypomnieć  451° Fahrenheita Ray’a Bradbury’ego. Oto początek powieści:

Przyjemnie było palić. Sprawiało specjalną przyjemność patrzenie, jak ogień pożera wszystko, jak wszystko czernieje i się zmienia (…) trzepoczące, gołębioskrzydłe książki zamierały na ganku i trawniku przed domem lub unosiły się w sypiących iskrami wirach i odlatywały na wietrze poczerniałe od żaru. (Wyd. 1, tłum. Adam Kraska).

Tak się stało, że książka o paleniu książek także trafiła na (metaforyczny) stos. Wydana w 1953 roku, przez kilkanaście lat była sprzedawana w zmienionej, ocenzurowanej wersji. W jednym ze stanów usunięto ją z listy lektur, na którą wróciła po interwencji uczniów i rodziców.

Termin „cenzor” został użyty po raz pierwszy w Rzymie (443 r. p.n.e.). Najpierw oznaczał urzędnika spisującego stan ludności na danym obszarze, a z czasem – także dbającego o moralność i przestrzeganie zobowiązań wobec państwa przez zamieszkujące go osoby. Cenzura dzieli się na represyjną i prewencyjną. Zasygnalizujemy (w ujęciu chronologicznym) niektóre pozycje dotknięte jej ostrzem na przestrzeni wieków. Będzie to bardzo pobieżny wybór. Podzielimy je na grupy – według powodów, które stały się przyczyną ich zakazu, czyli względów religijnych, politycznych, społecznych lub obyczajowych. W nawiasach – data pierwszego wydania. Uwaga! Dzisiaj - część pierwsza. Ciąg dalszy - już w najbliższy poniedziałek.

Najpierw przykłady książek objętych cenzurą ze względów religijnych:

Biblia, czyli Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (najstarsze fragmenty Starego Testamentu pochodzą z ok. X wieku, a najnowsze - z II/I wieku p.n.e.). W ciągu stuleci wielokrotnie zakazywano drukowania wielu jej części lub niektórych tłumaczeń. Wystarczy wspomnieć czasy reformacji. Najnowsze przykłady, już z XX wieku, to dawne kraje socjalistyczne. W 1926 r. Biblia została usunięta z bibliotek w ZSRR i zakazano jej sprowadzania z zagranicy. W Chinach lat 60. i 70. XX wieku (rewolucja kulturalna) publicznie ją palono. W Rumunii zakaz drukowania Pisma Świętego obowiązywał w latach 1951-1986. Cenzura niektórych partii Księgi obowiązywała także w tak egzotycznych krajach, jak… Etiopia (1986 r.). W niejednym obowiązuje do dziś.

Talmud (powstanie – ok. 200 roku n.e.). Ten zbiór praw religijnych sformułowanych przez rabinów już w średniowieczu był uważany za dzieło niemoralne i obraźliwe względem chrześcijan. Dzieje jego cenzury datują się od 1114 r. (Paryż) do… końca XIX stulecia, a dokładnie – do 1962 r. (kilka lat później oficjalnie przestał istnieć Index librorum prohibitorum w sensie dyscyplinarno-karnym).

Przewodnik błądzących (1168) Mojżesza Majmonidesa. Żydowski traktat teologiczno-filozoficzny, podejmujący również  kwestie prawne, etyczne i polityczne. Wysoko ceniony przez środowiska niezwiązane z kulturą żydowską (np. przez św. Tomasza z Akwinu), został oskarżony przez Żydów o zdradę zasad judaizmu. Stało się to po śmierci autora. Od XIII do XIX w. wiele razy ponawiano tę tezę. Jednak dziś dzieło cieszy się (znowu) uznaniem.

95 tez (31 października 1517) Marcina Lutra. Augustiański zakonnik chciał wezwać do publicznej debaty na temat odpustów i innych zjawisk, które uznał za niewłaściwe (np. pospieszne, niegodne odprawianie Mszy św. czy uznanie papieskiej supremacji), ale wywołał rozłam w Kościele, który zaowocował powstaniem protestantyzmu, zaś na siebie ściągnął wyrazy krytyki ze strony zarówno papieża, Leona X, jak również cesarza, Karola V Habsburga. Zakazy z czasem wycofano, ale tezy pozostawały na Indeksie Ksiąg Zakazanych aż do 1930 r.

A teraz przykłady książek objętych cenzurą z powodów politycznych. Skupimy się głównie na literaturze pięknej:

Książę (1513, 1 wyd. 1532) Niccolo Machiavellego. Poradnik skutecznego rządzenia, propagujący zasadę „cel uświęca środki” jako nadrzędną wobec wszystkich innych i głoszący prymat polityki nad etyką. Krytykowany i zakazywany zarówno przez katolików, jak protestantów. W XX w. ceniony przez Benita Mussoliniego.

Na zachodzie bez zmian (1929) Ericha Marii Remarque’a. Pacyfistyczna powieść człowieka, który wojnę widział z bliska, będąc jej uczestnikiem. Faktograficzny opis zderzenia ideałów z frontową rzeczywistością. Spalona w 1933 r. w Niemczech. Zakazywana także w latach 30. XX w. we Włoszech. Jednak najwcześniej zakazano jej rozpowszechniania w Bostonie i Chicago (ze względu na obsceniczność).

Folwark zwierzęcy (1945) George’a Orwella. Alegoria stalinizmu. Do końca lat 80. XX w. zakazany przez polską cenzurę, chociaż wcześniej bardzo popularny w tzw. drugim obiegu. W 1991 r. zabroniono jego wydawania w… Kenii (dostrzegając podobieństwa między tamtejszymi władzami a postaciami z książki), zaś w 2002 r. - w Zjednoczonych Emiratach Arabskich (ze względu na przedstawienie mówiących świń). Rok 1984 (1949) tego samego autora. Wizja zmarginalizowania jednostek w pełni podporządkowanych władzy państwowej. Wielokrotnie zakazywany przez komunistyczne rządy (np. w 1950 r. - w ZSRR). I ciekawostka! W 1981 r. zabroniono jego czytania w szkołach na Florydzie ze względu na… propagowanie idei komunistycznych!

Doktor Żywago (1957) Borisa Pasternaka. Losy lekarza na tle schyłkowego caratu, podczas rewolucji październikowej i wojny domowej, aż do lat 30. XX w. Wydany w ZSRR dopiero w 1988 r. Wcześniej autor – uhonorowany przyznaniem Literackiej Nagrody Nobla - został zmuszony do odmowy jej przyjęcia.

Mechaniczna pomarańcza (1962) Anthony’ego Burgessa. Historia nastolatka decydującego się na udział w eksperymencie resocjalizacyjnym, mającym skutecznie zniechęcić go do stosowania przemocy. W latach 70. i 80. XX w. – ze względu na wulgarny język - skreślona z listy lektur lub usunięta z bibliotek w wielu stanach USA.

Rzeźnia numer pięć, czyli Krucjata dziecięca, czyli Obowiązkowy taniec ze śmiercią (1969) Kurta Vonneguta. Powieść interesująca pod względem stylistycznym, łącząca faktografię (bombardowanie Drezna przez aliantów pod koniec II wojny światowej) ze science-fiction oraz elementami satyry, a nawet absurdu. Historia słabego pod względem fizycznym żołnierza, potrafiącego przemieszczać się w czasie. Usunięta z wielu amerykańskich bibliotek szkolnych (miedzy innymi z zarzutami obsceniczności, wulgarnego języka, ukazywania przemocy), a nawet palona publicznie (w Dakocie Północnej i Michigan).

Archipelag GUŁag. 1918–1956, próba dochodzenia literackiego (1973) Aleksandra Sołżenicyna. Wstrząsająca trzytomowa historia tworzenia i przestrzennego rozwoju systemu obozów pracy przymusowej. W ZSRR wydana dopiero w  1989 r., chociaż wcześniej powielana nielegalnie. Jej autor został aresztowany, pozbawiony obywatelstwa i zmuszony do banicji. Do kraju wrócił w 1994 r. 

Uwaga - cd. artykułu - 26 września.