O dawnych lekturach można pisać bez końca (4)

Szkoły średnie. „Antygona” Sofoklesa, Odprawa posłów greckich” Kochanowskiego, „Makbet” Szekspira, „Świętoszek” Moliera, „Dziady” Mickiewicza, „Lalka” Prusa, „Wesele” Wyspiańskiego, „Chłopi” Reymonta, „Przedwiośnie” Żeromskiego, „Dżuma” Camusa… To się od wielu lat nie zmienia. Niektóre „murowane” pozycje jednak wypadły z kanonu lektur podstawowych. Tajemniczy „Giaur” Byrona… Makiaweliczny "Konrad Wallenrod" Mickiewicza... Osamotniony spiskowiec – „Kordian” Słowackiego… Przenikliwa anatomia rewolucji, czyli „Nie-Boska komedia” Krasińskiego… Nierozważne „Śluby panieńskie” Fredry… Studium ojcowskiej miłości – „Ojciec Goriot” Balzaca… Powieść propagująca etos pracy – „Nad Niemnem” Orzeszkowej… Wizerunki obłudników – „Moralność pani Dulskiej” Zapolskiej… Portret heroicznego lekarza – „Ludzie bezdomni” Żeromskiego… Obraz szczęścia odnajdywanego w codziennym trudzie – „Noce i dnie” Dąbrowskiej… Dylematy powojennej rzeczywistości – „Popiół i diament” Andrzejewskiego… W niektórych szkołach czyta się jeszcze „Kartotekę” Różewicza. Po latach do spisu wrócił „Lord Jim” Conrada. Pojawiły się nowe pozycje. O tym co, czytaliśmy w latach osiemdziesiątych – TUTAJ. Dzisiaj – jeszcze kilka tytułów z kanonu początku tamtych lat. Ktoś pamięta?

Roman Bratny, Kolumbowie. Rocznik 20. Lata 1942-1948. Obraz pokolenia młodzieży dorastającej w cieniu wojny. Walczącej w Powstaniu Warszawskim. Podejmującej trud odnalezienia się w powojennej rzeczywistości… (Sygn. 62885, 101549, 127154/1-3, 136047/1-4, 151707/1-3).

Bertolt Brecht, Matka Courage i jej dzieci. Kronika z wojny trzydziestoletniej. Anna Fierling jest markietanką i matką. Żyje z wojny. Idzie za wojskiem i handluje. Nie przeszkadza jej to, że traci dzieci. Istnieje, gdy sprzedaje… (Sygn. 61250, 78736, 79424, 151691, 178947/2).

Tadeusz Breza, Urząd. Wyraźnie propagandowy obraz watykańskiej „biurokracji” i machiny urzędniczej, w której człowiek nierzadko się gubi (sygn. 122745, 129375).

Fiodor Dostojewski, Łagodna. Opowiadanie fantastyczne (lub Potulna). Nastoletnia dziewczyna z lombardu wychodzi za mąż za człowieka, który nie potrafi kochać. Mężczyzna po jakimś czasie zaczyna dostrzegać swoje błędy, ale jest już za późno… (Sygn. 53195, 62504).

Jaroslav Hašek, Przygody dobrego wojaka Szwejka podczas wojny światowej. Satyra antywojenna. Szwejk – z pozoru niezbyt rozgarnięty – okazuje się jednym z najbystrzejszych obserwatorów wojennych absurdów… (Sygn. 52362/1-2, 119869/1-2, 156402/1-2).

Jarosław Iwaszkiewicz, Dziewczyna i gołębie. Zob. TUTAJ (sygn. 86981/4, 122800, cz D III-3/12).

Jarosław Iwaszkiewicz, Młyn nad Lutynią. Trwa II wojna światowa. Czas, w którym nawet członkowie jednej rodziny stają po przeciwnych stronach barykady. Stary Durczok orientuje się, że jego wnuczek jest zdrajcą i donosicielem. Wydaje na niego wyrok i sam go wykonuje… (Sygn. 86981/1, 122800, cz D III-3/9).

Jarosław Iwaszkiewicz, Panny z Wilka. Wiktor Ruben, czterdziestolatek, wyjeżdża na wieś, by odpocząć w znanym mu z młodości dworze Wilko. Czy odnajdzie tam to, co utracił przez piętnaście lat nieobecności – wzruszenia, marzenia, pragnienia łączące go z zamieszkującymi Wilko kobietami? (Sygn. 86981/1, 122801, 124045, 128706, cz D III-3/9).

Jarosław Iwaszkiewicz, Stara cegielnia. Niemal sielankowe otoczenie. Lato. W tym krajobrazie - złodziejaszek Wacek zaleca się do ładnej Klary. Ale to nie idylla. Trwa wojna, a w pobliżu ukrywa się chłopak, którego tropią Niemcy… (Sygn. 60194, 119973, 86981/3, cz D III-3/11).

Maria Konopnicka, Miłosierdzie gminy. XIX wiek. Szwajcarska gmina Hottingen. Tutejsze władze rozwiązały problem ludzi starych. Formą „opieki” ma być – po upokarzającej „licytacji” - umieszczenie ich w domach bogatych gospodarzy, otrzymujących w zamian pieniądze. Kuntz Wunderli zostaje „sprzedany” przez syna. „Nabywcą” okazuje się okrutny Probst, wykorzystujący Kuntza do ciężkiej pracy… (Sygn. 52358, 97786 i w zbiorach opowiadań).

Leon Kruczkowski, Kordian i cham. Kazimierz Deczyński zostaje wcielony do wojska w burzliwym wieku XIX. Jednak czuje się obco wśród podchorążych. Pochodzi ze wsi i nie rozumie „panów”. A zbliża się powstanie listopadowe. Dlaczego miałby wziąć w nim udział, skoro dotychczas spotykały go od obecnych kolegów tylko upokorzenia? (Sygn. 56332, 63104, 73638, 97580, 127627).

Leon Kruczkowski, Pierwszy dzień wolności. Marzec 1945 roku. Do niemieckiego miasteczka dociera kilku Polaków wyzwolonych z obozu. Anzelm, Hieronim, Jan, Karol, Michał i Paweł prezentują różne postawy wobec odzyskanej wolności, która nadal jest zagrożona, gdyż w okolicy grasują niedobitki armii wroga. Ich sytuację dodatkowo komplikuje pojawienie się trzech Niemek… (Sygn. 62494-5, 70569 i w zbiorach dramatów).

Jan Parandowski, Niebo w płomieniach. Lwów przed I wojną światową. Gimnazjalista Teofil poważnie zaczyna się zastanawiać nad sensem życia i innymi egzystencjalnymi sprawami. Zbuntowany, chwilowo traci wiarę. Miota się. Przeżywa pierwszą miłość. Dorasta…

Jerzy Szaniawski, Dwa teatry. Komedia w trzech aktach. Dyrektor Małego Zwierciadła uważa siebie za realistę. Nie wie, że po cichu jest także dyrektorem Teatru Snów… Arcydzieło zwięzłości, a zarazem ważny głos w sprawie istnienia sztuki – nie tylko teatralnej… (Sygn. 52337, 70267, 102267, 118693).

Stanisław Ignacy Witkiewicz, W małym dworku. Kozłowice w okolicach Sandomierza. Dyapanazy Nibek został wdowcem. Nie radzi sobie z opieką nad córkami, Amelką i Zosią, więc zatrudnia Anetę Wasiewiczównę. W majątku przebywa też kuzyn gospodarza, Jęzory Pasiukowski. Pewnego dnia dziewczynki urządzają seans spirytystyczny. Od tej chwili konwencja realistyczna zmienia się w… jaką? Surrealistyczną? Groteskową? (Sygn. 54904, 62487, 96267, 96757, 123487, 136604, 153181).

O dawnych lekturach można pisać bez końca (3)

Klasy 7-8. Z „dawnych” lektur kilka jeszcze jest obecnych we współczesnej szkole. Niektóre zaś dość dobrze pamiętamy. Na przykład: „A.B.C…” i „Dobrą panią” Elizę Orzeszkową, „Balladynę” Juliusza Słowackiego, „Dywizjon 303” Arkadego Fiedlera, „"Latarnika”, „Krzyżaków” i „ Za chlebem” Henryka Sienkiewicza, „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza, „Siłaczkę” i „Syzyfowe prace” Stefana Żeromskiego, „Starego człowiek i morze” Ernesta Hemingwaya, "Zemstę" Aleksandra Fredry. Jakie ponadto?

Maksym Gorki, Płonące serce Danka. Fragment opowiadania „Stara Izergil”. Mieszkańcy żyznej ziemi zostali przepędzeni przez inne plemiona w gęsty las, z którego nie sposób było uciec. Ludzie umierali. Piękny i młody Danko ocalił ich, wyszarpując z własnej piersi serce i oświetlając nim drogę. Drzewa się rozstąpiły. Wyszli na step, na którym chłopak skonał. A iskry z jego serca rozsypały się po stepie i unoszą się jako błękitne ogniki do dziś… (Sygn. 61676, 83357).

Halina Górska, Chłopcy z ulic miasta. Przedwojenny Lwów. Tutejsze dzieci ulicy i młodzi z najuboższych rodzin spotykają się w świetlicy miejskiej. Poznają, czym są koleżeństwo, braterstwo, przyjaźń, ale też stykają się z problemami tworzonymi przez dorosłych… (Sygn. 24588).

Ernest Hemingway, Niepokonany. Manuel był kiedyś słynnym matadorem. Obecnie czuje ciężar lat. Nie jest już sprawny jak niegdyś, a w ostatniej walce został ciężko poturbowany. Staje jednak do kolejnych zawodów. Chce udowodnić – sobie i innym – że nadal potrafi powalić potężnego byka… (Sygn. 41185, 48742, 62862, 119419, 122802, 126401).

Jarosław Iwaszkiewicz, Ikar. Obrazek z okupowanej Warszawy. Gestapo uprowadza prosto z ulicy chłopca, który przez nieuwagę niemal wpadł pod samochód policji politycznej. Przechodniów o tej porze było sporo, ale nikt tego zdarzenia nie zauważył… (Sygn. 86981/3, cz D III-3/11).

Jarosław Iwaszkiewicz, Wiewiórka. Obrazek z cmentarza. Rozterki narratora i beztroska wiewiórki, krzątającej się wokół spraw bytowych, najprostszych (sygn. 122801, 86981/5, cz D III-3/13).

Leon Kruczkowski, Niemcy. Rok 1943. Obrazki z Niemiec, okupowanej Polski, Norwegii i Francji. Także portret rodziny Sonnenbruchów. Walter - ojciec, głowa rodziny – to szanowany profesor biologii. W nieludzkim czasie wybiera wewnętrzną emigrację. Jego syn, Willi, jest oficerem w Norwegii. Córka, Ruth, lubi się bawić w europejskich lokalach. Teraz są razem. Do ich domu trafia Joachim Peters – komunista, uciekinier z obozu koncentracyjnego, a jednocześnie były znajomy naukowca. Jak postąpią? (Sygn. 81559-60, 153182, 164853).

Jack London, Zew krwi. Buck – mieszaniec bernardyna i owczarka szkockiego – został uprowadzony z domu, w którym czuł się kochany i bezpieczny. Sprzedany przez porywaczy, trafia na mroźną Północ. Niełatwo tu przetrwać. Z domowego pieska musi stać się myśliwym, a nawet mordercą…

Adam Mickiewicz, Grażyna. Powieść litewska. XIV stulecie. Grażyna jest żoną Litawora, pragnącego zawrzeć przymierze z Krzyżakami w zamian za ich pomoc w odzyskaniu ziem należących do żony (a zajętych przez księcia Witolda). Stary sługa, Rymwid, usiłuje wyperswadować panu ten plan. Grażyna – bez wiedzy męża – przygotowuje wojska do bitwy z Krzyżakami. I sama staje na czele oddziałów… (Sygn. 96829, 129354, 156045, 156047, cz D I-5/8 i w zbiorach powieści poetyckich).

Mieczysław Moczar, Barwy walki. Zideologizowany obraz walk partyzantów Gwardii Ludowej i Armii Ludowej z niemieckim okupantem podczas minionej wojny (sygn. 44955).

Borys Polewoj, Opowieść o prawdziwym człowieku. Zbeletryzowane losy Aleksieja Mieriesjewa, lotnika, który w walce utracił nogi. Dzięki uporowi, sile woli, morderczym ćwiczeniom i specjalnym protezom, po pewnym czasie może wrócić do latania… (Sygn. 85423).

Janina Porazińska, Kto mi dał skrzydła. Rzecz o Janie Kochanowskim. Zbeletryzowana, ale wierna znanym faktom biografia czarnoleskiego poety (sygn. 41363, 80696).

Bolesław Prus, Placówka. XIX wiek. Ziemie zaboru pruskiego. Ślimak, rolnik, odmawia sprzedania gruntu niemieckim osadnikom. Od tej chwili spadają na niego liczne nieszczęścia, wśród których trwa niewzruszenie… (Sygn. 63587/4, 108022, 129353).

Wojciech Żukrowski, Lotna. Wrzesień 1939 roku. Kawaleryjski szwadron przygarnia piękną, zabłąkaną klacz. Właścicielem Lotnej zostaje rotmistrz Chodakiewicz i od tej chwili wśród żołnierzy zaczynają się niesnaski. Każdy chciałby ją mieć. Czy kogokolwiek uszczęśliwi jej posiadanie? (Sygn. 53152, 62532, 74925, 102589, 102766). 

O dawnych lekturach można pisać bez końca (2)

Klasy 5-6. Tutaj znowu nieśmiertelne „klasyki”, czyli np. „Antek”, „Katarynka” i „Kamizelka” Bolesława Prusa, „Chłopcy z Placu Broni” Ferenca Molnára, „Janko Muzykant” Henryka Sienkiewicza, „Sposób na Alcybiadesa” Edmunda Niziurskiego, „Ten obcy” Ireny Jurgielewiczowej. A ponadto?

Alina i Czesław Centkiewiczowie, Odarpi, syn Egigwy. Odarpi mieszka wraz z rodzicami w zimnej Arktyce. Niełatwo tu przetrwać. Ojciec przekazuje synowi wiedzę nie tylko z zakresu budowy igloo czy zdobywania żywności, ale również - eskimoskich tradycji i prastarych opowieści. Z jednej z wypraw chłopiec przyprowadza do zagrody niedźwiadka. Przyjaźń między dzieckiem a zwierzęciem jest wzruszająca, ale nie może trwać wiecznie. Niedźwiedź dorasta i zaczyna odczuwać tęsknotę za stadem… (Sygn. 44969, 129410).

Maria Dąbrowska, Marcin Kozera. Początek XX stulecia. Polski nie ma jeszcze na mapie. W londyńskiej dzielnicy Hackney stoi Domu Towarzystwa Polskiego. Pan Mateusz Kozera przyprowadza tu syna, Marcina, nieznającego ojczystego języka i niechętnego jego nauce. Chłopak szybko znajduje sympatię rówieśników, szczególnie Krysi. Z dumą pokazuje jej angielskie zabytki, ale powoli zaczyna rozumieć, gdzie jest jego prawdziwy Dom. W Strzałkowie… (Sygn. 56985).

Maria Dąbrowska, Wilczęta z czarnego podwórza. Stróż jednej z warszawskich kamienic choruje. Właściciel chce zwolnić niewydajnego pracownika. Syn mężczyzny wraz z kolegami przejmują jego obowiązki. Nie wszystkiemu potrafią podołać. W jednej z takich sytuacji postanawiają pomóc sobie kradzieżą, ale uniemożliwia im to Paweł Bronicz, harcerz, akurat znajdujący się w pobliżu. Uważnie wysłuchuje ich relacji i poznaje motywację. Potem proponuje coś, o czym zawsze marzyli… (Sygn. 56985).

Arkady Gajdar, Timur i jego drużyna. Jest rok 1940. Szlachetny Timur należy do pionierów, podobnie jak rozrabiaka Kwakin i chłopcy ze stworzonej przez niego bandy. Żenia i Olga też należą do organizacji. Jednej z nich wpada w oko Timur. Niebawem chłopak wraz z przyjaciółmi będą musieli stawić czoła chuliganom i złodziejom. Bo nie wszyscy pionierzy są warci, by ich tak nazywać… (Sygn. 118754, 119832-3).

Walentin Katajew, Samotny biały żagiel. Carska Rosja. Rok 1905. Mały Pietia wraca z rodzicami z beztroskich wakacji. Tymczasem w Odessie wybucha powstanie. Na okręcie pojawia się Rodion - zbieg z pancernika „Potiomkin”. Tropi go policja. Chłopiec – wbrew swej woli – odnajduje się w centrum niebezpiecznych wydarzeń…

Maria Konopnicka, Nasza szkapa. Wicek Mostowiak mieszka z rodzicami i dwoma braćmi na Powiślu. Ojciec (piaskarz) stracił pracę i rodzina z dnia na dzień wyprzedaje lichy dobytek, aby zdobyć pieniądze na przeżycie… (Sygn. 50408, ZS 54653, cz K XVI-4/36).

Maciej Kuczyński, Atlantyda, wyspa ognia. Awaru wybiera się z ważną misją na pilnie strzeżoną Atlantydę. Mimo licznych zagrożeń, udaje mu się zdobyć wiedzę o jej tajemnicach. Poziom cywilizacyjny, naukowy i polityczny wyspy przewyższa wszystkie znane mu kraje. Wspaniałą architekturą olśniewa stolica, a urodą –Zoe, jej mieszkanka. Pragnie tu pozostać. I nagle budzi się wulkan, niwecząc nie tylko jego marzenia … (Sygn. 101964, 107358, 107732).

Gustaw Morcinek, Łysek z Pokładu Idy. Łysek to ostatni koń pracujący w śląskiej kopalni. Gdy się zestarzał, miał zostać pod ziemią. Jak wielu jego poprzedników. Opiekun zwierzęcia pragnął jednak wydostać je na powierzchnię. Stało się to możliwe, gdy doszło do groźnego wypadku, a Łysek wykazał się wielką odwagą i przywiązaniem do pana… (Sygn. 127119).

Bolesław Prus, Anielka. Kilkunastoletnia dziewczynka żyła bez trosk w bogatym dworku. Do czasu. Jej ojciec z własnej winy utracił majątek. Delikatna i wrażliwa Anielka musiała odnaleźć się w nowej sytuacji. Po stracie matki życie stało się jeszcze boleśniejsze. Nie do zniesienia… (Sygn. 18539, 63587/4, 85330, 129351, 135354, cz D II–4/7 a).

Halina Rudnicka, Chłopcy ze Starówki. Wojtek Wieloch usiłuje ułożyć sobie powojenne życie w Warszawie, z dala od rodziców, którzy mieszkają na Mazurach. Na Starówce dołącza do grupy młodych – jak on – ludzi. Pojawiają się przyjaźń, miłość i przygody… (Sygn. 44964, 118758-9, 129360).

Halina Rudnicka, Uczniowie Spartakusa. Nastoletni Kalias wraz z rodziną trafia na targ niewolników. On sam zostaje sprzedany do domu okrutnego Waryniusza, skąd udaje mu się zbiec. Chcąc uratować matkę – znajdującą się u innych właścicieli – trafia do gladiatorów. Spartakus szykuje powstanie… (Sygn. 176366).

Seweryna Szmaglewska, Czarne Stopy. Pierwsza połowa lat 50. minionego wieku. W świętokrzyskich Mąchocicach pięć zastępów harcerskich rozbija letni obóz. Chłopców czekają niesamowite przygody. Nauczą się też miłości do Ojczyzny i szacunku dla jej obrońców (sygn. 40578, 95398, 106205, 150723).

Wanda Wasilewska, Pokój na poddaszu. Adaś, Anka, Ignaś i Zosia Sielscy mieszkają w Warszawie. Niedawno zostali sierotami. Anka – najstarsza – podejmuje się trudu opieki nad rodzeństwem. Aby zarobić trochę pieniędzy, zatrudnia się jako tkaczka. To praca wyjątkowo niebezpieczna, bo wydzielające się w fabryce trujące pyły zabrały życie jej matce. W domu dzielnie pomagają jej młodsze dzieci. Ignaś dokonuje drobnych napraw, a Zosia biega po sprawunki i gotuje. Okradziono ich z dzieciństwa, ale mają siebie. To już wiele… (sygn. 127931).

Wanda  Żółkiewska, Ślady rysich pazurów. Rok 1946. Matka Tomka Milewskiego zginęła podczas wojny, a ojciec – oficer Wojska Polskiego - walczy w Bieszczadach. Chłopak mieszka z opiekunką, panią Kociołkową, w Warszawie. Pewnego dnia czyta list adresowany do kobiety, z którego wynika, że życie ojca jest zagrożone. Samowolnie oddala się z domu i wyrusza pociągiem na wschód. Po licznych przygodach, wraz z poznanym tu rówieśnikiem, Stefkiem Słojanem, dociera do kwatery ojca. Jednak lokalne walki nasilają się, bo szpieg informuje bandę o planach przeciwnika. Szpieg, czyli ojciec Stefka… (Sygn. 128698).

O dawnych lekturach można pisać bez końca (1)

O dawnych lekturach można pisać bez końca. Mamy na przykład w bibliotece takie okazy, jak "Program nauki w publicznych szkołach powszechnych trzeciego stopnia" (Lwów 1933, sygn. P 3586) czy "Program nauki w publicznych szkołach powszechnych trzeciego stopnia z polskim językiem nauczania (tymczasowy)" (Lwów?, sygn. P 3682). Z tego drugiego dowiadujemy się, że uczono takich przedmiotów (z zachowaniem kolejności ich wymieniania w dokumencie): "religia, język polski, historia, geografia, nauka o przyrodzie, arytmetyka z geometrią, rysunek, zajęcia praktyczne, śpiew, ćwiczenia cielesne i 1 godzina ćwiczeń chóru". Języka polskiego w klasach 1-4 było 7 godzin, a w klasach V-VII – 5 godzin. To "znalezisko" zainspirowało p. Basię do przejrzenia programów nauczania języka polskiego z czasów, gdy sama uczęszczała do szkoły podstawowej i średniej, czyli pochodzących głównie z lat 70. ubiegłego wieku. I zaczęła sobie przypominać ówczesne lektury... Oto niektóre - chyba mniej dzisiaj pamiętane. Będziemy o nich pisać przez cztery kolejne poniedziałki. Może ktoś także sobie o nich przypomni?

Klasy 1-4. Niektóre książki były (lub są) obecne w spisach lektur od lat. Kojarzymy je bez trudu. Na przykład „O psie, który jeździł koleją” Romana Pisarskiego, „Dzieci z Bullerbyn” Astrid Lindgren, „Rogaś z Doliny Roztoki” Marii Kownackiej. Inne – pamiętamy może trochę mniej…

Edmondo de Amicis, Od Apeninów do Andów (fragment „Serca”). Kilkunastoletni Marco jedzie z Włoch do Argentyny, by odnaleźć matkę, która wyruszyła za Ocean w poszukiwaniu źródła dochodu dla rodziny. Zob. TUTAJ.

Jan Brzechwa, Pan Drops i jego trupa. Szewc Drops osierocił synów, którzy muszą sobie teraz radzić sami. Na początek - chcą się pozbyć najmłodszego brata. Ale właśnie ten safanduła o złotym sercu odniesie sukces i... pomoże z pozoru zaradnemu rodzeństwu... (sygn. 34680, 118428).

Mira Jaworczakowa, Jacek Wacek i Pankracek. Zabawne, czasem dające do myślenia przygody trzech pierwszoklasistów okresie jednego roku szkolnego.

Jadwiga Korczakowska, Bułeczka. Kilkuletnia Bronia straciła rodziców i trafia pod opiekę wujostwa. Trudno jej jednak zaadaptować się w nowym środowisku. Złośliwa kuzynka, Wandzia, i jej sąsiedzi także nie ułatwiają jej życia. Jednak powoli sytuacja zmienia się na korzyść dziewczynki, która łagodnością i pogodą ducha zjednuje sobie otoczenie.

Arkady Gajdar, Czuk i Hek. Chłopcy otrzymują list od taty, który pracuje jako geolog w Błękitnych Górach i zaprasza rodzinę w odwiedziny. Jednak list gdzieś ginie., więc malców czeka długa i jeszcze bardziej niebezpieczna podróż.

Janina Broniewska, O człowieku, który się kulom nie kłaniał. Idealizowana, socrealistyczna biografia gen. Karola Świerczewskiego „Waltera”, uczestnika wojny domowej w Hiszpanii, II wojny światowej i dowódcy Ludowego Wojska Polskiego – od dzieciństwa na warszawskiej Woli po śmierć w Baligrodzie (sygn. 54983, 79889).

Janusz Przymanowski, Tajemnica Wzgórza 117. Marzec 1945 roku. Niebawem skończy się wojna. Pilot Jan Łubin otrzymuje poważne zadanie, stające się wyzwaniem…

Lekturowe (i okołolekturowe) ciekawostki (2)

Oto zapowiedziane (mniej dzisiaj popularne) książki rekomendowane dla szkół średnich w drugiej połowie lat 80. minionego wieku.

Louis Aragon, Dzwony Bazylei. Cztery części – „Diana”, „Katarzyna”, „Wiktor”, „Klara” – w których ukazano kobiety sprzedajne i niezależne oraz mężczyzn uwikłanych w politykę i  syndykalistyczny ruch usiłujący bronić robotników przed wyzyskiem.

Halina Auderska, Babie lato. Losy bohatera wcześniejszej powieści autorki, "Ptasiego gościńca", który po wojnie usiłuje ułożyć sobie życie na Ziemiach Odzyskanych (sygn. 95593).

André Gide, Lochy Watykanu. Powieść eksperymentalna. Grupa fałszywych duchownych wyłudza pieniądze od francuskich i włoskich arystokratów pod pozorem ratowania papieża z masońskiej niewoli.

Maksym Gorki, Artamonow i synowie. Dzieje rosyjskiego osadnika i jego synów w realiach carskiej Rosji. Opowiadanie „Makar Czudra” Gorkiego – TUTAJ.

Tadeusz Hołuj, Koniec naszego świata. Henryk był więźniem Auschwitz-Birkenau. Po latach wraca tu z obcokrajowcami, którzy nie rozumieją dramatu minionych dni. Koszmarne wspomnienia zalewają mężczyznę jak ogromna czarna fala… (sygn. 59376).

Nikołaj Ostrowski, Jak hartowała się stal. Pawka Korczagin jest nastolatkiem z wysoko rozwiniętą „świadomością klasową”. Prowadzi surowy tryb życia, wszystko podporządkowując dobru socjalistycznej ojczyzny.

Konstantin Paustowski, Opowieść północna. Saga o życiu rodziny w przedrewolucyjnej Rosji (sygn. 114958).

Jean-Paul Sartre. Mur. Pięć opowiadań o zmaganiach z egzystencją przerastającą lub przytłaczającą jednostkę (sygn. 108272).

Stendhal, Pustelnia Parmeńska. Fabrycy del Dongo jest arystokratą i bonapartystą, ze względu na swe poglądy odrzuconym przez ojca. Nie brakuje mu jednak powodzenia u kobiet. Nawet gdy trafia do więzienia, ściga go ich miłość… (sygn. 105942/1-2).

Herbert George Wells, Wojna światów. Zaprezentowana TUTAJ. Wstrząsająca Wyspa doktora Moreau tego autora – TUTAJ.

To tylko niektóre książki niebędące obecnie lekturami. Pani Basia przypomina sobie ze szkoły także inne tytuły już dziś zapomniane. Były to np. "Na wsi wesele" Marii Dąbrowskiej (o wsi w powojennych realiach społeczno-politycznych), "Tańczący jastrząb" Juliana Kawalca (o awansie społecznym mężczyzny chłopskiego pochodzenia), "A jak królem, a jak katem będziesz" Tadeusza Nowaka (wizyjna opowieść o Dobru i Złu w wiejskich realiach), "Pierwszy dzień wolności" Leona Kruczkowskiego (o postawach żołnierzy - opuszczających obóz jeniecki - wobec odzyskanej wolności), "Tonio Kröger" Thomasa Manna (o samotności i szukaniu swego miejsca wśród ludzi). Lektury… Lektury… Pojawiają się i znikają z wykazów, miejsce jednych zajmują inne, ale nie zmienia się sprawa zasadnicza: uczniowie powinni je czytać. A do dawnych lektur jeszcze będziemy powracać.

Lekturowe (i okołolekturowe) ciekawostki (1)

Lektury… Lektury… Pojawiają się i znikają z wykazów, miejsce jednych zajmują inne, ale nie zmienia się sprawa zasadnicza: uczniowie powinni je znać. Aktualne z dostępem do książek nie ma trudności. Są Wolne Lektury – do przeczytania, pobrania, wysłuchania. A jak było dawniej? Niedawno „wpadł nam w ręce” raport „Zaopatrzenie szkół ponadpodstawowych w lektury do języka polskiego” (sygn. P 3398). Pochodzi z 1987 roku. I co w nim znajdujemy?

W rozdziale „Liceum ogólnokształcące, liceum zawodowe i technikum – lektury obowiązkowe” mamy taki fragment:

"W klasie III uczniowie powinni przeczytać 13 lektur obowiązkowych. Po raz pierwszy spotykamy się tu z sytuacją, że w całym województwie (legnickie) nie ma ani jednego egzemplarza z lektury podstawowej. Chodzi mianowicie o Ferdydurke W. Gombrowicza. Są województwa, w których ten tytuł występuje sporadycznie (2-3 egzemplarze - bielskie, kieleckie, leszczyńskie, zamojskie i zielonogórskie). Mamy tylko jedno województwo, w którym z jednego egzemplarza tej powieści korzysta 11 uczniów (krośnieńskie), w pozostałych zaś jedna książka jest do dyspozycji kilkuset (!) uczniów, np. warszawskie 624, ciechanowskie 844, siedleckie 490 itp."

Rozdział „Zasadnicze szkoły zawodowe – lektury obowiązkowe” przynosi informację, że:

"W klasie I w zasadzie wszystkie lektury obowiązkowe (4 tyt.) występują w niedostatecznej ilości, a szczególnie trudna sytuacja jest z Alchemią słowa J. Parandowskiego. Tylko w nielicznych województwach z jednego egzemplarza tej książki może korzystać mniej niż stu uczniów (…) . W pozostałych (…) liczba egzemplarzy tej lektury jest niższa, bowiem jeden egzemplarz jest przeznaczony dla stu kilkudziesięciu a nawet czterystu kilkudziesięciu uczniów."

W rozdziale „Zasadnicza szkoła zawodowa – lektury uzupełniające” największe braki to: „Saskie ostatki” i „Zygmuntowskie czasy” Józefa I. Kraszewskiego.

Tego, kto pamięta z autopsji tamte czasy, braki nie dziwią. Pewne zaskoczenie mogą zaś sprawiać tytuły lektur, w większości od lat już nieobecne w polskiej szkole. Zatem kolejna niespodzianka? „Wykaz dzieł z literatury pięknej przeznaczonych do księgozbiorów bibliotecznych szkół podstawowych, średnich i zasadniczych zawodowych – wzbogacających zestaw lektur szkolnych” (sygn. P 3380) z tego samego roku. Jakie tytuły zawiera? Oprócz znanych nazwisk, np. Amicis, Andersen, Andrzejewski, Białoszewski, Cooper, Dąbrowska, Janczarski, Krüger, Pagaczewski, Scott, Voltaire i innych, znajdujemy takie, które… jakoś uleciały z pamięci… Oto przykłady.

Szkoła podstawowa

Stanisław Biskupski, ORP "Orzeł" zaginął. Fabularyzowana historia zaginięcia okrętu w czasie II wojny światowej.

Karol Olgierd Borchardt, Znaczy Kapitan. Przedstawiona TUTAJ.

Kurt David, Tenggeri, syn Czarnego Wilka. Obrazki z życia egzotycznych Mongołów (sygn. 107007).

Janusz Teodor Dybowski, Światło nad Helladą. Powieść historyczna obrazująca czasy wojny peloponeskiej.

Ingemar Fjell, Joachim Lis - detektyw dyplomowany. Z piwnicy Bonifacego Borsuka zniknęło dziesięć słoików konfitur malinowych. Złapania rabusia podejmuje się absolwent Korespondencyjnego Kursu dla Detektywów Prywatnych…

Janina Barbara Górkiewiczowa, Szesnaste lato Hanki. Hanka, wiejska dziewczynka, dostaje się do miejskiej szkoły z internatem. Trudno jej się przed rówieśnikami przyznać do pochodzenia, ale prawda kiedyś będzie musiała wyjść na jaw… (sygn. 64784).

Bernhard Grzimek, Nie ma miejsca dla dzikich zwierząt. Książka podróżnicza o tematyce wskazanej w tytule.

Géza Hegedüs, Żeglarz z Miletu. Toksarys i Hermodoros to przyjaciele, którzy w życiu mają sporo szczęścia. Spotykają wybitne postaci, np. Heraklita z Efezu, Ajschylosa i Fidiasza, oraz przemierzają spory kawałek starożytnej Hellady.

Thor Heyerdahl, Wyprawa Kon-Tiki. Przedstawiona TUTAJ.

Gyula Illyés, Latający pałac. Zbiór baśni węgierskich.

Eugenia Kobylińska-Masiejewska, Córki chcą inaczej. Rodzice Iśki rozwiedli się. Dziewczynka musi poradzić sobie z tym doświadczeniem oraz z… braciszkiem, który niedawno pojawił się na świecie.

Cecylia Lewandowska, Bogatki z jabłoniowej dziupli. Hania i Jacek maja piękny sad, a w nim urocze ptaszki…

Marian Orłoń, Detektyw Nosek i porywacze. Ambroży Nosek nie może spokojnie wypoczywać na emeryturze. Stale jest angażowany do nowych zagadek wymagających jego wiedzy i talentu detektywistycznego.

Stanisława Platówna, Telefon zaufania. Szesnastoletni Stefan dowiedział się, że w przeszłości został adoptowany. Nie może pogodzić się z tą wiadomością. Postanawia uciec z domu. Dyżur w telefonie zaufania akurat wtedy pełni doktor Rajewski. Czy pomoże? (Sygn. 128894).

Piotr Wojciechowski, Zdobywcy orzechowego tortu. Jędrek Wrona to czwartoklasista. Pewnego dnia spotyka w ogródku Waligórę – przedstawiciela ginącego gatunku olbrzymów. Od tej chwili rozpoczną się jego niesamowite przygody…

Jadwiga Żylińska, Opowieść o Heraklesie. Opowiadanie o życiu i śmierci mitologicznej postaci.

Niektóre (zapomniane?) książki rekomendowane dla szkół średnich – przedstawimy 12 grudnia.