Kącik Maturzysty - 49. Lektury z gwiazdką. Henryk Sienkiewicz, Quo vadis

Geneza i pierwodruk. Luty 1896 - zakończenie druku w "Gazecie Polskiej", a niebawem - wydanie książkowe. Źródłem - głównie Annales Tacyta. Także - własne obserwacje z pobytu w Rzymie i tematyka obrazów przebywającego tam Henryka Siemiradzkiego, wrażenia z lektury Ben Hura (1880) Lewisa Wallace'a oraz założenie polemiki z Antychrystem (1873) Ernesta Renana. Nowela Pójdźmy za Nim (1892) - "wprawką" przed napisaniem dużej powieści.

Dla chcących wiedzieć więcej. Starożytny Rzym był tematem wielu utworów literackich, np. Juliusz Cezar (1600) Williama Shakespeare'a, Męczennicy czyli Tryumf religii chrześcijańskiej (1809) Françoisa-René de Chateaubrianda, Ostatnie dni Pompejów (1834) Edwarda Bulwera-Lyttona, Irydion (1836) Zygmunta Krasińskiego, Ad leones! (1883, opowiadanie) Cypriana Kamila Norwida, Salammbô (1862) Gustawa Flauberta, Rzym za Nerona (1865) Józefa Ignacego Kraszewskiego, Mirtala (1886) Elizy Orzeszkowej, Idy marcowe (1948) Thorntona Nivena Wildera, Ja, Klaudiusz (1934), Klaudiusz i Messalina (1934) Roberta Gravesa i inne. Ważne są nawiązania polskich poetów, np. Zbigniewa Herberta (Do Marka Aurelego, Powrót prokonsula i wiele innych) czy Wisławy Szymborskiej (Głosy).

Źródło

Tło historyczne powieści. Akcja - lata 63-66, epilog (śmierć Nerona) - 68 r. Te daty podajemy w oparciu o elementy fabuły: przybycie Winicjusza z Armenii do Rzymu, pożar miasta i śmierć Petroniusza. Oprócz osób fikcyjnych, pojawia się tu sporo postaci autentycznych, np. cesarz Neron, wiele osób wspomnianych w rozdziale o uczcie u Nerona, Pomponia Grecyna (chociaż nie wiadomo, czy była chrześcijanką), święci Piotr i Paweł. Świat rzymski jest w Quo vadis przedstawiony zdecydowanie dokładniej niż chrześcijański. Akcja rozgrywa się prawie wyłącznie w Rzymie. Na krótko przenosi się do Ancjum (ulubionej miejscowości wypoczynkowej Nerona).

Bohaterowie.
- Neron. W powieści akcentuje sie nie tyle jego okrucieństwo, z którego był znany, ale artystyczne ambicje i pragnienie uznania jego talentu. Dekadent - błazen.
- Petroniusz. Przez wielu czytelników uznawany za najlepszą kreację psychologiczną w utworze. Literat i bibliofil, arbiter elegantiae (elegantiarum), wspomniany w Annales Tacyta. U Sienkiewicza jest "syntezą tego, co było wartościowe w dojrzałym kształcie kultury antycznej" (Lesław Eustachiewicz). Epikurejczyk. Ceni piękno ciała i intelektu, aprobuje świat, w którym żyje, "ale stara się go wysubtelnić". Woli obserwować niż działać. Zachowuje pewien dystans wobec otoczenia. Ideał estetyczny dekadenta, pokazany z sympatią narratora. Jego śmierć - niemal symboliczna: odejście człowieka, który już nie należał do prymitywnych gustów motłochu ani prostackich władców.
- Winicjusz. Dość schematyczna postać przemieniona przez miłość. Zamiast bohatera mamy amanta, który ze swej wiary czyni coś w rodzaju prezentu dla potęg nadludzkich, żeby otrzymać to, czego pragnie (Eustachiewicz).
- Ligia i Ursus. Słowianie (Polacy, tj. przedstawiciele Ligów). Ligia - to określenie pochodzenia; jej imię brzmi Kallina. Rzymska zakładniczka. Ursus - nadludzko silny i słaby intelektualnie ("prostaczek").
- Chilon Chilonides. Upokarzany, myśli o zemście. W czasie pożaru Rzymu zostaje zausznikiem Tygellina i oskarża chrześcijan. W ten sposób zdobywa bogactwo. Jednak ten filozofujący błazen z ciemną przeszłością rzezimieszka (określenie Eustachiewicza) przemienia się po raz kolejny; nie wytrzymując krwawej rozprawy Nerona z chrześcijanami, załamuje się i wyznaje prawdę. Nawraca się i ponosi śmierć męczeńską.
- Tygellin. "Czarny charakter". Intrygant.
- Eunice. Zakochana w Petroniuszu. Posągowa postać.
- Apostoł Piotr. Przywódca religijny.

Obrazowanie.
- Wielkie sceny panoramiczne, operujące masami, tłumami (jak z filmu), np. sceny cyrkowe, pożar Rzymu, pochodnie Nerona, zgromadzenie chrześcijan w katakumbach, uczta u Nerona.
- Sceny kameralne, "teatralne", np. śmierć Petroniusza, , scena w Ancjum po hymnie Nerona na cześć Afrodyty.
- Sceny statyczne, niemal "impresjonistyczne", np. opisy przyrody, opis wschodu słońca.

Źródło

Język. Retoryka, np. w ocenie urody Ligii przez Petroniusza, w wypowiedziach Winicjusza o miłości, w autoprezentacji Chilona.
Stylizacja. Dwa rodzaje:
- dobór słów "przydatnych w równej mierze dla tematyki historycznej, jak i współczesnej";
- nasycenie tekstu terminami łacińskimi, np. szczegóły z budowy rzymskiego domu (cubiculum, atrium, ostium itp.), funkcje służby domowej (ianitor, vestiplica itp.), wspominanie postaci mitologicznych (Erosa, Asklepiosa itp.) oraz inne aluzje do mitologii (jabłka hersperyjskie, łąka porosła asfodelami, czyli budząca skojarzenia z krainą zmarłych).

Topografia. Realizm historycznej rekonstrukcji Rzymu. Dokładna lokalizacja domu Winicjusza, Petroniusza czy Aulusa.

Źródło

Wymowa ideowa. Jeżeli celem poprzednich powieści historycznych [Sienkiewicza] było wzmocnienie świadomości narodowej, to nowym celem okazuje się odbudowa ideowej struktury cywilizacji europejskiej, opartej na symbiozie tradycji antycznych i chrześcijańskich. Europa końca w. XIX była potężnym organizmem gospodarczym i politycznym, ale jej dynamikę historyczną osłabiały nurty pesymizmu i sceptycyzmu filozoficznego, narastające poczucie niepokoju, oczekiwanie jakiejś katastrofy, tryumfu sił społecznie destrukcyjnych, zmierzchu cyklu rozwojowego (Eustachiewicz). Widzimy tu historiozoficzną paralelę świata pogańskiego i chrześcijańskiego. Chrześcijański - to cnota wiary, surowość obyczajów, odwaga przekonań, współczucie dla niewolników, zdolność do przebaczania win, świadomość sensu ofiary z życia. Skłonność do fanatyzmu (Kryspus) jest korygowana przez Apostołów. Świat pogański - jałowy w hedonizmie i sceptycyzmie, zmysłowy, okrutny, lecz zachował gust, poczucie piękna, bogactwa i barw życia. Kompozycja i przebieg zdarzeń są podporządkowane idei głównej. I to budziło zastrzeżenia niektórych krytyków (w przeciwieństwie do zachwyconych czytelników). Szczególnie "sztuczny" wydawał się ciąg zmian w psychice Winicjusza (ze zmysłowego żołnierza w dobrego chrześcijanina i kochającego w sposób czysty mężczyznę). Zwyciężyła idea romansu z happy endem. Piotr Chmielowski pisał o zakończeniu: ocalenie kochanków i życie ich szczęśliwe po zatraceniu w mękach setek ludzi nie sprawia estetycznie moralnego wrażenia. Jednak przeważały recenzje pochlebne, nawet entuzjastyczne.

Dla chcących wiedzieć więcej. Już w roku wydania pełną zachwytu recenzję powieść otrzymała w Stanach Zjednoczonych (jej wielbicielem był znany pisarz, William Faulkner). Dwa lata później entuzjazm ogarnął Włochów. Nieco później - Francuzów i Węgrów (czytelników, bo recenzenci byli podzieleni w osądach). Do r. 1900 (włącznie) pojawiły się przekłady: angielski, włoski, niemiecki, rosyjski, czeski, bułgarski, armeński, duński, szwedzki, portugalski, francuski, rumuński, hiszpański i łaciński (podarowany Leonowi XIII, papieżowi). Zaś w Hiszpanii, w latach 1900-1965, ukazało się aż 61 wydań powieści! Stamtąd trafiła do Ameryki Południowej. Wspomniał ją nawet w jednej ze swych powieści (Rozmowa w „Katedrze”) noblista, Mario Vargas Llosa.

Adaptacje filmowe (ale  także przeróbki sceniczne i inne) to osobny, fascynujący rozdział w dziejach recepcji powieści. Warto się z nim zapoznać. To zagadnienie zostało omówione TUTAJ.

Źródło

Bibliografia (wybór, wszystkie pozycje dostępne w PBW)
Bawej-Lisiecka Beata, Obraz chrześcijan w powieści Quo vadis Henryka Sienkiewicza a źródła antyczne, „Wiadomości Historyczne" 2014, nr 1, s. 16-22.
Eustachiewicz Lesław, "Quo vadis" Henryka Sienkiewicza, Warszawa 1983. ISBN 83-02-01962-3.
Michałek Barbara, Opracowania lektur i wierszy [bibliografia, online] - http://katowice.pbw.katowice.pl/ib/oprac_lektur_i_wierszy.pdf

Kącik Maturzysty - 48. Lektury z gwiazdką. Henryk Sienkiewicz, Potop

Pierwodruk. 1884-1886 - druk w „Czasie” (Kraków), „Słowie” (Warszawa) i „Dzienniku Poznańskim”. 1886 - wydanie książkowe, sześciotomowe (1888 – wydanie 2).

Geneza. Pobyt w Stanach Zjednoczonych, gdzie pisarz poznał „pierwowzór” Zagłoby (por. uwagi niżej), ale także zainteresował się westernem jako gatunkiem. Cała Trylogia nosi wyraźne ślady westernowej poetyki. Ważną rolę odegrała poetyka powieści romansowej, „płaszcza i szpady”, szczególnie Waltera Scotta i Aleksandra Dumasa.

Źródła historyczne i obyczajowe. Autor wymienił ponad 20 pozycji, tzn. pamiętniki z XVII w. (Jana Chryzostoma Paska i innych oraz tzw. księgi pamiętnicze), kroniki, herbarze, listy, notatki z epoki, opracowania historyczne (polskie, francuskie, niemieckie oraz w języku łacińskim).

Źródł0

Gatunek. Powieść historyczna (o tradycyjnym wzorcu), ale zawierająca elementy innych gatunków i tradycji gatunkowych:
- epopei – wyzyskanie wzorców antycznego i barokowego eposu, np. w scenach batalistycznych i opisie oblężenia Częstochowy; styl homerycki niektórych scen (podniosłość, wyolbrzymienia, antytezy); zasada "kary" i "nagrody", co także należy do - poniżej przedstawionych - elementów baśni;
- baśni. Zygmunt Szweykowski nazwał Trylogię „baśnią na tle dziejowym”, ponieważ bohaterowie „pozytywni”, stawiani w sytuacjach skrajnie trudnych, zawsze zwyciężają; wygrywa dobro. Wpływa to na optymistyczny wydźwięk całości;
- legendy i apokryfu – w opisie obrony Jasnej Góry;
- powieści przygodowej (romansu przygodowego – powieści „płaszcza i szpady”), awanturniczej i sensacyjnej. Motywy stamtąd zaczerpnięte: dwaj rycerze starają się o rękę jednej panny (Oleńka): jeden jest szlachetny (Kmicic), a drugi nikczemny (książę Bogusław); w duszy bohaterów toczą się wewnętrzne walki; przebieranki; porwanie (ulubiony motyw Sienkiewicza); pojedynki (np. Kmicica z Wołodyjowskim, Kannenberga z Wołodyjowskim); listy, które – wpadłszy w niepowołane ręce – wywołują sporo zamieszania; podróż – okazja do poznania nowych osób i przeżycia wielu przygód; przepowiednie, proroctwa (zob. t. 1, rodz. 10); niedomówienia; nagłe katastrofy i równie nagłe ocalenia; kontrastowe ujęcie postaci (patrioci – zdrajcy, Polacy – Szwedzi) i scen (bohaterstwo – nikczemność, tragizm – komizm);
- realistycznej powieści „dokumentarnej” – w zarysowaniu tła historycznego, w niektórych opisach;
- westernu – we wzorcu etycznym postaci, w ukazaniu zwycięstwa „pozytywnej” jednostki – nawet mimo wielokrotnej przewagi przeciwników.
- dziejopisarstwa - elementy narracji kronikarskiej.

Źródło

Obraz społeczeństwa. Ukazane są wszystkie warstwy społeczeństwa, od najwyższych po najniższe: król i królowa (wraz z dworem i dygnitarzami – duchownymi i świeckimi), magnateria (pyszni zdrajcy - i patrioci, ale nie bez skazy, np. Sapieha, Lubomirski, Zamoyski), szlachta  (zamożna i zaściankowa), duchowieństwo. Mieszczaństwo – ukazane szczątkowo, ale w treści stale się podkreśla, że jest przywiązane do ojczyzny. Lud wiejski – kochający ojczyznę i króla, z zapałem walczący ze Szwedami. Obserwując (…) społeczeństwo w Potopie, widzimy wyraźnie jego początkowy upadek moralny, a potem podźwignięcie się i stopniowe odrodzenie duchowe (Juliusz Kijas).

Źródło

Bohaterowie. Trzy grupy: 1/ postaci historyczne (np. Janusz Radziwiłł, ks. Augustyn Kordecki), 2/ ogólnikowo znane z historii (np. Kmicic), 3/ fikcyjne (np. Zagłoba).
- Kmicic. Przemiany w jego życiu: bliski zupełnego upadku moralnego hulaka - uratowany przed klęską moralną przez Janusza Radziwiłła, któremu wiernie zaczyna służyć, ale  nieświadomie popełnia zdradę  - przemienia się w obrońcę Jasnej Góry, króla, Ojczyzny.
- Przyjaciele Kmicica: Wołodyjowski, Skrzetuski, Roch Kowalski. Dzielni żołnierze i patrioci. (Zagłoba - zob. niżej).
- Zagłoba. Jego literacki rodowód, to: Ulisses (Odys) z Odysei Homera (a raczej jego cecha – przebiegłość), Falstaff z Henryka IV Williama Shakespeare’a, Papkin z Zemsty Aleksandra Fredry, Jan Chryzostom Pasek, autor Pamiętników. To także "żołnierz-samochwał" (postać z Plauta). Osoby autentyczne, które zainspirowały autora, to: kapitan Rudolf Korwin-Piotrowski, poznany podczas podróży po Stanach Zjednoczonych; Władysław Olendzki, współpracownik „Czasu”, gawędziarz i samochwał; Kazimierz Szetkiewicz, teść Sienkiewicza, słynący z humoru i dosadnego stylu.
- Janusz Radziwiłł. Ambitny i pyszny magnat, przywódca kalwinistów litewskich, dzielny wojownik, ale dopuszczający się zdrady. Poddając (w Kiejdanach) Litwę Szwedom, później opuszczony przez wszystkich, umiera w obleganym przez Sapiehę Tykocinie.

Źródło

Kompozycja. Wyraźna rama chronologiczna; już w Prologu mamy jej określenie. Podstawowy czas fabularny – dwa lata (1655-1656). Początek – bardziej „prywatny” (niechlubne wyczyny Kmicica). Od rozdz. 10 „wkracza” historia (zdrada pod Ujściem).
Dwa wątki:
1/ historyczno-polityczny – „przebieg najazdu szwedzkiego oraz dokonujący się w związku z nim rozkład moralny społeczeństwa polskiego oraz stopniowe jego odradzanie się” (Kijas); punktem przełomowym staje się obrona Jasnej Góry, a potem powrót króla do kraju;
2/ romansowy – miłość Kmicica i Oleńki, której na przeszkodzie stają różnice ich charakterów oraz zawirowania polityczne.
Splatanie się tych wątków; czasami wysuwanie któregoś z nich na plan pierwszy.
„Szczególną właściwość artyzmu Sienkiewicza stanowiła umiejętność komponowania ciągów zdarzeń, przy zachowaniu ich względnej samodzielności. Służą temu takie ujęcia, jak wyodrębnianie z fabuły „unaocznionych” scen, tworzenie serii przygód wiodących tak przez świat zdarzeń fikcyjnych, jak i historycznych. Regułą jest przy tym rozgrywanie akcji na wielkich przestrzeniach, w ruchu i dynamicznej zmianie” (Tadeusz Bujnicki). Zmienność, dynamiczność i kontrastowość sytuacji. Technika powieści sensacyjnej: stopniowanie, kontrast i zaskakująca niespodzianka (np. scena uczty w Kiejdanach). Pozostawianie czytelnika w stałym napięciu, np. przez podawanie ważnych faktów na końcu rozdziału, by w następnym wyjaśnić ich genezę i przebieg. Czasem – zakończenia bardzo efektowne, np. nastrojowe lub symboliczne. Liczne sceny zbiorowe, np. uczta w Kiejdanach, bitwa pod Prostkami i inne. Przewaga relacji unaoczniających. Tworząc obrazy batalistyczne, Sienkiewicz skupia się głównie na zwycięstwach, zaś klęski przedstawia zwykle w relacjach osób.

Źródło

Język. Narrator - wszechwiedzący, o punkcie widzenia człowieka z XIX w. Jego role: stylizowane relacje kronikarskie, cechy staroszlacheckiego pamiętnika czy herbarza, spojrzenie historyka, który z dystansu ocenia minione dzieje, wreszcie typowego narratora "romansu" przygód (Bujnicki). Dużo czasowników, a mniej rzeczowników i przymiotników, co daje utworowi dynamiczny charakter. Archaizacja (słownictwa, składni i fleksji) - głównie w dialogach, rzadziej w narracji. Posługiwanie się charakterystycznymi zwrotami i pojęciami. Iluzja dawności (używanie słów dawnych, ale jeszcze będących w użyciu, więc zrozumiałych). Stylizacja biblijna (wypowiedzi ks. Kordeckiego) i homerycka (podniosłość niektórych scen). Indywidualizacja języka postaci. Oszczędne stosowanie makaronizmów (bo – stosowane w nadmiarze - nie byłyby zrozumiałe). Bardzo dużo dialogów. Ich funkcje: ożywienie akcji, charakteryzowanie osób,  dostarczanie informacji o sytuacji ogólnej  (politycznej). Istotna rola opisów przeżyć postaci (np. walka wewnętrzna Janusza Radziwiłła). Rola komizmu (np. scena z Zagłobą i małpami, postaci Rocha Kowalskiego i Kiemliczów) - "krzepienie serc", wnoszenie optymizmu.

Źródło

Adaptacja filmowa. Premiera - 1974 r. Reżyseria: Jerzy Hoffman. Główne role: Daniel Olbrychski (Kmicic), Małgorzata Braunek (Oleńka Billewiczówna), Tadeusz Łomnicki (Michał Wołodyjowski), Kazimierz Wichniarz (Jan Onufry Zagłoba), Władysław Hańcza (Janusz Radziwiłł), Leszek Teleszyński (Bogusław Radziwiłł).

Źródło

Bibliografia (wszystkie pozycje dostępne w PBW)
Książka
Bortnowski Stanisław, Potop Henryka Sienkiewicza - stany zapalne, „Język Polski w Liceum" 2006/2007, nr 3, s. 22-31.
Bujnicki Tadeusz, Helman Alicja, "Potop" Henryka Sienkiewicza. Powieść i film, Warszawa 1978 (i wydanie następne).
Karaś Halina, Archaizmy jako wykładniki stylizacji w "Potopie" Henryka Sienkiewicza, „Poradnik Językowy" 2004, nr 9, s. 19-37.
Kijas Juliusz, Potop Henryka Sienkiewicza, Warszawa 1965.
Michałek Barbara, Opracowania lektur i wierszy [bibliografia, online] - http://katowice.pbw.katowice.pl/ib/oprac_lektur_i_wierszy.pdf
Pieczonka Ewa, Epos narodowy a western, „Polonistyka" 1986, nr 9, s. 681-689.
Trzynadlowski Jan, Uwagi o poetyce "Trylogii" - historycznej powieści przygody, „Pamiętnik Literacki" 1966, z. 3, s. 89-103.

Film
Eisler Jerzy, Prawda czasów - prawda ekranu, "Pamięć.pl" 2012, nr 1, s. 54-55.
Hoffman Jerzy, Potopu nie oglądam, rozm. przepr. Piotr Świątkowski, "W Drodze" 2016, [nr specjalny: Wielkanoc], s. 132-143.
Kabiesz Edward, Urodzaj i klęska superprodukcji, "Gość Niedzielny" 2012, nr 42, s. 56-57.

Kącik Maturzysty - 47. Lektury z gwiazdką: Henryk Sienkiewicz, Krzyżacy

Pierwsze wydanie. 1897-1900 – w „Tygodniku Ilustrowanym”. 1900 – jako książka.

Gatunek. Powstanie klasycznej powieści historycznej – początek XIX w. (rola Waltera Scotta). Stylizacja językowa - zob. TUTAJ.
Cecha Krzyżaków jako powieści historycznej: synkretyzm (elementy epopei, ale też baśni, legendy, powieści rycerskiej, żołnierskiej anegdoty).

Źródło

Źródła. Najważniejsze teksty, z których pisarz korzystał: Dzieje Polski Jana Długosza, Jadwiga i Jagiełło Karola Szajnochy, inne kroniki (np. Janka z Czarnkowa, Marcina Kromera i Marcina Bielskiego), prace historyczne (np. Józefa Szujskiego).

Dla chcących wiedzieć więcej. Temat „krzyżacki” w literaturze polskiej, to np. Grażyna oraz Konrad Wallenrod Adama Mickiewicza (powieści poetyckie), utwory Juliusza Słowackiego (poemat Hugo, niektóre dramaty, np. Mindowe, Zawisza Czarny), kilka powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego (np. Krzyżacy 1410).

Czas akcji i wydarzenia. XIV-XV wiek. Początek utworu – to opowieść Maćka z Bogdańca o wydarzeniach historycznych (w Tyńcu, w gospodzie pod „Lutym Turem”), dzięki czemu możemy określić czas. Te fakty, to: „wojna domowa” Grzymalitczyków z Nałęczami, zbliżający się połóg królowej Jadwigi, wojna krzyżacko-litewska i oblężenie Wilna, zapowiedziany „sąd Boży” miedzy rycerzami polskimi i francuskimi, historia księcia Henryka (elekta płockiego) i „cudnej” Ryngałły. Zakończenie – bitwa pod Grunwaldem (t. 4, rozdz. 29).

Zauważmy, że to zakończenie utworu opisem bitwy jest stałą u pisarza konwencją – Ogniem i mieczem kończy bitwa pod Beresteczkiem, Pana Wołodyjowskiego – pod Chocimiem.

Średniowieczna rzeczywistość w powieści. Etos rycerski.
Powieść o tężyźnie fizycznej naszych przodków (Zygmunt Szweykowski). Przeciwstawienie środowiska polsko-litewskiego – krzyżackiemu. Dwa rodzaje działań misyjnych na Litwie: obłudnych, czyli Krzyżackich i bezinteresownych (niosących sens religijno-cywilizacyjny), czyli polskich. „Pierwotność”, „dzikość” Litwinów jest jednak rekompensowana ich postawami (np. Litwin zabija wielkiego mistrza pod Grunwaldem, Litwini wracają na pole bitwy po pierwotnej ucieczce). Degeneracja etosu rycerskiego w państwie Krzyżaków, podporządkowanego celom politycznych Zakonu (ekspansywność, podstępność, pycha, okrucieństwo) – zob. negatywne postaci Kunona Lichtensteina, Hugona de Danvelda, Rotgiera i Zygfryda de Löwe. Widać jednak też pozytywne cechy rycerskie (Ulryk von Jungingen, Konrad von Jungingen, tragizm Zygfryda de Löwe). Polski etos rycerski, nie tak wysublimowany jak zachodni (Fulko de Lorche) i „młodszy” od krzyżackiego, przedstawiono „pozytywnie”, choć czasem nieco żartobliwie (np. „śluby” Zbyszka z Bogdańca, stosunek do „damy serca”, pojedynki, cześć rodowa – jako nieprzekraczalna norma rycerska). Silny związek rycerstwa z ziemią ojczystą i Królestwem.

Źródło

Postaci władców. Władysław Jagiełło i Ulryk (Ulrich) von Jungingen. Pod Grunwaldem „neofita” Jagiełło - najpierw "dziki", nieokrzesany, pod koniec utworu przekształca się w prawdziwego władcę-rycerza chrześcijańskiego kraju. Jego wizerunek tworzą rekwizyty (uzbrojenie, doborowa drużyna, koń) oraz zachowanie w trakcie bitwy. Istotne są też dwa epizody: starcie z Dypoldem Kikieritzem i gest zwycięzcy nad ciałem Ulryka.
Ulryk – przestrzegający rycerskiego kanonu, porywczy, wojowniczy. 

Inni rycerze. Główną rolę „grają” jednak w powieści nie najwyżsi rangą przedstawiciele feudalnego świata, ale średni stan ziemiańsko-rycerski. Główne cechy polskiego rycerstwa: siła fizyczna (Zbyszko - wyciska sok z drzewa, Powała z Taczewa – zwija stalowy tasak, rycerze skaczą w zbroi przez konie, polują na wielkie zwierzęta), odwaga, sprawność w boju (ujawniana w pojedynkach, turniejach i bitwach), reguły szlachetnej walki, obowiązek obrony chorągwi, miłosierdzie dla pokonanego, ale też obowiązek zemsty. Rola przygody rycerskiej (np. miłość dworna do Danusi, napad na Kunona Lichtensteina, życie dworskie - polowania, pasowanie na rycerza). Zbyszko i Maćko z Bogdańca – silni, mężni, sprawni, przywiązani do rodu, który – przez udział w wojnie z Krzyżakami - pragną odbudować. Powała z Taczewa – wysoki, niezwykle silny, posiadający głębokie poczucie godności osobistej.

Niektórzy bohaterowie historyczni: królowa Jadwiga - delikatna, subtelna, uduchowiona, pokorna, cicha, skromna, miłosierna. Inne osoby, np. Zyndram z Maszkowic (ideał rycerza), Konrad von Jungingen (cierpliwy, spokojny, sprawiedliwy) i Ulryk von Jungingen (porywczy, gwałtowny, kierujący się emocjami i ambicjami, ale dzielny rycerz), książę Witold (dobry strateg i waleczny rycerz).

Niektórzy bohaterowie fikcyjni:
- Zbyszko z Bogdańca. Obserwujemy jego rozwój - z naiwnego, zapalczywego młodzieńca, w sprawnego rycerza i dojrzałego do założenia rodziny mężczyznę. Jest gwałtowny, ale opiekuńczy, odważny, dotrzymujący danego słowa.
- Maćko z Bogdańca - starszy wiekiem, bardzo sprawny fizycznie, energiczny, dzielny. Chętnie opowiada o rycerskich przygodach. Kocha Ojczyznę; dąży też do osobistych korzyści.
- Jurand ze Spychowa. Postać heroiczna i dynamiczna (z żadnego zemsty rycerza przemienia sie w miłosiernego, pokornego człowieka). Zwycięża moralnie, pokonując nienawiść.
- Danusia Jurandówna i Jagienka Zychówna - sportretowane kontrastowo. Obie są piękne, lecz pierwsza - "zjawiskowa", naznaczona piętnem śmierci; druga - zmysłowa, pełna energii i życia, sprawna fizycznie.
- Zygfryd de Löwe - okrutny, bezwzględny, pyszny, pełen nienawiści. Pokonany moralnie przez Juranda, odbiera sobie życie.

Źródło

Batalistyka. Głównie – Grunwald, ale równie ważny jest obszerny epizod walk na Żmudzi (leśna bitwa, w której najważniejszą rolę gra podstęp). Przebieg bitwy grunwaldzkiej: starcie krzyżacko-litewskie  i ucieczka Litwinów, starcie polsko-krzyżackie, wprowadzenie do walki 16. chorągwi chełmińskiej, atak piechoty chłopskiej, powrót Litwinów i klęska Krzyżaków. Wyodrębnione epizody - szereg pojedynków wymienionych z nazwiska rycerzy i najdzielniejszych: Zawiszy Czarnego oraz Arnolda von Baden.

Narracja. Narrator autorski i wszechwiedzący, zdystansowany wobec świata przedstawionego i mający nieograniczone kompetencje. Ma autorytet moralny i historyczny. Odsłania historię stopniowo (w akcję wprowadza nas relacja Maćka z Bogdańca). Staje się historykiem-interpretatorem, komentatorem, wiedzącym, jak Krzyżacy postępowali na przestrzeni wieków. Preferuje opowiadanie unaoczniające. Bywa liryczny lub tragiczny (opis śmierci Danusi i Zygfryda, cierpienia Juranda), ale też komiczny. W zakończeniu powieści - dominuje tendencja ku uwzniośleniu, hiperbolizacji, sakralizacji bitwy grunwaldzkiej oraz są obecne liczne składniki emotywno-wartościujące, apostrofy i metafory.
Typy opisów: realistyczne (połączone ze zdarzeniami) i wartościujące (emotywne, eksponujące nastroje grozy lub liryzmu).

Język. Archaizacja (korzystająca z gwary podhalańskiej) słownictwa, fonetyki (oboczności), fleksji i frazeologii. Także - styl "rycerski", czyli  np. konwencjonalność formuły przysięgi Zbyszka. Indywidualizacja języka rycerzy-wojowników, szlachty ziemiańskiej (Zycha ze Zgorzelic). Czechizmy Hlawy, niemieckie wtrącenia w języku Krzyżaków. "Erudycyjny", zawierający latynizmy język opata z Tulczy.
Obrazowanie. Stylizacja eposowa, czyli metaforyka, rozbudowane porównania, składnia retoryczna, czasem rytmizacja tekstu. Stylizacja folklorystyczna, czyli liczne pieśni, które śpiewają bohaterowie (np. Zych ze Zgorzelic). Także - ludowe porzekadła, zaklęcia, idiomy itp.

Kompozycja. Splot treści historycznych i przygodowo-romansowych. Historia (społeczna, obyczajowa, narodowa) jest nadrzędna; determinuje fabułę.

Przestrzeń. Konkretne miejsca historyczne: zamki (Wawel, Malbork, Szczytno), dwory (dwór mazowiecki), kasztele (Bogdaniec, Spychów), kościoły. Pierwotna przyroda, a głównie wielkie przestrzenie leśne. Osiedla - w otoczeniu puszczy. Historia i przygoda wyłania się z puszczy (Tadeusz Bujnicki). Motywy drogi i spotkania. Większość zdarzeń dokonuje się na drodze, np. zawiązanie akcji - na gościńcu tynieckim, spotkanie z Jagienką - na drodze powrotnej do Bogdańca, szukanie Danusi - na licznych drogach. Na niej też znajdują śmierć Zygfryd i Danusia, na niej ponadto bohaterowie spotykają oślepionego Juranda i nią wędrują wojska. Miejsca spotkań - "domy" (Zgorzelice, Bogdaniec), niektóre miasta i osiedla. Przestrzenie śmierci Zygfryda i Danusi - zbudowane na zasadzie przeciwstawienia: noc - dzień, burza - słońce, tajemniczy las - ukwiecona łąka, groza - spokój i smutek.

Źródło

Adaptacja filmowa. Adaptacja filmowa powieści była jedną z największych produkcji polskiej kinematografii. Do dzisiaj jest najbardziej kasowym polskim filmem. Posiada też rekord największej oglądalności. Reżyseria: Aleksander Ford. Ważniejsze role: Mieczysław Kalenik (Zbyszko), Aleksander Fogiel (Maćko), Grażyna Staniszewska (Danusia), Urszula Modrzyńska (Jagienka), Andrzej Szalawski (Jurand), Henryk Borowski (Zygfryd), Mieczysław Voit (Kuno), Emil Karewicz (Władysław Jagiełło), Stanisław Jasiukiewicz (Ulrich von Jungingen), Janusz Strachocki (Konrad von Jungingen). Premiera: 2 września 1960. Przedterminowy, publiczny pokaz: 15 lipca 1960 (w 550. rocznicę bitwy pod Grunwaldem).

Dla chcących wiedzieć więcej. Historia powstania i recepcji filmu jest niezwykle interesująca. Wszystkich pragnących się z nią zapoznać odsyłam do poniżej bibliografii.

Źródło

Bibliografia (wybór, wszystkie pozycje dostępne w PBW)
Bujnicki Tadeusz, Świat historyczny "Krzyżaków" Henryka Sienkiewicza, „Pamiętnik Literacki” 1987, z. 4, s. 127-157.
Bujnicki Tadeusz, Wstęp, w: Sienkiewicz Henryk, Krzyżacy, [vol.1], t.1-2, Wrocław 1990. ISBN 83-04-03135-5 (brosz.) . ISBN 83-04-03133-7 (opr.).
Janicki Stanisław, Krzyżacy Aleksandra Forda - niekończąca się historia, „Kino” 2010, nr 7/8, s. 80-83.
Kabiesz Edward, Urodzaj i klęska superprodukcji, „Gość Niedzielny” 2012, nr 42, s. 56-57.
Michałek Barbara, Opracowania lektur i wierszy [bibliografia, online] - http://katowice.pbw.katowice.pl/ib/oprac_lektur_i_wierszy.pdf
Szweykowski Zygmunt, Kilka uwag o "Krzyżakach" Sienkiewicza, „Pamiętnik Literacki” 1957, z. 4, s. 299-314.

Co Henryk Adam Aleksander Pius wyrabiał z piękniejszą połową Warszawy (ale nie tylko o tym).

źródło

Jutro, 5 maja, przypada 170. rocznica urodzin Henryka Sienkiewicza. 15 listopada będziemy wspominać setną rocznicę śmierci pisarza. Ale ta pierwsza data była ważna w jego życiu także z innego powodu. Tego dnia (1904 r.) zawarł trzeci związek małżeński. Dlatego dziś nie będziemy o nim pisać podniośle (chociaż w pełni na to zasługuje), ale wspomnimy kilka ciekawostek, które – mamy nadzieję – pokażą nam jak najbardziej przyjazne oblicze wielkiego człowieka. Czyli: Sienkiewicz – nasz współczesny.

*

Urodził się 5 maja 1846 r. w Woli Okrzejskiej na Podlasiu, o godzinie 18. Dwa dni później został ochrzczony w sąsiedniej miejscowości Okrzeja (w kościele p.w. św. Piotra i Pawła), otrzymując cztery imiona: Henryk Adam Aleksander Pius. Jego ojciec, Józef, miał wówczas 32 lata, matka – Stefania z Cieciszowskich, liczyła ich 28.

*

Dalekim krewnym Sienkiewicza był Cyprian Kamil Norwid. Ciotka szwagra Henryka Sienkiewicza była bratową Norwida.

*

Pisarz trzykrotnie zmieniał kierunek studiów. Wyższą edukację rozpoczął na kierunku lekarskim Szkoły Głównej Warszawskiej, co było wyborem rodziców. Zapewne dlatego przeniósł się na studia prawnicze, a wreszcie - filologiczno-historyczne. Wydaje się, że te ostatnie były jego powołaniem. Przyswajając bardzo rozległą wiedzę z historii literatury i języka polskiego, bez trudu odtwarzał historyczne zawiłości ojczystej mowy w archaizowanych dialogach swoich powieści historycznych.

*

Sienkiewicz nie należał do okazów zdrowia. Niemałą część życia spędził w sanatoriach. Chronicznie chorował na gardło. W ostatnich latach życia wierną opiekunkę znalazł w trzeciej żonie, która z oddaniem się nim opiekowała.

*

Właśnie, żony. A szerzej – kobiety jego życia. Było ich sporo. Znamienny jest tytuł jednego z felietonów Bolesława Prusa, napisanego w cyklu Kronik tygodniowych. Brzmi tak: Co p. Sienkiewicz wyrabia z piękniejszą połową Warszawy... Przeczytajmy fragment:

Z mego kąta widzę, że sala prawie wyłącznie zapełniona jest przez płeć piękną. Kilku mężczyzn, którzy tam byli dla robienia grzeczności damom albo pisania sprawozdań, tak już w ciżbie kobiet stracili poczucie własnej indywidualności, że mówili: B y ł a m, c z y t a ł a m, w y p i ł y ś m y  w e  d w i e sześć butelek… (w: „Kurier Warszawski” 1880, nr 41)

Zatem – kobiety. Pięć z nich (w tym wszystkie żony) nosiło piękne imię Maria. I tylko te wspomnimy, bo… niełatwo byłoby wymienić wszystkie inne! Zatem po kolei: Maria Kellerówna - młodzieńcza miłość. Maria Szetkiewicz - ukochana żona, bardzo młodo (po czterech latach małżeństwa, w tym – po trzech latach walki z chorobą) zmarła na gruźlicę. Przypuszczalnie także o jej cierpieniu myślał, gdy wystąpił z inicjatywą stworzenia sanatorium przeciwgruźliczego na Bystrem w Zakopanem. Maria Romanowska - druga żona, która porzuciła pisarza po dwóch tygodniach małżeństwa. Maria Radziejewska – kolejna kobieta, dla której mocniej biło jego serce. Maria Babska – ostatnia żona, z którą spędził 10 ostatnich lat życia. Nazywał ją „Markiem”.

*

Debiut książkowy pisarza nie wypadł najokazalej. Wydawca przekręcił na okładce jego nazwisko na „Stankiewicz”.

*

Wielkie uznanie (ale również sporo głosów krytycznych) otrzymał za Trylogię. Ale częstochowscy paulini zapewne docenili jego kunszt pisarski w Potopie, bo podarowali mu niecodzienny prezent - kulę armatnią z czasów szwedzkiej inwazji, wydobytą z murów klasztoru na Jasnej Górze. Bardzo poruszony pisarz stwierdził, że to najcenniejszy dar, jakim go uhonorowano i postanowił go przekazać w spadku swoim dzieciom.

Sienkiewicz otrzymał ponadto wiele nagród, wyróżnień i zaszczytów. Najważniejszą była niewątpliwie Nagroda Nobla w dziedzinie literatury, przyznana – jak podano w uzasadnieniu – za wybitne osiągnięcia w dziedzinie eposu oraz rzadko spotykany geniusz, który wcielił w siebie ducha narodu. Był również kawalerem francuskiego Orderu Narodowego Legii Honorowej i członkiem Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności - najbardziej prestiżowej organizacji naukowo-badawczej w tym kraju. Uczczono go też w Polsce…, umieszczając jego wizerunek na banknocie 500 000 zł w 1990 roku. Pamiętamy, a jakże!

*

Pisarz był wielkim społecznikiem. Występował z licznymi inicjatywami prospołecznymi. O szpitalu już wspomniałyśmy. Warto pamiętać, że był m.in. współorganizatorem Kasy Mianowskiego i prezesem Warszawskiej Kasy Przezorności dla Literatów i Dziennikarzy. Z jego inicjatywy powstały również Macierz Szkolna (instytucja fundująca też stypendia dla maturzystów i studentów), fundusz stypendialny dla chorych pisarzy i plastyków (skorzystał z niego na przykład Stanisław Wyspiański). On był pomysłodawcą wybudowania kościoła w Zakopanem. W czasie pierwszej wojny światowej przebywał w Vevey (Szwajcaria), gdzie zorganizował (wspólnie m.in. z Ignacym Janem Paderewskim) Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. W tym mieście zmarł 15 listopada 1916 roku.

*

Podniosłą liturgię pogrzebową odprawiono w kościele w Vevey trzy dni po jego śmierci. Trumnę spowijał całun z polskim orłem, a świątynię udekorowano historycznymi polskimi sztandarami, sprowadzonymi z muzeum w Raperswilu. Przybyły – uwaga! – delegacje z Niemiec (sekretarz legacyjny), Rosji, Wielkiej Brytanii i Francji (konsulowie w Lozannie). To było niebywałe: oficjalni przedstawiciele Rosji i Niemiec na polskiej uroczystości narodowej, podczas której – na końcu – odśpiewano polski hymn! Osiem lat później trumna została przetransportowana do wolnej już Ojczyzny i umieszczona w bazylice archikatedralnej św. Jana Chrzciciela w Warszawie.

*

I jeszcze przykład pośmiertnej sławy. Adaptacje filmowe dzieł Sienkiewicza to najbardziej kasowe obrazy polskiej kinematografii. Krzyżacy, Potop, Pan Wołodyjowski, znacznie później – Ogniem i mieczem. To niemal klasyczne już filmy. O dziejach światowej sławy Quo vadis już pisałyśmy. O pierwszej ekranizacji W pustyni i w puszczy (1973, reż. Władysław Ślesicki) – także. Ale – kończąc – wróćmy do drugiej, nakręconej przez Gavina Hooda (2001 r.). Oto kilka interesujących informacji z planu: ekipa realizacyjna przemierzyła ponad 15 tysięcy kilometrów w Tunezji i Republice Środkowej Afryki; w filmie „wystąpiły” cztery konie, osioł, dwa słonie, kameleon, lew, pawian, szympansica, skorpion, pająk i wąż, a na planie posługiwano się językami: polskim, angielskim, francuskim, arabskim i różnymi afrykańskimi narzeczami.

18 grudnia 2015 r. Senat RP przyjął uchwałę ustanawiającą rok 2016 Rokiem Henryka Sienkiewicza. Jak go uczcimy? Może zajrzeniem do jego dzieł?

Nasz Mały Leksykon Filmowy - Co najchętniej kupowali Włosi na odpuście pod koniec XIX wieku?

Październik – listopad to czas przyznawania Literackiej Nagrody Nobla. Pierwszym Polakiem, który ją otrzymał, był Henryk Sienkiewicz. I nie za Quo vadis, jak się często błędnie powtarza, ale za całokształt twórczości. Ale skoro wiele osób sądzi, że właśnie Quo vadis było tym dziełem, które doceniono, zapewne są jakieś powody, by tak uważać. Sam autor - tworząc je - miał świadomość, że tworzy powieść wybitną. W liście do Jadwigi Janczewskiej zamieścił taką uwagę: "Quo vadis" będzie donioślejsze niż wszystko, com napisał.

Książka od chwili jej wydania (1896 r.) zyskała rzesze czytelników. Do 1900 r. wydano ją w 11 językach, także po łacinie. Ten ostatni przekład ofiarowano papieżowi Leonowi XIII. Nie dziwi więc fakt, że już niebawem pojawiły się jej adaptacje teatralne (dramat, pantomima), muzyczne (opera, oratorium). I nieme adaptacje filmowe. 

Pierwsza ekranizacja powstała już w 1901 r.! Stworzyli ją we Francji Ferdinand Zecca i Lucien Nonguet. Trwała 1 minutę i przedstawiała tylko jedną scenę (z Neronem). Kolejny film nakręcił 8 lat później André Calmettes i nosił tytuł W czasach pierwszych chrześcijan.

Wreszcie wybitna na tamte czasy adaptacja z 1913 r. Reżyser, Enrico Guazzoni, zarobił na niej miliony lirów. W niektórych scenach twórcy pomagał Ryszard Ordyński. Interesujący jest szczegół, że taśmy ze scenami pożaru Rzymu ręcznie pokolorowano. W Paryżu film wyświetlano w Gaumont-Palace (największej sali kinowej świata) z udziałem 150. osobowej orkiestry. W Londynie i Stanach Zjednoczonych także cieszył się ogromnym powodzeniem.

Czwarta wersja, włosko-niemiecka (z 1924 r., premiera 1925 r.), jest dziełem Gabriellina D'Annunzio, Artura Ambrosio i Georga Jacoby’ego. Nie miała muzyki i dźwięku, które dodano kilka lat później. Ponieważ na planie zdjęciowym wydarzyła się tragedia (jeden z aktorów został rozszarpany przez lwa) i miało miejsce jeszcze kilka innych nieszczęść, widownia niezbyt chętnie go przyjęła.

I oto słynna ekranizacja z 1951 r. Pierwsza kinowa superprodukcja, stworzona przez Metro Goldwyn Mayer. Mervyn LeRoy zaprosił do współpracy plejadę gwiazd, m.in. Roberta Taylora (Winicjusz), Deborah Kerr (Ligia) i Petera Ustinova (Neron). Obraz kręcono dwa lata. Kosztował 9,5 mln dolarów, ale okazał się kasowym sukcesem. A konsultantem reżysera był znany polski filmowiec, Michał Waszyński.

źródło

W 1985 r. przyszła kolej na serial (reż. Franco Rossi), pokazywany także w naszej telewizji. Pierwszoplanową postacią jest tu Neron, a główny wątek powieści znika gdzieś w tle.

Poza filmami warto wspomnieć również o słuchowisku Radia BBC oraz przeróbkach powieści - w Polsce i Francji - na umoralniające utwory dla dzieci i młodzieży.

Na początku nowego tysiąclecia (2001 r.) powstał najdroższy film w historii polskiego kina. Kosztował 12 mln dolarów. Jerzy Kawalerowicz wyeksponował wątek miłosny, ale – jak sam zaznaczał w wywiadach – interesował go także motyw zderzenia cywilizacji pogańskiej i chrześcijańskiej oraz upadek moralny tej pierwszej, skutkujący ekspansją chrześcijaństwa. Główne role grali: Paweł Deląg (Winicjusz), Magdalena Mielcarz (Ligia), Michał Bajor (Neron) Bogusław Linda (Petroniusz), Franciszek Pieczka (św. Piotr). Film na ogół nie zyskał przychylności krytyków, chociaż doceniono niektóre kreacje aktorskie.

źrodło

Czy ostatni raz przeniesiono na ekran wybitną powieść Sienkiewicza? Czas pokaże. Jedno wiemy na pewno: i książka, i jej adaptacje odniosły światowy sukces. Literaturoznawca, Stanisław Windakiewicz, podróżując u schyłku XIX wieku r. po Włoszech, tak notował:

...we wszystkich pociągach włoskich (...) nie rozprawiano o niczym, tylko o "Quo vadis". W rok potem, na odpuście w Genui (...) wieśniacy (...) radzili sie jeden drugiego, czy kupić "Potop" czy "Pana Wołodyjowskiego".

Rzadko polska literatura odnosiła tak wielkie sukcesy, jak dzieła Sienkiewicza. Aż chciałoby się westchnąć: powróćmy do jego największych dzieł, by się nie okazało, że na Zachodzie są bardziej znane niż w Polsce.