Dzień spowity w biel i czerwień. Gawęda o dawnych stolicach (cz. 2)

Płock, czyli Stołeczne Książęce Miasto Płock. Rolę stolicy pełnił w latach 1079 (ucieczka Bolesława II Śmiałego, a po niej rządy Władysława I Hermana) - 1138 (testament, zwany statutem Bolesława III Krzywoustego, czyli początek rozbicia dzielnicowego).

Źródło

Lublin. Był nieoficjalną stolicą Polski przez kilka miesięcy. Jeszcze krócej - stał się nią Chełm, w którym 22 lipca 1944 r. ogłoszono tzw. Manifest Lipcowy, czyli odezwę Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, zatwierdzoną przez Stalina w Moskwie dwa dni wcześniej.

Źródło

Łódź. Tak! Pełniła funkcję stołeczną tuż po wojnie (ze względu na ogromne zniszczenie Warszawy). Decyzję, że to jednak Warszawa będzie stolicą, podjął Józef Stalin.

Źródło

Warszawa. Już od szkolnych lat wiemy, że tu przeniósł stolicę (z Krakowa) Zygmunt III Waza. Podręczniki podają datę: 1596 r. Tymczasem te "przenosiny" trwały długo. Ponoć monarcha na stałe osiadł w mieście 24/25 maja 1609 r., o czym była mowa wyżej. W Konstytucji z 3 maja 1791 r. nie było żadnej wzmianki o lokalizacji stolicy. Podobnie - w konstytucji Księstwa Warszawskiego, chociaż tutaj wspomniano o Warszawie jako miejscu obrad sejmu. W Polsce międzywojennej, w konstytucji marcowej (z 17 marca 1921 r.) i kwietniowej (z 23 kwietnia 1935 r.), analogicznie jak w osiemnastowiecznej, nie było żadnego zapisu o mieście stołecznym, bo dla wszystkich pewnie było oczywiste, że to Warszawa. Pierwszy zapis zaś pojawił się, tak (!), w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej, Ludowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. Znajdujemy go w jej końcowej partii, w Rozdziale 10, zatytułowanym Godło, barwy, hymn i stolica Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, w Artykule 105. Dosłownie brzmi następująco:

Stolicą  Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jest miasto bohaterskich tradycji Narodu Polskiego - Warszawa.

Kolejna ustawa zasadnicza, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., przenosi zapis na ten temat do Rozdziału 1 (zatytułowanego Rzeczpospolita), do Artykułu 29. Cytujemy: Stolicą Rzeczypospolitej Polskiej jest Warszawa.

Źródło

Bibliografia (wybór)
Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r., Warszawa 1976, s. 73. (Sygnatura: 70858).
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z dnia 16 lipca 1997 r. Nr 78, poz. 483), Warszawa 2005. ISBN 83-87206-23-7, s. 8. (Sygnatura:161495).
Kurowski Stefan, Warszawa na tle stolic Europy, Lublin 1987. ISBN 83-228-0087-8. (Sygnatura: cz M XXVIII-4/6 b).
Wrede Marek, Warszawa i Zamek Królewski. Na drodze do nowego centrum Rzeczypospolitej, "Mówią Wieki" 2016, nr 7, s. 29-33. (Czytelnia).

Netografia (wybór)
Brzeziński Maciej, Katedra poznańska królewską nekropolią? [Online], tryb dostępu: poznanskiehistorie.blogspot.com/2014/06/katedra-poznanska-krolewska-nekropolia.html
Zuzga Jarek, 5 stolic Polski, a może więcej? [Online], tryb dostępu: http://oknonawarszawe.pl/blog/archives/7834

Dzień spowity w biel i czerwień. Gawęda o dawnych stolicach (cz. 1)

Niebawem będziemy świętować. 11 listopada. Dzień spowity w biel i czerwień. W barwy narodowe. Porozmawiajmy dziś o stolicach Polski. Ile ich było? Niełatwo zliczyć!

W średniowieczu, a konkretnie w wiekach X-XIII, istniało pojęcie sedes regni principales, tzn. główne siedziby królestwa. Były to grody (miasta) pełniące funkcję stolicy. Terminu po raz pierwszy użył Gall Anonim w Kronice polskiej (Księga II, rozdz. 7-8), wymieniając trzy takie ośrodki: Wratislaw (Wrocław), Cracovia (Kraków) i Sandomir (Sandomierz). Jednak najwcześniejszym ośrodkiem władzy było Gniezno lub Poznań (ok. 940-1039/1040, czyli do najazdu Brzetysława), a potem - Kraków (1039/1040- 1079), który na jakiś czas stracił tę funkcję na rzecz Płocka (1079-1138), by niebawem znów ją odzyskać (1138-1290), ponownie stracić (Poznań, 1290-1296, tzn. za rządów Przemysła II) i znów otrzymać...

Dlaczego taka zmienność? Ponieważ sedes regni principales były tam, gdzie aktualnie przebywał władca. A pierwsze wieki naszej państwowości były niespokojne, toteż częste przemieszczenia panujących nie dziwią. Zatem - oprócz wymienionych - możemy dodać także: Ostrów Lednicki, Kalisz, Giecz, Kruszwicę, Wiślicę, Przemyśl, Włocławek, Gdańsk. Nawet jedno miasto znajdujące się obecnie poza granicami Polski posiada tytuł stolicy. Już wiadomo, które? Oczywiście, Lwów. Zdecydowanie później pojawiła się Warszawa. Jeśli jesteśmy formalistami, doliczmy ponadto Łowicz, czasową lokalizację rezydencji prymasa, sprawującego władzę (interrex) w czasie bezkrólewia.

Źródło

Zawiłe są te dzieje. Ich ślady pozostały w oficjalnych, pełnych nazwach miast. Prześledźmy je po kolei.

Gniezno, czyli Stołeczne Królewskie Miasto Gniezno. Zasługuje na tę nazwę, bo tu na stałe rezydował dwór książęcy (później królewski), tu zorganizowano słynny Zjazd Gnieźnieński (1000 r.), tu przechowywano bezcenną relikwię - włócznię św. Maurycego, ofiarowaną Bolesławowi Chrobremu przez Ottona III. Tutaj wreszcie koronowano pięciu polskich królów: Bolesława I Chrobrego, Mieszka II Lamberta, Bolesława II Śmiałego, Przemysła II i Wacława II. I tak miasto było stolicą do najazdu Brzetysława. Po nim - tę funkcję po raz pierwszy objął Kraków (za rządów Kazimierza Odnowiciela).

Źródło

Poznań, czyli Stołeczne Miasto Poznań. Trwamy w roku jubileuszu 1050. rocznicy Chrztu Polski. Mieszko I stąd władał swym państwem, tu powstała pierwsza polska katedra, w której znajdowały się groby pierwszych piastowskich władców lub biskupów (por. Bibliografia). Warto więc wspomnieć, iż wielu historyków właśnie w Poznaniu lokuje dokonanie aktu Chrztu. Ponadto, funkcję stolicy pełnił za panowania Przemysła II (1295-1296). Pełnej, podniosłej nazwy miasto używało przed II wojną światową, a w pierwszych latach XXI wieku powróciło do niej przy szczególnie ważnych uroczystościach.

Źródło

Kraków, czyli Stołeczne Królewskie Miasto Kraków. Interesujący jest fakt, że tego pełnego miana używano także w Polsce przedwojennej. Inne historyczne nazwy: Królewskie, wolne, stołeczne i wydziałowe miasto Kraków  lub - podobnie - Miasto Główne Rzeczypospolitej, wolne i wydziałowe Kraków oraz Miasto Główne i Stołeczne Kraków (XVIII w.). W czasie zaborów - przejściowo - Rzeczpospolita Krakowska oraz Królewskie Główne Miasto Kraków, a po II wojnie światowej - po prostu Miasto Kraków. Do epitetu "królewskie" wrócono później. I obecnie - przy szczególnych okazjach - nadal się go stosuje, chociaż nie jest nazwą urzędową. Funkcję stolicy pełnił(o) kilkakrotnie: od objęcia władzy przez Kazimierza Odnowiciela do ucieczki Bolesława II Śmiałego (1079 r.).  W okresie rozbicia dzielnicowego (czyli w latach 1138-1290) - jako miejsce rezydowania księcia-seniora. Po krótkiej utracie funkcji na rzecz Poznania, został(o) miejscem koronacji Wacława II (1300 r.), zaś koronacja Władysława Łokietka (1320 r.) i kolejne, po niej następujące, ustaliły wiodącą rolę katedry wawelskiej. I tak już było do czasu przeniesienia stolicy do Warszawy przez Zygmunta III Wazę. "Przeprowadzkę" rozłożono na kilka lat. Rozwój wypadków przyspieszył, być może, pożar Wawelu. 18 marca 1596 r. zapadła decyzja o przenosinach. Nieoficjalnie można było usłyszeć, iż król, Szwed z pochodzenia, miał z Warszawy bliżej do Sztokholmu o całych kilka dni. Przenoszenie dworu trwało do 1609 r., ale w Krakowie nadal odbywały się (z kilkoma wyjątkami) monarsze koronacje, tam znajdowały się Skarb i archiwum oraz - rzecz jasna - ciała zmarłych władców. Na ten temat polecamy amatorom historycznych ciekawostek interesujący artykuł opublikowany w tym roku w miesięczniku "Mówią Wieki" (por. Marek Wrede w Bibliografii, którą zamieścimy w cz. II).

Źródło