„Smuga cienia” Josepha Conrada. Jeden z Użytkowników biblioteki zapytał o tę książkę i tak się zaczęło… Cień - motyw wieloznaczny. Warto mu się przyjrzeć także z tego powodu, że w bieżącym roku zauważamy zaskakującą zbieżność „okrągłych” dat. Książka powstała w 1916 roku, a jej ekranizacja (zrealizowana przez Andrzeja Wajdę) – sześćdziesiąt lat później.
Cień to – w najpowszechniejszym znaczeniu - odbicie oświetlonej osoby lub przedmiotu padające na stronę odwróconą od źródła światła, np. piękna synestezja na temat wieczoru w „Wysokich drzewach” Leopolda Staffa („Zapach wody, zielony w cieniu, złoty w słońcu”), a także niewyraźny zarys postaci lub przedmiotu o świcie lub zmierzchu, np. poemat „Scena przy strumieniu” Lucjana Szenwalda („W takiej chwili jest półcień światłem”)… Ochrona przed słońcem, np. Jon 4, 5-6, „Cień” Daniela Naborowskiego („cień we znoju cieszy podróżnego”). Zdecydowanie więcej ma jednak znaczeń metaforycznych, czyli…
… Świat i jego iluzoryczność, np. alegoria jaskini w „Politei” Platona, „Cień” Naborowskiego („Ten, który z cienia powstał, świat nieogarniony, / Będzie z nami w cień drogi znowu obrócony”), Ziemia jako cień Nieba w „Raju utraconym” Johna Miltona.
… Znikomość ludzkiego życia, często powiązana z motywem vanitas (TUTAJ), np. Hi 8, 9 („bo wiek nasz jak cień jest na ziemi”) i Hi 14, 1-2, "Sonet II na one słowa Jopowe: Homo natus de muliere, brevi vivens tempore etc." Mikołaja Sępa Szarzyńskiego („człowiek / krótko tu na świecie żywie, / I to odmiennie, nędznie, bojaźliwie, / Ginie, od Słońca jak cień opuszczony”), „Boska Komedia” Dantego („Cień mój na ziemi przemknął nie bez śladu” [Raj, P XIX]), życie jako „wędrujący cień” w „Makbecie” Williama Szekspira (TUTAJ). Podobnie - Koh 6, 12… Mara senna, zmarły człowiek, duch, widmo, upiór, np. Banko w „Makbecie”, „Bema pamięci żałobny - rapsod” Cypriana Kamila Norwida („Czemu, cieniu, odjeżdżasz, ręce złamawszy na pancerz”)… Śmierć, np. Hi 10, 21-22, Kraina Cieni (Hades), „Cień” Naborowskiego („Cieniem [z] przegranej bitwy niejeden wychodzi”).
… Odległe, zamazujące się w pamięci wspomnienie, np. „Do M***” Adama Mickiewicza:
„Jak cień tym dłuższy, gdy padnie z daleka,
Tym szerzej koło żałobne roztoczy, -
Tak moja postać, im dalej ucieka,
Tym grubszym kirem twą pamięć pomroczy.”
… Znikomość wiedzy, niewiedza, np. „Boska Komedia”:
„Rozumy toną w sprawiedliwość wieczną,
Jak oko w bezdeń morską albo rzeczną;
Dno blisko brzegu widzisz łatwo okiem,
Na pełnym morzu nie dojrzysz go wzrokiem,
Dno jest, lecz dno to głębokość wam kryje.
Nie ma światłości, gdy ona nie wschodzi
Z miejsca, gdzie wiecznie trwa pogoda stała,
Będzie to ciemność, co dnia nie urodzi,
Cień lub trucizna znikomego ciała.” (Tłum. Julian Korsak)
… … Sen, np. „Hamlet” Szekspira (rozmowa Hamleta z Rozenkrancem i Gildensternem, Akt 2, sc. 2).
… Groźny sobowtór, np. „Cień” Hansa Christiana Andersena.
… Człowiek wymizerowany, czyli cień samego siebie, np. „W pustyni i w puszczy” Henryka Sienkiewicza („Wychudła i zmizerniała do tego stopnia, że nie była to już dziewczynka, ale cień dziewczynki. Płomyk jej życia tlił się tak słabo, że zdawało się, iż dość jest dmuchnąć, aby go zgasić”).
… Chwila w życiu, gdy człowiek zdaje sobie sprawę, że osiągnął pełną dojrzałość i odtąd zacznie się starzeć (często związana z tzw. kryzysem wieku średniego), np. "Smuga cienia" Josepha Conrada (TUTAJ).
Są też milsze skojarzenia, czyli…
… Miłość, np. „Wesołe kumoszki z Windsoru” Szekspira („Miłość jak cień ucieka”).
… Trzecia Osoba Boska - Duch Święty, obecny np. w chwili Zwiastowania (Łk 1, 35).
… Bezpieczeństwo, schronienie, azyl, np. „Psalm 57(56)”: „chronię się pod cień Twoich skrzydeł, / aż przejdzie klęska”.
… Nieodłączny przyjaciel człowieka, np. "Cień" Ludwika Jerzego Kerna.
… W sztuce: gra świateł i cieni, światłocień, np. „Powrót syna marnotrawnego” Romana Brandstaettera (TUTAJ)…, widowisko teatralne, np. „Sen nocy letniej” Szekspira (i Oberon jako Król Cieni), chińskie cienie, czyli teatr kukiełkowy.
I niektóre związki frazeologiczne: Bać się własnego cienia (z Cycerona: timere umbram suam - lękać się nadmiernie); Blaski i cienie (pozytywne i negatywne strony czegoś); Iść za kimś jak cień (być nierozłącznym towarzyszem); Pozostawać w cieniu (być na uboczu, niedostrzeżonym); Rzucać na kogoś cień (rzucać podejrzenie); Usunąć się w cień (odejść na dalszy plan); Usuwać kogoś w cień (spychać kogoś na dalszy plan); Walczyć z cieniem (walczyć z pozorowanym przeciwnikiem); Żyć w czyimś cieniu (być uważanym za kogoś mniej wartościowego niż ta osoba).
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz