(Polska) „Lokomotywa” na europejskich (i światowych) torach

25 listopada przypadło Święto Kolejarzy, mogące stać się także… świętem poliglotów. Pisząca te słowa pamięta akademickie zajęcia z literatury dziecięcej i młodzieżowej. Konkretnie, głośne czytanie Lokomotywy Juliana Tuwima. Nikt spośród biorących w nich udział nie przeczytał tekstu na ocenę bardzo dobrą! Może Profesor był (zbyt) wymagający? Tak się pocieszaliśmy. Dzisiaj znowu sobie poczytamy początek wiersza. Po angielsku, czesku, francusku, łacinie i niemiecku. Ps. Można się do woli inspirować podczas własnych lekcji!

The Train

A locomotive stands at the station,
Heavy, enormous, drips perspiration:
Greasy oil.

She stands, gasping, panting and blowing,
The heat from her boiling belly glowing:
BANG how hot it is!
    CLANG how hot it is!
        PUFF how hot it is!
            HUFF how hot it is!

Lokomotiva

Na dráze stojí lokomotiva,
paří se, olej s povrchu splývá,
ospale zívá.

Syčí a sípe, zhluboka dýchá,
pára jí dmýchá z horkého břicha:
Že je to vedro?
Jó - to je vedro!
Jé to  to je vedro!
Ne!... To je vedro.

La Locomotive

Regarde la locomotive
Énorme, pesante, poussive.

Sa noire carcasse suant l'huile grasse.
Elle est là soufflant le feu
de son flanc.
BOUH Qu'elle a chaud!
OUH Qu'elle a chaud!

Vaporitrahea

Stat in statione vaporitrahea,
Gravis grandisque, et stillat ex ea
Pinguis olea.

Stat et sibilat, hiat et exhalat,
Ardor ex ventre flammato halat:
HEU! ut ardenter!
HEI! ut ferventer!
HEM! ut fervide!
HEI! ut calide!

Die Lokomotive

Auf der Station steht schwer und heiss
die Lokomotive.
Ől tropft aufs Gleis, das ist ihr Schweiss.

Steht da und keucht und stosst ein Gepfauch aus.
Ihr runder, glühender Bauch bläst Rauch aus.
Puh, welche Hitze!
    Hu, welche Hitze!
        Uff, welche Hitze!
            Puff, welche Hitze!

Źródła cytatów (wszystkie pozycje dostępne w Czytelni)
1.    Jacek Baluch, O tłumaczeniu Lokomotywy na czeski, „Polonistyka” 2012, nr 1, s. 14-21.
2.    Małgorzata Grzelczak, Mirosława Krajkowska-Macuk, Stefania Kruszewska-Kościuszenko,  Lokomotywa po polsku, niemiecku i rosyjsku, „Języki Obce w Szkole”2003, nr 4, s. 139-141.
3.    Dorota Żuchowska, O Julianie Tuwimie po łacinie, „Języki Obce w Szkole” 2006, nr 6, s. 241-248.

Bywają źródłem nieporozumień, ale także tworzą mimowolny dowcip

26 września corocznie jest obchodzony Europejski Dzień Języków. W każdym języku szczególnie interesujące są idiomy, będące nierzadko źródłem nieporozumień, ale także tworzące mimowolny dowcip. Gdy - na przykład – mamy gorszą pogodę (co pod koniec września już się zdarza), Polak powie, że „leje jak z cebra”, Anglik (tłumacząc dosłownie), że „leje psy i koty”, zaś Francuz - leją się „wiadra wody”. Dzisiaj – jako ciekawostkę – przygotowałyśmy po kilka frazeologizmów z trzech języków: angielskiego, francuskiego i włoskiego. Może za rok będą inne języki?

Związek frazeologiczny	Znaczenie dosłowne	Znaczenie polskie (przenośne)
Język angielski
in a body	w (jednym) ciele	razem; jak jeden mąż
don’t count your chickens (before they’re hatched)!	nie licz swoich kurcząt (dopóki się nie wylęgną)!	nie mów hop, dopóki nie przeskoczysz!
eat crow (amer.)	zjeść wronę	być zmuszonym do zmiany opinii; doznać upokorzenia; zostać przywołanym do porządku
have a field day	mieć dzień na polu	wykonywać swoją ulubioną czynność; być w swoim żywiole
have a whale of time	mieć „wielorybi” czas	spędzać przyjemnie czas; byczyć się
a horse of another (different) colour (amer.)	koń innej maści	inna sprawa, kwestia; inna para kaloszy; dzwonią, ale nie w tym kościele
in the pink	na różowo	tryskać zdrowiem, być okazem zdrowia
like a bear with a sore head	jak niedźwiedź z bólem głowy	rozdrażniony, nerwowy
out of the blue	z błękitnego…	niespodziewanie, bez ostrzeżenia; jak grom z jasnego nieba
put (set) the cat among the pigeons	wsadzić kota między gołębie	uczynić, powiedzieć nagle coś, co zmienia istotę rzeczy; spowodować konsternację; zakłopotać; dolać oliwy do ognia; wsadzić kij w mrowisko
ride the (a) tiger	jechać na tygrysie	żyć w niebezpieczeństwie lub niepewności; tańczyć na linie, balansować na krawędzi, żyć nie znając dnia ani godziny
a sitting duck	siedząca kaczka	coś lub ktoś narażony na łatwy atak; łatwy cel, ktoś w opałach
a white elephant	biały słoń	przedmiot, którego posiadania sprawia więcej kłopotu niż przyjemności; beczka bez dna
Język francuski
appeler un chat un chat	nazwać kota kotem	nazwać rzecz po imieniu
avoir le cafard	mieć karalucha	mieć doła
ce n'est pas mes oignons	to nie moje cebule	to nie moja sprawa
c'est simple comme bonjour	to proste jak „dzień dobry”	łatwizna; bułka z masłem
être dans la lune	być na księżycu	być roztargnionym
faire d'une mouche un éléphant	zrobić z muchy słonia	robić z igły widły
garder une poire pour le soif	zachować gruszkę dla głodnego	zachować (odłożyć) na czarną godzinę
mon petit doigt me l'a dit	mój mały palec mi to powiedział	coś mi mówi, że…; ptaszki ćwierkają, że…
Język włoski
di punto in bianco	biały punkt	ni stąd, ni zowąd; nieoczekiwanie
dire pane al pane e vino al vino	nazywać chleb chlebem, a wino winem	nazywać rzeczy po imieniu
per filo e per segno	od góry do dołu	(znać) na wylot; ze wszystkimi szczegółami
pestare l’acqua nel mortaio	rozgniatać wodę (rzekę) tłuczkiem	zawracać Wisłę kijem; syzyfowa praca
saltare di palo in frasca	skakać ze słupka na gałąź („un palo” znaczy też np. „biegun”)	przeskakiwać z tematu na temat
scommettere l’osso del collo	postawić (ryzykować) kości szyi	dawać głowę, dać sobie rękę uciąć (za coś, kogoś)
tagliare la corda	przeciąć linę	wziąć nogi za pas; zmykać
ungere le ruote	posmarować koła	posmarować; dać łapówkę

Źródła
John O. E. Clark, English Idioms, London, Paris 1990. ISBN 0245600418 (sygnatura: 136166).
Piotr Domański, Szkolny leksykon idiomów angielskich, Warszawa 1996. ISBN 8385817204 (sygnatura: cz LX-2/93).
Anna Mazanek, Janina Wójtowicz, Idiomy polsko-włoskie = Fraseologia idiomatica polacco-italiana, wyd. 3, Warszawa 1992. ISBN 8301059648 (sygnatura: cz LX-3/4 c).
Wioletta Piegzik, O francusko-angielskich idiomach, „Języki Obce w Szkole” 2006, nr 2, s. 106-110 (sygnatura: cz M XIV-3/13).
Piotr Salwa, Małgorzata Szleszyńska, Wybór idiomów włoskich, Warszawa 1993. ISBN 8321408923 (sygnatura: 138543).
Krystyna Stawińska, Idiomy francuskie w ćwiczeniach, Warszawa 1998. ISBN 8321410766 (sygnatura: 149002).

Tą piękną mową włada na świecie ponad 200 milionów ludzi

20 marca świętowaliśmy Międzynarodowy Dzień Języka Francuskiego, ustanowiony w rocznicę założenia Międzynarodowej Organizacji Frankofonii. Tą piękną mową włada obecnie na świecie ponad 200 milionów ludzi na pięciu kontynentach. Jest więc okazja, by o niej wspomnieć.

Najpierw na wesoło. Wiersze. Oto pedanteska autorstwa Juliana Tuwima. Z pewnością sporo osób wie, co to za gatunek, a temu, kto zapomniał, przypominamy, że pedanteska to utwór łączący elementy dwu (lub więcej) języków, w którym jeden jest wiodący, a do jego form gramatycznych dostosowuje się formy drugiego języka (pozostałych języków). Teraz już sam tekst - napisany przed wojną, a umieszczony w powojennym zbiorze Juliana Tuwima Pegaz dęba:

Fleurissują arbry (drzewa),
W czar wiosenny, luba, wgłęb się,
Uazo za fnetrem śpiewa
Szansonetę o pryntempsie.
Trysły z branszów fej zielone,
Już kelkszozę czuję w coeurze,
Śliczna fij, lamurem płonę,
Ambrasować chęć mnie bierze,
Zrandewujmy się w żardynie,
W krepuskulu o wieczorze,
Ja na twojej puatrynie
Zakochaną tetę złożę.

Z tego samego zbioru pochodzi też poniższy utwór Kazimierza Jaworskiego - w całości napisany po francusku. Jeśli ktoś nie zna języka, niech się nie martwi, poniżej będzie "tłumaczenie":

O, cotrain, je m’emboulle,
taquilosse, comme ou jalle,
o, cotrain, palisoule,
o, madame, coulon valle!
Il est trosque, il est bouge,
a ma créve, qui pis vrai.
O, madame, o, tonouche,
o, madame, o tomb rain!

Oczywiście, tekst jest bezsensowny. Autorowi zależało na zestawieniu wyrazów, które - odczytane fonetycznie - zabrzmią żartobliwie, czyli tak:

Oko trę, że mam ból.
Taki los. Komu żal?
Oko trę, pali sól.
O, madame, kulą wal!
Ile trosk, ile burz,
a ma krew kipi, wre.
O, madame! Oto nóż.
O, madame! Oto mrę.

A teraz już trochę poważniej, czyli ulubiona książka wielu spośród nas. Mały Książę Antoine'a de Saint-Exupery'ego. Jeden z końcowych fragmentów, które szczególnie lubię - w tłumaczeniu  Jana Szwykowskiego:

Gwiazdy dla ludzi mają różne znaczenie. Dla tych, którzy podróżują, są drogowskazami. Dla innych są tylko małymi światełkami. Dla uczonych są zagadnieniami. Dla mego Bankiera są złotem. Lecz wszystkie te gwiazdy milczą. Ty będziesz miał takie gwiazdy, jakich nie ma nikt.
- Co chcesz przez to powiedzieć?
- Gdy popatrzysz nocą w niebo, wszystkie gwiazdy będą się śmiały do ciebie, ponieważ ja będę mieszkał i śmiał się na jednej z nich. Twoje gwiazdy będą się śmiały.
I zaśmiał się znowu.

I względnie nowy przekład Ewy Łozińskiej-Małkiewicz:

Nocą popatrzysz na gwiazdy. Moja gwiazda jest zbyt mała, żebym mógł Ci pokazać, gdzie się znajduje. Ale tak jest lepiej. Moja gwiazda będzie dla ciebie tylko jedną z gwiazd. Wówczas będziesz przyglądał się z równą radością wszystkim gwiazdom. Wszystkie będą twoimi przyjaciółkami.  (…) Ludzie mają gwiazdy, które nie są dla nich tym samym. Dla niektórych, tych, którzy odbywają podróże, gwiazdy są przewodnikami. Dla innych są jedynie maleńkimi punkcikami świetlnymi. Dla jeszcze innych, naukowców, gwiazdy to problemy. Dla mego Biznesmena były ze złota. Ale te wszystkie gwiazdy milczą dla nich. A ty będziesz posiadał takie gwiazdy, których nikt nie ma. (…) Kiedy popatrzysz na niebo nocą – a ja będę mieszkał na jednej z gwiazd i śmiał się właśnie tam – wówczas będzie tak, jak gdyby wszystkie gwiazdy się śmiały. Będziesz miał gwiazdy obdarzone darem śmiechu!

Który przekład bardziej się podoba? Nie ukrywam (wyznaje p. Basia), że zdecydowanie wolę pierwszy!

Dzisiaj nie było mowy o podręcznikach czy płytach do nauki języka francuskiego, których mamy sporo, o olśniewającej literaturze, słynnych twórcach, cudownej sztuce. To liczne powody, by za jakiś czas powrócić do tematu. Z radością to uczynimy.

Tuwim Julian, Pegaz dęba, Warszawa 1950, s. 139 (sygnatura: 130234)
de Saint-Exupery Antoine, Mały Książę, przeł. Jan Szwykowski, różne wydania (sygnatury: 1346467, 63564)
de Saint-Exupery Antoine, Mały Książę, przeł. Ewa Łozińska-Małkiewicz, [wyd. 4 w tej ed.], Toruń 1999 (sygnatury: 153151)