Kaczmarski (3)

Dzisiaj ostatnia część mini cyklu o Kaczmarskim. Niektóre nawiązania do sztuk plastycznych, muzyki, filmu oraz historii.

NAWIĄZANIA DO INNYCH TEKSTÓW KULTURY
 
Sztuki plastyczne. W nawiasach malarze, do których utwór nawiązuje, np. Ambasadorowie (nawiązanie do Hansa Holbeina); Autoportret Witkacego (Stanisław Ignacy Witkiewicz); Autoportret z psem Gustave’a Courbeta; Alegoria malarstwa, Czytająca list (Johannes Vermeer van Delft); Astrolog, Lekcja anatomii doktora Tulpa (wg obrazu Rembrandta) (Rembrandt); Bar Folies - Bergére (Edouard Manet); Czerwony Autobus, Kanapka z człowiekiem (Bronisław Wojciech Linke); Dali (Salvador Dali); Dawid, Michał Anioł i Pieta Rondanini (Michał Anioł Buonarroti); Encore, jeszcze raz (Paweł Fiedotow); Karzeł (Diego Velázquez); Krzyk (Edvard Munch); Mistrz Hieronimus van Aeken z Hertogenbosch zwany Boschem (Hieronymus Bosch); Młody Bachus (Caravaggio); Nokturn z niespodzianką (Pablo Picasso); Osły i ludzie, Sąd nad Goyą (Francisco Goya); Pejzaż z szubienicą, Upadek Ikara, Wieża Babel, Wojna postu z karnawałem (Pieter Bruegel); Pejzaż z trzema krzyżami (Andrea Mantegna); Powrót z Syberii, Wigilia na Syberii, Zatruta studnia (Jacek Malczewski), Rejtan, czyli raport ambasadora, Stańczyk (Jan Matejko), Rublow (Andriej Rublow), Siedem grzechów głównych (Albrecht Dürer).

"Mrówczy ruch na wantach statku
W Słońce godzi masztu grot
Nie rozmyśla o upadku
Kto na rychły liczy wzlot
Lśnienie płaszczyzn nie zna granic
Dla bez liku dróg i miejsc
Nie zagląda w głąb otchłani
Kogo żagiel niesie w rejs
Odurzone nieba skalą morze marszczy się beztrosko
Z migotliwą tańczy falą białe piórko z kroplą wosku

Śpiewa pasterz, beczy owca
Klaszczą żagle, stęka wół
Fala dźwiga tors żaglowca
Drzewa - w górę, rzeki - w dół
Nad urwiskiem gnie się gałąź
Znieruchomiał na niej ptak
Ptasim wzrokiem objął całość, lecz nie pojął jej i tak
Ptasim wzrokiem objął całość, lecz nie pojął jej i tak

Porażone nieba skalą morze cierpnie gęsią skórką
Z migotliwą znika falą z kroplą wosku martwe piórko"
(Upadek Ikara)

Ponadto: Japońska rycina, Landszaft z kroplą krwi, Martwa natura, Pejzaż zimowy, Portret zbiorowy w zabytkowym wnętrzu, Posągi.

Film, muzyka, np. Casanova - Fellini, Przygodowy film o pisaniu w nocy, Stalker (Piknik na skraju drogi braci Strugackich - jego literacki pierwowzór - TUTAJ); Koncert fortepianowy, Polonez biesiadny, Pożegnanie Okudżawy (Okudżawa - TUTAJ), Requiem rozbiorowe.   

Kultura, życie artystyczne, historia, np. Ballada wrześniowa; Jałta; Lekcja historii klasycznej; Rycerze Okrągłego Stołu; Sen Katarzyny II; Somosierra; Starość Piotra Wysockiego; Szklana góra.
    
"Siedzą przy Okrągłym Stole
Ramię w ramię i bok w bok
Na ich tarczach lśnią symbole
Orzeł Krzyż Czerwony Smok
Ukarani czy bezkarni
Ciemność im na nerwach gra
Bezimienni legendarni
Omawiają przyjście dnia

Ale przyszłość w ślepych gwiazdach
Spokój trumna tylko da
Więc możliwość jeszcze każda
Prawo do istnienia ma"
(Rycerze Okrągłego Stołu)

Można przeczytać
Gajda Krzysztof, Między piosenką a arcydziełem, "Polonistyka" 2003, nr 5, s. 260-265. - Dotyczy piosenek inspirowanych malarstwem Pietera Bruegla.
Gronek Barbara, Tropem metaforycznych znaczeń wilka Jacka Kaczmarskiego, "Język Polski w Liceum" 2014/2015, nr 2, s. 7-28.
Krzysztofik Małgorzata, Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w poezji Jacka Kaczmarskiego, Kielce 2017 (TUTAJ).  
Starnawska Karolina, Jan Kochanowski w lustrze Jacka Kaczmarskiego, "Polonistyka" 2020, nr 2, s. 18-22.

Kaczmarski (2)

Dzisiaj napiszemy o niektórych gatunkach oraz aluzjach literackich u Kaczmarskiego.

Gatunki literackie
Bajka, baśń, np. Bajeczka z perspektywki, Bajka, Bajka o Polsce, Bajka średniowieczna;  Wyznanie kalifa, czyli o mocy baśni.
Ballada, np. Ballada antykryzysowa, Ballada czarno-biała, Ballada dla obywatela miasteczka P., Ballada feudalna, Ballada o bieli, Ballada o drapieżnej bestii, Ballada o Hidalgu Don Pedro i księżniczce Inez, Ballada o pustym stole, Ballada żebracza.
Epitafium, np. Epitafium dla Brunona Jasieńskiego, Epitafium dla Włodzimierza Wysockiego (Wysocki - TUTAJ).
Kolęda, np. Kolęda barokowa, Kolęda ludowa.
Modlitwa, lamentacja, litania, suplikacja, np. Do muzy suplikacja przy ostrzeniu pióra, Lament Tytana, Litania, Modlitwa o wschodzie słońca.
Pieśń, piosenka, hymn, np. Hymn wieczoru kawalerskiego, Pieśń o śnie, Piosenka o radości życia, Piosenka zza miedzy, Rondo, czyli piosenka o kacu-gigancie.
Przypowieść (parabola), np. Przypowieść własne 44. urodziny, Przypowieść o ślepcach (TUTAJ), Przypowieść prawdziwa o szaliku, Wakacyjna przypowieść z metafizycznym morałem.
Inne, np. Kantyczka z lotu ptaka, Kołysanka dla Kleopatry, Limeryki o narodach, Pięć sonetów o umieraniu komunizmu, Przyczynek do legendy o świętym Jerzym, Reportaż (Bośnia II), Traktacik o wyobraźni, Tren spadkobierców.

Aluzje literackie - parafrazy, pastisze, inne nawiązania, np. Brat dobry, brat zły [aluzja do Kaina i Abla], Duch czasu (Raport z Oblężonego Miasta), Krótka rozmowa między Panem, Chamem i Plebanem, Pamiętnik znaleziony w starych nutach, Przejście Polaków przez Morze Czerwone, Wróżba (Raport z oblężonego miasta). Także:

"Tu wieszcz Adam dni szereg
Spędził w piekle rozterek;
Czy powstańcze zasilić ma jatki,
Czy - gdy żądza się perli
W romantycznej scenerii -
Wybrać raczej ramiona mężatki."
(Czaty śmiełowskie, fragment)

Pastisz Czatów Mickiewicza. Por. nawiązanie do tytułu, tematykę, identyczny sylabotonik. Pojęcia: parafraza, pastisz - TUTAJ.

"Dobrze, dobrze – wszędzie i zawsze,
Tak żyć, jak chcą bogi łaskawsze
Od zwycięskich bogów niewoli -
Tylko myśleć – słuchać i patrzyć
I żadnego myślnika nie zatrzeć
W kalendarzu tego, co boli."
(Parafraza, fragment)

Parafraza  Mojej piosnki (I) [Źle, źle zawsze i wszędzie] Norwida. Por. dodanie po tytule "(za C. K. Norwidem)". Nawiązanie do tematyki - odwrócenie sensu (u Norwida: "Źle, źle zawsze i wszędzie"), identyczna miara wierszowa.

"Sny o wielkości srebrne są a kruche
Polak dla siebie bywa niebezpieczny
I cóż, że wyśni odrodzenie Duchem
Kiedy ten duch w nim - zgoła średniowieczny
Niechaj więc łyka oślizgłą ropuchę
Zwłaszcza, że w gębie nader wciąż waleczny
A skoro życie jest snem - niech się we śnie
Spełni jak zechce... - nie budząc przedwcześnie!"
(Rechot Słowackiego, fragment)

Parafraza Beniowskiego Słowackiego. Por. tematykę i wersyfikację (oktawa).

"Tak nas Panie obdarzasz, wżdy nam zawsze mało -
Za nic mamy - co mamy, więcej by się chciało.
A przecież ni nam życia, ni geniuszu starcza
By skorzystać z bogactwa jeno duszy skarbca. (...)
Późno mądrość przychodzi
Czego pragnąć się godzi.
Ale próżno żałować
Czego nie szło zachować. (…)
Im mniej cię co dzień, miodzie -
Tym mi smakujesz słodziej:
I słońcem i księżycem,
Rozkoszą nienasyceń,
Szczodrością moich dni -
Dziękuję ci."
(Jan Kochanowski, fragment)

Nawiązanie do kilku pieśni Kochanowskiego. Por. tematykę, wersyfikację, archaizmy ("wżdy").

"Tym galeonem barykady
Planetę ognia opływamy
Nic nie widzący, niewidoczni -
Przejrzyste cienie dni.
W popiołu plusz się zapadamy,
W który zmieniły się pokłady,
Niebo się coraz wyżej złoci,
Okręt nabiera krwi.
Unoszą nas ceglane fale -
Piętnastoletnich kapitanów
W spełnienie marzeń o podróżach
W nietknięty stopą świat.
I byle prędzej, byle dalej,
Wczepieni w burty potrzaskane
Nim ciało całkiem się zanurzy
W ciszę bezdenną lat."
(Barykada (Śmierć Baczyńskiego), fragment)

Parafraza Znów wędrujemy Baczyńskiego. Por. tematykę i wersyfikację.

Dokończenie - nawiązania do sztuk plastycznych, filmu, muzyki, historii - 28 lutego (w poniedziałek). W najbliższy piątek - Książki (nie)zapomniane.

Kaczmarski (1)

Jacek Kaczmarski. Jego erudycja olśniewa, a twórczość - nawiązująca do licznych artystów, dzieł, idei - może się przydać polonistom, historykom, nauczycielom plastyki, muzyki, edukacji filmowej, wiedzy o kulturze. W marcu minie 65 rocznica jego urodzin. „Rozciągnęłyśmy” rocznicę na cały rok. Jedna z nas bardzo lubi jego pisanie i spróbowała nieco uporządkować różnorodną tematykę tekstów, w których każdy znajdzie coś dla siebie.

NAWIĄZANIA DO LITERATURY

Biblia
Stary Testament, np. Arka Noego, Dzieci Hioba, Hiob, Raj, Sara, Strącenie aniołów, Stworzenie świata, W kołysce Ziemi Obiecanej, Walka Jakuba z aniołem, Wygnanie z raju. Nowy Testament, np. Chrystus i tłumy, Chrystus i kupcy, Kara Barabasza, Nad uśpioną Galileą..., Pejzaż z trzema krzyżami, Podróż Trzech Króli, Powołanie świętego Mateusza, Przepowiednia Jana Chrzciciela, Rzeź Niewiniątek, Syn marnotrawny, W deszczu gwiazd... (Szukamy stajenki), Zaparcie się Apostoła Piotra.

"Z niebytu nas wydobył ten niepowtarzalny głos
I wszystko było widać równocześnie
Na ziemi płonie czarnym ogniem ludzkich powłok stos
A w jego tłustym wnętrzu walczą bestie
Stłumione Słońce spada w dół nim cichnie pierwsza z trąb
I widać twarz bezkrwistą archanioła
Zastępy białe wypełniają pół nieskończonych łąk
I szatan swoją czarną armię woła

A ja nie widzę swego ciała
Gdzie moja postać ludzka
Jak stanę przed obliczem Pana
Gdy imię moje pustka"
(Sąd Ostateczny)
 

Mitologia, np. Blues Odyssa, Kasandra, Lot Ikara, Przechadzka z Orfeuszem.

Utwory literackie, np. nawiązania do:
- "Don Kichota" Cervantesa - Teza Don Kichota, Teza Sancho Pansy;
- "Robinsona Crusoe" Daniela Defoe - Robinson Crusoe;
- "Odysei" Homera - Powtórka z Odysei;
- "Romantyczności", "Konrada Wallenroda" Adama Mickiewicza - Romantyczność (Do sztambucha), Spotkanie z Wallenrodem;
- "Lalki" Bolesława Prusa - Lalka, czyli polski pozytywizm (poniżej - fragment)

"Nad Wisłą gnieżdżą się nędzarze,
W kościołach dobroczynne tłumy,
Arystokraci i bogacze
Topią w wyścigach ciężkie sumy.
Nikt nie wie, co naprawdę warte
Poświęceń po powstańczym dziele -
Rzeckiemu śni się Bonaparte,
Wokulski kocha Izabelę
Niedożywieni i gruźliczy
Studenci walczą błazenadą,
Szlangbaum szlacheckie weksle liczy,
Patrioci do Paryża jadą. (…)
Prosty kolejarz nie chce pojąć,
Jak można z życiem chcieć się rozstać.
Figurki w oknie sklepu stoją,
Sklep zmienia pana, a świat - postać.
W powietrze wylatuje zamek
Stając się marzeń rozpadliną -
Rzecki umiera weteranem,
Wokulski - znika pod ruiną."

- Trylogii Henryka Sienkiewicza - Pan Kmicic, Pan Podbipięta, Pan Wołodyjowski;
- "Pieśni Konfederatów Barskich" Juliusza Słowackiego - Pieśń Konfederatów Barskich;
- dzieł innych pisarzy (anonima, Piotra Baryki, Tadeusza Dołęgi-Mostowicza, Jamesa Leo Herlihy'ego, Victora Hugo, Hermana Melville'a, Aleksandra Sołżenicyna, Jonathana Swifta), np. Kariera Nikodema Dyzmy, Moby Dick (wg H. Melville’a), Nocny Kamboj (TUTAJ), Oddział chorych na raka a la Polonaise A.D. 2002, O zachowaniu przy stole, Podróże Guliwera. Brobdingnag, Podróże Guliwera. Houyhnhnm, Podróże Guliwera. Laputa, Podróże Guliwera. Liliput, Quasimodo, Z chłopa król.

Pisarze, np. Aleksander Wat, Cervantes, Epitafium dla Brunona Jasieńskiego, Kazimierz Wierzyński, Ostatnie dni Norwida, Pana-Rejowe gadanie, Samobójstwo Jesienina, Scheda po Tolkienie, Starość Owidiusza, Według Gombrowicza narodu obrażanie, Witkacy do kraju wraca, Zbigniewowi Herbertowi, Zmartwychwstanie Mandelsztama. 

Ciąg dalszy - 21 lutego (w poniedziałek).