W
Podstawie programowej zawarto
elementy edukacji filmowej. Poniżej – pojęcia, które mogą się przydać. Uwaga! Posiadamy także
opracowanie własne nt. języka filmu
(jednostki budowy filmu, punkty widzenia kamery, montaż, dźwięk i cisza,
narracja i czasy filmowe, inscenizacja). Jeśli ktoś jest lub będzie nimi (np. po
maturze!) z jakichkolwiek powodów zainteresowany, może napisać do Wydziału
(adres w zakładce Kontakt), a prześlemy
e-mailem.
RODZAJE I
GATUNKI FILMOWE
RODZAJE FILMOWE – film animowany,
dokumentalny i fabularny.
GATUNKI FILMOWE - niełatwo jednoznacznie
wskazać, gdyż różne kryteria przyjmuje się przy ich rozróżnianiu, np. forma
(film muzyczny, poetycki itp.), reakcja widza (horror, komedia), temat (film
biograficzny, kryminalny). Ogólnie: grupy filmów o podobnych schematach
fabularnych, typach bohaterów i sposobach przedstawienia. Oto najważniejsze:
Anime – japoński film animowany. Postacie - rysowane ręcznie / tworzone
komputerowo. Korzysta z konwencji różnych gatunków (zwłaszcza science fiction i cyberpunk), ale jest samodzielnym gatunkiem, np. Ghost in the Shell M. Oshii.
Ballada filmowa –
film epicko-liryczny. Tematem
– jednostka i jej dramatyczne losy, czasem nasycone fantastyką (jak w
literackim odpowiedniku). Środki wyrazu: subiektywizm, paralelizm, powtórzenia,
refreniczność, nawiązanie do ludowego kodeksu etycznego, czasem - dystansowanie
się od realistycznej konstrukcji świata przedstawionego, np. Ballada o żołnierzu G. Czuchraja, Bonnie i Clyde A. Penna, Jańcio Wodnik J.J. Kolskiego.
Chick
Flick – filmy o kobietach i dla młodych kobiet, np. Czułe słówka J.J. Brooksa, Mamma Mia! P. Lloyd. Podobne gatunki:
melodramat, komedia romantyczna (romcom).
Cyberpunk – tematycznie -
połączenie zaawansowanej techniki z buntem. Wizja niespokojnego, pogrążonego w
marazmie świata, z którego bohaterowie uciekają w przestrzeń wirtualną. Np. Łowca androidów R. Scotta, Matrix A. i L. Wachowskich. Gatunki
powiązane: Biopunk
– o technologii mającej stworzyć istoty „ulepszone” względem ludzi, np. Istota V. Nataliego, Avatar J. Camerona. Steampunk – fantastyka w stylu
retro, rozgrywająca się w epoce wiktoriańskiej, np. Powrót do przyszłości III
R. Zemeckisa.
Film akcji (kino akcji,
action movie) – często utożsamiany z
f. sensacyjnym. Cechy: szybkie tempo akcji i nagromadzenie scen, w których
bohaterowie pozytywni ścierają się z negatywnymi. Dominuje motyw zemsty
głównego bohatera na „czarnym charakterze” lub uratowanie kogoś z opresji.
Fabuła – na ogół na drugim planie. Np. Rambo.
Pierwsza krew T. Kotcheffa, Oddział
Delta M. Golana.
Film drogi –
tematem – podróż odbywana samochodem/ciężarówką/motocyklem, mająca wymiar
egzystencjalny, będąca metaforą życia i poszukiwania wolności. Bohaterami –
indywidualiści, buntownicy i outsiderzy, szukający sensu istnienia, np. Easy Rider D. Hoppera, Sugarland Express S. Spielberga.
Film
fantastycznonaukowy (science-fiction,
film SF) – odmiana fantastyki.
Wykorzystuje osiągnięcia nauki, jest zgodny z jej zasadami, ale dodaje elementy
fantazji; rola wyobraźni, nieprawdopodobieństwa. Częste tematy – podróże w
czasie/przestrzeni; futurologia (eksploracja kosmosu, rola maszyn/robotów). Np.
2001 Odyseja kosmiczna S. Kubricka.
Fantasy – odmiana fantastyki, z
nawiązaniami do form klasycznych (baśń, film grozy). Główne grupy: 1/ heroic fantasy (f. bohaterskie) – najważniejszy jest bohater zmagający się z
licznymi wrogami/potworami, np. Conan
Niszczyciel R. Fleischera; 2/ sword and
sorcery (f. magii i miecza)
– świat pełen czarnoksiężników, elfów, goblinów, jednorożców, nawiązujący do
mitologii oraz średniowiecznych legend, np. Legenda
R. Scotta; 3/ „łagodniejsza” odmiana (bez miecza), dla szerszej widowni, np. Niekończąca się opowieść W. Petersena, Willow R. Howarda, adaptacje filmowe
powieści J.R.R. Tolkiena, C.S. Lewisa.
Film grozy (horror)
– odmiana fantastyki. Cele: wywołanie nastroju przerażenia, niepokoju, szoku.
Często - elementy/postacie ze świata nadnaturalnego i tajemniczego: wilkołaki,
wampiry, duchy, demony, nawiedzone domy. Np. Omen R. Donnera.
Komedia
grozy –
połączenie komedii z wątkami kryminalnymi i gotycką atmosferą (prekursorem –
tzw. old dark house movie). Akcja – zwykle
w starym domu, np. Kruk R. Cormana, Gremliny rozrabiają J. Dantego.
Film
historyczny, film
biograficzny - prezentuje wydarzenia/postaci historyczne, np. Napoleon A.Gance’a, Braveheart - Waleczne Serce M. Gibsona, Cristiada D. Wrighta. Też: film płaszcza i
szpady (film kostiumowy)
– akcja toczy się między XV-XVIII w. Cechy: liczne sceny walki na szpady,
awanturnicza, przygodowa intryga, wątek romansowy, dzielni bohaterowie,
stereotypowi władcy; ludowość/pseudoludowość; akcja – na ogół we Francji,
Hiszpanii i Włoszech, np. Znak Zorro F. Niblo, Serce i szpada A. Hunebelle’a.
Film
katastroficzny – tematem – dramatyczne wydarzenia
wywołane naturalnymi / sprowokowanymi przez człowieka przyczynami (trzęsienie
ziemi, powódź, tornado, zejście lawiny, uderzenie meteoru, zatonięcie okrętu,
porwanie samolotu, epidemia itp.), np. Titanic
J. Camerona, Armageddon M. Bay’a,
Pojutrze R. Emmericha.
Film
obyczajowy – przedstawia codzienność,
zachowania ludzkie, grupy społeczne, pracę, życie codzienne, np. Amator K. Kieślowskiego. Podgatunek: dramat obyczajowy – tematem – konflikt wokół
jakiegoś problemu społecznego, np. obyczajowości, inwalidztwa, stylu życia, np.
Piękny umysł R. Howarda.
Film
poetycki – nie jest gatunkiem, ale odmianą rodzajową! Działa głównie na
wrażenia; impresyjny, często niefabularny (lub o drugorzędnym znaczeniu
fabuły); jego środki przekazu (wizualne i muzyczne) wytwarzają klimat
nastrojowy, liryczny. Posługuje się (jak liryka) niedomówieniem, symbolem,
alegorią, np. Zwierciadło A.
Tarkowskiego, filmy J.J. Kolskiego.
Film
sensacyjny – nie jest gatunkiem, ale odmianą
rodzajową! Typ struktury, obecny
w różnych gatunkach; głównym wyznacznikiem - sposób pokazywania wydarzeń, a nie treść. Cechy: trzymająca w
napięciu intryga, niezwykłe zwroty akcji, wątki poboczne, które przyspieszają
rozwój akcji. Zwykle łączy kilka gatunków, np. Raport Pelikana A. Pakuli. Pojęcie film
akcji (Action Film, Action Picture) – często utożsamiany z
f.s. Gatunki: Film
detektywistyczny, np. Ruchomy
cel J. Smighta. Film gangsterski –
tematyka – losy gangsterów/przestępców, głównie w USA w okresie prohibicji
(1919-1933). Bohaterowie: szef gangu/mafii, jego podwładni i rywal (inny
gangster lub policjant). Akcja – zwykle w mieście, pełnym korupcji i zła, np. Cotton Club F.F. Coppoli. Podgatunki: noir film (czarny film) – bez jasnego podziału na dobro i zło, moralistyki i
szczęśliwego zakończenia. Częste obrazy nocnego miasta. Bohaterowie –
przeciętni ludzie uwikłani przypadkiem w świat przestępców, prywatni detektywi
i kobiety fatalne. Rozwój – lata 40./50. w USA, np. ekranizacje powieści R. Chandlera;
neo-noir film
– od lat 60. Cechy: nowatorstwo i wieloznaczność fabuły, trzymająca w napięciu
akcja. Główny temat: utrata pamięci/tożsamości, np. Zagubiona autostrada D. Lyncha; mob
film - o przestępczości zorganizowanej, głównie mafii (czasem
utożsamiany z noir film). Film kryminalny
- schemat - zabójstwo, śledztwo, poszukiwanie mordercy. Podgatunki: dramat sądowy, np. Dwunastu gniewnych ludzi S. Lumeta; film
szpiegowski, np. seria filmów o Jamesie Bondzie;
film / dramat więzienny (prison film) - akcja rozgrywa się we więzieniu, w obozie jenieckim,
zakładzie poprawczym itp., np. Skazani na
Shawshank F. Darabonta; heist film
– tematem - planowanie kradzieży, jej dokonanie i ucieczka; żywa akcja, liczne
niespodzianki, np. Incepcja Ch.
Nolana; horror kryminalny - łączy
elementy filmu kryminalnego i horroru, np. Milczenie
owiec J. Demme. Film policyjny - schemat - przestępstwo,
poszukiwanie sprawcy, zmagania policji, np. 07
zgłoś się K. Szmagiera (serial z czasów PRL). Slasher – z licznymi scenami
śmierci, zwykle zaprezentowanymi ze szczegółami, np. Koszmar z ulicy Wiązów W. Cravena.
Film
wojenny,
np. Pluton O. Stone’a.
Filmy
sztuki walki – tematyka – starcie
mistrzów popularnego stylu walki; popisy kaskaderskie i pościgi. Fabuła –
drugorzędna, np. Wejście smoka R.
Clouse’a.
Gradaptacja – filmowa adaptacja gier
wideo, np. Silent Hill Ch. Gansa.
Kaijū-eiga – japońskie filmy o
potworach, np. Godzilla I. Hondy.
Kamp – „kino złego smaku”,
ukazujące sztuczny, wystylizowany świat, często parodystyczny, lubujący się w
wieloznaczności i zaprzeczający kulturze głównego nurtu, np. Edward Nożycoręki T. Burtona.
Kino Generacji (Pokolenia) X – kino generacji urodzonej w
latach 1961(5)-1981, tzn. między pokoleniem wyżu demograficznego a tzw.
pokoleniem milenijnym (pokoleniem Y). Cechy pokolenia: lęk przed utratą pracy,
samotnością i niepewną przyszłością. W muzyce – depresyjne i pesymistyczne
teksty zespołów grających grunge (np.
Nirvana, Pearl Jam), np. W pogoni za Amy
K. Smitha.
Komedia – np. filmy S.
Chęcińskiego, S. Barei. Burleska (slapstick) – historyjka (głównie z okresu kina
niemego) oparta na gagach (komediowych/farsowych
chwytach) – nieporozumieniach, zatargach, antagonizmach i innych konfliktach.
Bogata w pościgi, bijatyki, z których cało wychodzi zawsze ulubieniec
publiczności, np. ze S. Laurelem i O. Hardy'm (Flip i Flap). Odmiany gatunkowe
komedii: czarna komedia – tematyka –
śmierć, cierpienie, niepełnosprawność, zbrodnia – ujęte żartobliwie. Elementy
groteski i ironii, np. Bękarty wojny Q.
Tarantino, surrealistyczne kabarety grupy Monty
Pythona. Komedia grozy zob. przy Film
grozy. Komedia romantyczna (romcom) - tematyka – zakochani bohaterowie
muszą się przyznać do miłości oraz walczyć o nią pomimo różnych przeciwności, np.
Pretty Woman G. Marshalla. Komediodramat (film tragikomiczny) – łączy elementy komizmu, tragizmu i liryzmu,
wywołując i śmiech, i współczucie/litość, np. Brzdąc oraz Psie życie
Ch. Chaplina, Zezowate szczęście A.
Munka, Forrest Gump R. Zemeckisa.
Melodramat – tematyka miłosna „z przeszkodami”
(ze strony rodziny, uwarunkowań społecznych itp.), efekty patetyczne i
sentymentalne, najczęściej – tragiczne zakończenie (śmierć lub rozłąka kochanków),
chociaż nie zawsze, np. Casablanca M.
Curtiza. Odmiana: Melodramat macierzyński – dwa
ogólne schematy fabularne: 1/ kobieta zamężna utraciła dziecko z własnej winy i
podejmuje próbę jego odzyskania, ponosząc wiele cierpień i poświęceń; 2/
kobieta niezamężna, matka, walczy o odzyskanie dziecka, które urodziła w
młodości i nierozważnie oddała na wychowanie obcym ludziom, np. Matczyne serce oraz Złamana lilia D.W. Griffitha. Dziś ten nurt w dużym stopniu
kontynuuje tzw. kino familijne, ale
finał rzadko jest tragiczny.
Mockumentary – film humorystyczny i
satyryczny pokazany w formie stylizowanej na dokument, np. Zelig W. Allena.
Musical -
łączy dialogi, piosenki, muzykę i taniec, np. My Fair Lady
G. Cukora.
Peplum –
umowna nazwa odmiany widowiska o tematyce mitologiczno-historycznej
produkowanego głównie w USA i Włoszech w latach 50. i 60. Niektórzy filmoznawcy
uważają, że to zjawisko tylko włoskie, np. Herkules
L. Cozzi.
Sitcom (situation comedy) – serial. Akcja
- na małej przestrzeni; barwne postacie i celne dialogi; tzw. śmiech z puszki
(nagrany na ścieżce dźwiękowej), np. Bill
Cosby Show.
Superhero movie –
o komiksowych bohaterach, np. Batmanie, Supermanie. Efekty specjalne, wysoki
budżet, pozytywny, zwycięski bohater, np. Iron
Man J. Favreau.
Survival – o ludziach zagubionych
w nieznanych sobie częściach świata i zmuszonych do przetrwania w niesprzyjających
okolicznościach (dzikie zwierzęta, klimat, samotność, wrogość tubylców), np. Cast Away – Poza światem R. Zemeckisa, Lot Feniksa J. Moore’a.
Thriller (dreszczowiec)
– tajemniczość, niepewność i napięcie; szybka akcja; bohater – w sytuacji
osaczenia, zagrożenia; zaskakujący finał. Np. Ptaki A. Hitchcocka. Podgatunki: thriller erotyczny, np. Chloe A. Egoyana. Thriller kryminalny (crime
thriller) – z elementami kryminału; rola aspektów psychologicznych.
Bohaterowie – na ogół seryjni mordercy, psychopaci, gwałciciele, porywacze, np.
Czarna wdowa B. Rafelsona. Zob. też Film
sensacyjny. Thriller
medyczny – bohaterowie – na ogół lekarze; temat – kwestie
bioetyczne związane z rozwojem medycyny, także powiązania świata medycznego ze
środowiskiem przestępczym, np. Coma
M. Crichtona. Thriller polityczny – ludzie
uwikłani w związki z władzą; na granicy praworządności i przestępstwa, np. Firma S. Pollacka. Utożsamiany z conspiracy
thriller, w którym bohater samotnie walczy z dużą grupą wrogów. Thriller
psychologiczny – konflikt między głównymi bohaterami znajduje
się w sferze emocjonalnej, np. Siedem
D. Finchera.
Western – nawiązuje do
zmitologizowanej historii podboju Dzikiego Zachodu; osadzony w drugiej połowie
XIX w.; konwencjonalna ikonografia (góry, prerie, kaniony), miejsca (saloon),
rekwizyty i skonwencjonalizowane schematy fabularne, np. Dyliżans J. Forda. Podgatunki: acid western – poważnie
narusza konwencję gatunku; niepokojąca, odrealniona, oniryczna atmosfera; często
– antybohater, np. Truposz J.
Jarmuscha. Antywestern - bez wyraźnego
przeciwstawienia bohaterów dobrych i złych, negujący niektóre podstawowe zasady
etyczne, które gloryfikował western (honor, rodzina itp.), np. Tańczący z wilkami K. Costnera. Nadwestern (western
powieściowy) – akcja nie jest szybka, raczej skupiona na
psychologii bohaterów (termin B. Michałka), np. 1510 do Yumy D. Davesa. Spaghetti
western - brutalność, brak podziału na dobro i zło; kręcone we Włoszech i
Hiszpanii w latach 1963–1973, np. Dobry,
zły i brzydki S. Leone.
Dla chcących
wiedzieć więcej!
HISTORIA
FILMU - podstawowe daty,
kierunki, dzieła i twórcy
-
28 grudnia 1895 r., Grand Café, Paryż – pierwsza publiczna projekcja (Wjazd pociągu na stację w La Ciotat oraz Wyjście robotników z fabryki). Bracia
August i Ludwik Lumière.
-
Szwedzka szkoła filmowa. Do lat 20. XX w. Reżyserzy:
Mauritz Stiller, Victor Sjőstrőm.
- Niemiecki ekspresjonizm. Od 1917 r. Robert Wiene (Gabinet doktora Caligari), Fritz Lang (Metropolis), Friedrich Wilhelm Murnau (Nosferatu – symfonia grozy; Portier z hotelu Atlantic), Paul Leni (Gabinet figur woskowych).
-
Impresjonizm (pierwsza awangarda).
Francja. Od połowy lat 20. XX w. John Epstein (Upadek domu Usherów), Abel Gance (Oskarżam; Koło udręki).
-
Awangarda. Futuryzm, dadaizm, surrealizm.
Jean Vigo, Ferdynand Léger, René Clair (Paryż śpi), Luis Buñuel (Pies andaluzyjski).
-
Radziecka szkoła montażu. Po 1917 r. Siergiej Eisenstein (Pancernik Potiomkin), Wsiewołod Pudowkin (Matka), Aleksander Dowżenko (Ziemia).
-
Amerykańskie kino lat 20. XX w. Adolph Zukor, David Wark Griffith (12 Przykazań; Nietolerancja); Charlie Chaplin, Erich von Stroheim.
-
Przełom dźwiękowy – Śpiewak jazzbandu
Alana Croslanda (1927 r.). Inni reżyserzy: Ernst Lubitsch, King Vidor, Joseph
von Sternberg, Fritz Lang (M – jak
morderca).
-
Kino lat 30. – kino faszystowskie (Carmine Gallone, Leni Riefenstahl, Hans Steinhoff)
i socrealistyczne (Grigorij Kozincew, Leonid Trauberg, Siergiej Jutkiewicz,
bracia Wasiljew).
-
Czarny realizm poetycki
(tzw. szkoła francuska). Lata 1934-1939. Jean Renoir (Towarzysze broni), Marcel Carné (Ludzie za mgłą). Kino w Hollywood lat 30.: Mervyn LeRoy, John Ford,
Frank Capra, bracia Marx.
-
Kino II wojny światowej: Francja:
Marcel Carné, Claude Autant-Lara, Henri Cluuzot. Wielka Brytania i Stany
Zjednoczone: Laurence Olivier (Hamlet),
Charlie Chaplin (Dyktator), Orson
Welles (Obywatel Kane). Stalinowska propaganda wojenna:
Siergiej Eisenstein (Iwan Groźny),
Mark Donski (Dusze nieujarzmione).
-
Włoski neorealizm. Lata 40. - 50.
Alberto Lattuada, Luchino Visconti, Vittorio De Sica (Złodzieje rowerów), Giuseppe De Santis (Rzym, godzina 11).
-
Radzieckie kino tzw. odwilży. Od 1956 r. Siergiej Kałatozow (Lecą żurawie), Grigorij Czuchraj (Ballada o żołnierzu), Siergiej
Bondarczuk (Los człowieka), Andriej
Tarkowski (Dziecko wojny).
-
Polska Szkoła Filmowa (1956-1961). Wpływ
włoskiego neorealizmu i przemian związanych z 1956 r. Obrachunki z czasami
wojny i okupacji. W centrum zainteresowania – i naród, i jednostka. Pokoleniowy
sprzeciw wobec sztuki socrealistycznej. Debiut wielu młodych reżyserów i
operatorów. Dwa nurty:
heroiczny (A. Wajda) i demitologizujący, polemiczny
- Andrzej Munk (Zezowate szczęście; Eroica),
Andrzej Wajda (Lotna; Popiół i diament), Jerzy Kawalerowicz (Pociąg). Główny scenarzysta: Jerzy
Stefan Stawiński.
-
Kino Japonii. Związek ze sztuką tradycyjnego teatru. Dwa nurty: gendai-geki (opowieści współczesne); jidai-geki (obrazy historyczne). Akira
Kurosawa (Siedmiu samurajów), Kenji
Mizoguchi (Opowieści księżycowe),
Yasujiro Ozu (Późna wiosna), Masaki
Kobayashi (Harakiri).
-
Powojenne kino brytyjskie. Lata 50. Carol Reed, David
Lean. Powojenne kino amerykańskie. Lata 50. Billy
Wilder, Elia Kazan, Fred Zinemann.
-
Nowa Fala w Europie. Od końca lat 50.
Związek z nową obyczajowością. Bunt przeciw zastanym konwencjom sztuki,
ukazywanie ludzkich uczuć. Francja: Claude Chabrol, François Truffaut,
Alain Resnais, Jean-Luc Godard, Eric Rohmer. Wielka
Brytania:
„młodzi gniewni”. Tony Richardson, Karel Reisz, John
Schlesinger – reżyserował też w USA. Niemcy:
Wim Wenders, Rainer Werner Fassbinder, Volker Schlőndorff.
-
Kontestacja w
kinie. Koniec lat 50. i lata 60. Kontrkultura. Bunt. USA: Nicholas Ray (Buntownik
bez powodu), Mike Nichols, Denis Hopper (Easy Rider), Arthur Penn (Bonnie
i Clyde), David Lynch (Dzikość serca).
Włochy: Michelangelo Antonioni (Powiększenie), Marco Ferreri (Wielkie żarcie).
-
Kino krajów Europy Środkowej – lata 60. i 70. Czechy: Miloš Forman, Jiři Menzl. Węgry: István Szabó, Miklósz Jancsó.
-
Polskie kino moralnego niepokoju –
1976-1981. Kontestacja artystyczna, bunt przeciw wynaturzeniom socjalizmu
(PRL). Andrzej Wajda (Człowiek z marmuru),
Krzysztof Zanussi (Struktura kryształu;
Barwy ochronne), Krzysztof Kieślowski
(Amator), Wojciech Marczewski (Dreszcze), Feliks Falk (Wodzirej), Agnieszka Holland (Aktorzy prowincjonalni).
-
Lata 70. i 80. w kinie amerykańskim. Wpływ wojny wietnamskiej. Wzrost znaczenia
niezależnych producentów. Wybitne indywidualności. Francis Ford Coppola,
Michael Cimino, Martin Scorsese, Steven Spielberg, Peter Weir (Stowarzyszenie umarłych poetów) –
reżyser pochodzący z Australii, Woody Allen.
-
Filmowy postmodernizm. Zespół
różnorodnych zjawisk, niejasno definiowanych. Raczej – szereg tytułów i
twórców, np. Derek Jarman, David Lynch (Miasteczko
Twin Peaks).
-
Lata 90. w kinie amerykańskim. Osobowości: bracia Coen,
Quentin Tarantino, Steven Soderbergh. Kino niezależne: Jim Jarmusch.
-
Lata 90. w kinie europejskim. „Dogma 95” – manifest
duńskich reżyserów, ogłoszony 13 marca 1995 r., postulujący odrzucenie
komercjalizacji oraz amerykańskich produkcji. Lars
von Trier, Emir Kusturica, Tom Tykwer.
EKRANIZACJA
I ADAPTACJA FILMOWA
EKRANIZACJA - 1/ opracowanie utworu
literackiego (dramatu, powieści, opowiadania itp.), gry komputerowej, komiksu w
wersji filmowej - w sposób możliwie
najbardziej wierny oryginałowi. 2/ Utwór powstały w ten sposób.
ADAPTACJA FILMOWA - często utożsamiana z
ekranizacją, ale nietożsama z nią. Różnica polega na stopniu wierności oryginałowi literackiemu. A.f. może wykorzystać
fragment pierwowzoru, jeden wątek itp. Podchodzi twórczo do dzieła
literackiego, pokazując własną interpretację tematu, idei.
Bibliografia i
netografia (wybór)
Bobiński Witold, Idę do kina! czyli co młody kinoman
wiedzieć powinien, Kraków 1995. ISBN 83-85845-19-4
Czyżewski
Stefan, Sitarski Piotr, ABC filmu. Słownik
pojęć filmowych [online], dostępny:
http://www.edukacjafilmowa.pl/materialy-edukacyjne/abc-filmu
Gałuszka
Kinga, Filmoteka szkolna. Smak kina,
czyli krótki elementarz języka filmowego [online], tryb dostępu: http://www.nai.edu.pl/files/courses/196/modul_III/dokumenty/smak_kina_galuszka.pdf
Kołodyński
Andrzej, Zarębski Konrad J., Słownik
adaptacji filmowych, wyd. 2, Warszawa 2011. ISBN 978-83-7446-724-7
Michałek
Barbara (oprac.), Historia filmu. Zestawienie
bibliograficzne w wyborze [online], tryb dostępu:
http://pbw.katowice.pl/katowice/ib/historia_filmu.pdf
Paszylk Bartłomiej, Słownik gatunków i zjawisk filmowych, Warszawa, Bielsko-Biała 2010.
ISBN 978-83-262-0551-4
Wojnicka
Joanna, Katafiasz Olga, Słownik wiedzy o
filmie, Bielsko-Biała 2005. ISBN 83-7266-325-4
