Języki, języczki, ozorki…

21 lutego przypadnie Międzynarodowy Dzień Dziedzictwa Językowego. Była już o nim mowa TUTAJ. Dzisiaj spojrzymy na język z innej strony, bo to wyraz niejednoznaczny, a konkretnie…

... W anatomii: organ w jamie ustnej ssaków (u zwierząt też „jęzor”, „ozór”). Także języczek, czyli mięsień w tyle podniebienia i fragment płuca lewego. 

... System znaków obejmujący gramatykę i słownictwo, służący porozumiewaniu się (mowa), np. "Źwierzyniec” Mikołaja Reja („A niechaj narodowie wżdy postronni znają, / Iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają!”), "Mowa ojczysta" Leopolda Staffa.

... Sposób formułowania wypowiedzi w mowie i piśmie, charakterystyczny dla danej epoki, osoby lub grupy osób, np. „Słownictwo pisarzy cieszyńskich XVIII wieku” Jadwigi Wronicz, "Uwagi nad językiem Cypriana Norwida" Ignacego Fika.

... Sposób porozumiewania się ludzi z pewnego środowiska lub grupy zawodowej (język środowiskowy, specjalistyczny), np. „Język wojskowy” Stanisława Marciniaka, słynny "Ślusarz" Juliana Tuwima, kończący się tak:

"I poszedł po holajzę. Albowiem z powodu kajli na uberlaufie trychter rzeczywiście robiony był na szoner, nie za krajcowany, i bez holajzy w żaden sposób nie udałoby się zakryptować lochbajtel w celu udychtowania pufra i dania mu szprajcy przez lochowanie tendra, aby roztrajbować ferszlus, który źle działa, że droselklapę tandetnie zablindowano i teraz ryksztosuje."

... Środki wyrazu specyficzne dla danego działu kultury i sztuki, sposób wypowiedzi artystycznej, np. język filmu, literatury ("Język filmu" Jerzego Płażewskiego, „Polski język literacki. Studia nad historią i strukturą” Władysława Kuraszkiewicza), również pojęcie "językowy obraz świata".

… W biologii: języczek to wyrostek występujący u niektórych roślin, rodzaj grzybów (Arrhenia) i element narządów gębowych owadów.

... W geografii: fragment terenu o wydłużonym kształcie, także jęzor lodowca, np. „Lodowce” Zdzisława Preisnera.

... W historii: jeniec schwytany w celu wydobycia odeń informacji o nieprzyjacielu (por.  "zasięgnąć języka").

… W informatyce: zbiór reguł tworzących program komputerowy, np. Java, Processing, Python.

... Przedmiot, część urządzenia, np. języczek u wagi szalkowej (który ma również znaczenie przenośne: „coś z pozoru mało ważnego, ale rozstrzygającego w jakiejś sprawie”). Także sprężyna lub blaszka w niektórych przedmiotach, np. przy spuście broni palnej.

... W kulinariach: cukierki "kocie języczki", „ozorki” – potrawa mięsna.

A w literaturze? Kilka tytułów… Incipit „Hymnu o miłości” św. Pawła ("Gdybym mówił językami ludzi i aniołów”, 1 Kor 13, 1)…, poezja tzw. lingwistów, np. "Za język pociągnąć", „Jak by się tu wyjęzyczyć” Mirona Białoszewskiego, "Język to jest żywe mięso" Ryszarda Krynickiego…, wiersze innych twórców, np. Stanisława Barańczaka nieustannie oscylujące tematycznie wokół funkcji i ograniczeń języka…, powieści, np. "Lekcja martwego języka" Andrzeja Kuśniewicza, „Sekretny język kwiatów” Vanessy Diffenbaugh… Tak, jest tych utworów sporo. Wiele jest też związków frazeologicznych, ale to dobry temat na osobne rozważanie. 

O języku (językach) z różnych punktów widzenia także np. TUTAJ, TUTAJ, TUTAJ, TUTAJ, TUTAJ, TUTAJ.

źródło fot. Pixabay.com

Nasze Skarby – Najstarsze gramatyki języków obcych

Jedni wolą żmudne lekcje, godziny w słuchawkach. Inni - nieco na skróty, czyli w hipnozie. Tak - podobno - najłatwiej (na)uczyć się języków. Rok 2025 ma być między innymi Rokiem gen. Kazimierza Sosnkowskiego (1885-1969). Pewnie sporo moglibyśmy powiedzieć o jego wojskowych dokonaniach, ale nie każdy wie, że był... poliglotą. Znał biegle osiem języków (w tym łacinę i grekę), a ponadto był znawcą filozofii, muzyki, literatury i sztuki.  I jeszcze więcej: posiadał uzdolnienia w kierunku nauk ścisłych! Dziś przedstawimy niektóre najstarsze opracowania gramatyki kilku języków. Może któreś były jego podręcznikami?

Curtius-Hartel, Gramatyka języka greckiego, do jęz. pol. zastosował Ludwik Ćwikliński, Wiedeń, Praga, Lwów 1890 (sygn. ZS 17784). Solidne, fachowe, obszerne opracowanie naukowe. Omówienie języka greckiego i jego narzeczy, po którym następuje szczegółowy przegląd wszystkich działów gramatyki opisowej.

Marjan Golias, Dydaktyka języków klasycznych, Warszawa 1936 (sygn. ZS 4757). Odbitka z „Encyklopedji Wychowania”. Kilkanaście stron. Zasadniczo dwa rozdziały: „Nauka języków klasycznych” i ”Poznanie kultury Greków i Rzymian”. Treść w ujęciu hasłowym: humanizm jako podstawa kształcenia i wychowania, kształcenie humanistyczne przez naukę języków, wartości kształcące języków klasycznych, metody uczenia się ich, lektura tekstów oryginalnych i czytanek.

Władysław Iżycki, Nowy obrazowy sposób uczenia dzieci grammatyki elementarnej za pomocą kolorów i figur jeometrycznych, Kraków 1838 (sygn. ZS 24908). Najstarsza pozycja w zestawie. Ze wstępu: „Doświadczenie uczy, że dzieci w ogólności łatwiej zapominają prawideł gramatycznych, których uczyły się na pamięć, aniżeli wszelkich innych zasad jakiejkolwiek nauki. Dla czego? Gdyż dzieci są istoty zmysłowe. – Zaledwie rozwinięte ich pojęcia nie są jeszcze zdolne zajmować się długo przedmiotem wyrozumowanym, jakim jest każda definicya grammatyczna.” Dlatego nowatorska metoda. Jaka? Malutka książeczka zawiera rozkładane tablice, które ją przybliżają…

Tadeusz Lehr-Spławiński, Gramatyka połabska, Lwów 1929 (sygn. ZS 15567). Ten język jest już dziś martwy, ale… „W pierwszej połowie wieku XVIII po lewym brzegu Łaby w okolicach miasteczek Lüchowa, Wustrowa i Dannenbergu żyło jeszcze kilku starców, którzy znali język słowiański zwany przez Niemców „wendisch”, a przez nich samych (…) słowieński lub wendski.” Dalej następuje bardzo obszerne i szczegółowe omówienie wszystkich jego elementów.

Tadeusz Lehr-Spławiński, Zarys gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, Poznań, Warszawa 1923 (sygn. ZS 129488). „Językiem staro-cerkiewno-słowiańskim (scs.) nazywamy język najdawniejszego słowiańskiego przekładu ksiąg kościelnych chrześcijańskich, którego główny zrąb pochodzi od tzw. Apostołów słowiańskich św. św. Cyryla (Konstantyna) i Metodjusza. Przed wyruszeniem na wyprawę misyjną do państwa wielko-morawskiego przełożyli oni około 860 r. z języka greckiego najważniejsze teksty liturgiczne, biorąc (…) za podstawę językową przekładu znane im od dzieciństwa narzecze najbliższej słowiańskiej okolicy swego ojczystego miasta Sołunia (Saloniki) w Macedonji.” Po tym wstępie mamy około 100 stron szczegółowego, wręcz drobiazgowego wykładu.

Maurycy Mann, Jak się uczyć języka i literatury włoskiej? Poradnik bibljograficzny dla studentów i samouków, Warszawa 1928 (sygn. 29950). Działy: „Nauka praktyczna języka włoskiego; Studja nad językiem włoskim; Historja literatury włoskiej. Wskazówki dla nieznających języka włoskiego; Pisarze włoscy w przekładach polskich; Historja literatury włoskiej. Wskazówki dla władających językiem włoskim; Wydania pisarzy włoskich w oryginale.”

Ph. Martinon, Comment on prononce la Francais. Traite complet de prononciation pratique avec les noms propres et les mots etrangers, Paris 1913 (sygn. 28762). Wartościowe opracowanie, ale tylko takie publikuje paryska Librairie Larousse. Kompletne opracowanie zasad wymowy z przydatnym indeksem przywołanych w tekście wyrazów.

A. Meillet, Zarys gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich, przeł.  Stanisław F. Michalski, Warszawa, Lwów 1919 (sygn. 10288). Potężne rozmiarami, wnikliwe, szczegółowe, kilkusetstronicowe opracowanie. Praca dedykowana Ferdynandowi de Saussure.

J. Morawski, Kastor i Polluks. Studium z zakresu frazeologii porównawczej z szczególnym uwzględnieniem romańskiej, Kraków 1937 (sygn. ZS 5049). Około 50 stron. Naukowe opracowanie, niełatwe w odbiorze, ale kończy się piękną metaforą autorstwa Jana Rozwadowskiego: „Poezja jest starą kolebką ludzkości, a jej kołysanie widać w języku.”

Henryk Ułaszyn, Język złodziejski = La langue des voleurs, Łódź 1951 (sygn. cz K XXV-4/11 a). A teraz ciekawostka! „Znaczenie znajomości języka złodziejskiego dla kryminologów, dla pracujących w zawodzie sędziowskim czy w policji – jest rzeczą powszechnie znaną. Pierwszy nasz zbieracz wyrazów języka złodziejskiego, (…) Karol Estreicher, w przedmowie do swej pracy pt. „Szwargot więzienny” podaje (…) przypadek, kiedy znajomość wyrazu złodziejskiego pomogła mu do wykrycia zbrodni.” Potem następuje omówienie słownictwa i innych składowych tego języka, a nawet… przykłady rozmówek i listów. Jak np. ten: „Kochany Brachu! Szrajbuję Ci ksywę, byś kumał co słychać z naszymi sztamakami (…). Przed wojtkiem poganiali oni do Kalisza na żłob na jucht dolinowy do motja. Przy robocie dziakowali kiftanowi 2 majchry, za co szpagaty zabindowali im manele i rosadzili w kwaczu.” Co dalej i jak się to tłumaczy? W książce!

Języki, dialekty, narzecza…

26 września przypadł Europejski Dzień Języków. Są języki, którymi władają miliony ludzi. Istnieją też takie, którymi posługuje się… kilkadziesiąt osób. Uczyńmy z „europejskiego” – „światowy” dzień języków. Zapraszamy do rozwiązania testu. Podajemy 50 nazw języków i prosimy o podanie kontynentów i państw, w których najczęściej się ich używa. Nie muszą to być tak dokładne dane, jak np. 1. arpitan – Europa, dialekty używane w niektórych regionach Włoch, Szwajcarii i Francji lub 2. kaddo – Ameryka Północna, język Indian z Wielkich Równin Stanów Zjednoczonych. Wystarczą odpowiedzi: 1. Europa (Włochy, Szwajcaria, Francja), 2. Ameryka Północna (Stany Zjednoczone).

Pytania

Ajmara, akan, amhara, arapaho, arwanityka, aszkun, bedża, berta, diula, dyirbal, ewe, fur, gayo, hausa, inupiak, iraku, jämtska, istriocki, itelmeński, kabylski, kagaba, kalasza-ala, kati, kangirjuarmiutun, kembata, kham, kikapu, kunama, madurski, maja, manipuri, mikmak, munda, muskogi, ngambay, nuxálk, oromo, pawnee, pecz, romansz, sandawe, sango, sgaw, sko, talamanca, tagalog, teribe, tlingit, tregami, vanimo.

Odpowiedzi

Ajmara – Ameryka Południowa (Boliwia, Peru).
Akan – Afryka (Ghana).
Amhara – Afryka (Etiopia).
Arapaho – Ameryka Północna (Stany Zjednoczone).
Arwanityka – Europa (Grecja).
Aszkun – Azja (Afganistan).
Bedża – Afryka (Egipt, Sudan, Erytrea).
Berta – Afryka (Etiopia, Sudan).
Diula – Afryka (Mali).
Dyirbal – Australia.
Ewe - Afryka (Ghana, Togo, Benin, Nigeria).
Fur – Afryka (Czad, Sudan).
Gayo – Azja (Indonezja).
Hausa – Afryka (Nigeria).
Inupiak – Ameryka Północna (Kanada).
Iraku – Afryka (Tanzania).
Jämtska – Europa (Szwecja).
Istriocki – Europa (Chorwacja).
Itelmeński – Azja (Rosja).
Kabylski (taqbajlit) – Afryka (Algieria).
Kagaba (kogi) – Ameryka Południowa (Kolumbia).
Kalasza-ala (waigali) – Azja (Afganistan).
Kati – Azja (Afganistan, Pakistan).
Kangirjuarmiutun – Ameryka Północna (Kanada).
Kembata – Afryka (Etiopia).
Kham – Azja (Tybet).
Kikapu – Ameryka Północna i Środkowa (Stany Zjednoczone, Meksyk).
Kunama – Afryka (Erytrea, Etiopia).
Madurski – Azja (Jawa).
Maja – Ameryka Środkowa (Meksyk, Belize).
Manipuri – Azja (Indie, Bangladesz, Birma).
Mikmak – Ameryka Północna (Kanada, Stany Zjednoczone).
Munda – Azja (Indie, Bangladesz).
Muskogi – Ameryka Północna (Stany Zjednoczone).
Ngambay – Afryka (Czad).
Nuxálk – Ameryka Północna (Kanada).
Oromo (galla) – Afryka (Etiopia).
Pawnee – Ameryka Północna (Stany Zjednoczone).
Pecz – Ameryka Środkowa (Honduras).
Romansz – Europa (Szwajcaria).
Sandawe – Afryka (Tanzania).
Sango – Afryka (Republika Środkowoafrykańska, Czad, Kamerun, Kongo).
Sgaw – Azja (Tajlandia).
Sko – Azja (Papua-Nowa Gwinea).
Talamanca – Ameryka Środkowa (Kostaryka, Panama).
Tagalog – Azja (Filipiny).
Teribe – Ameryka Środkowa (Kostaryka, Panama).
Tlingit – Ameryka Północna (Kanada, Stany Zjednoczone).
Tregami – Azja (Afganistan).
Vanimo - Azja (Papua-Nowa Gwinea).

Bibliografia
Krystyna Damm, Aldona Mikusińska (red.), Ludy i języki świata, Warszawa 2000. ISBN 8301130709 (sygn. cz V A-2/24).
Bartłomiej Kaczorowski (red. nacz.), Obyczaje, języki, ludy świata. Encyklopedia PWN, Warszawa 2007. ISBN 8301148748 (sygn. cz VI-7/6 a).
Anna Kołodziej, Na ratunek zagrożonym językom, „Geografia w Szkole” 2014, nr 3, s. 4-6 (Czytelnia).
Alfred F. Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa 1989. ISBN 8301081635 (sygn. 130046, cz VIII-9/36).

Kwiecień w maju i baba na jaju

26 września przypada Europejski Dzień Języków. Ale ponieważ w bibliotece zgromadziliśmy publikacje dotyczące również języków bardziej “egzotycznych”, zatem zróbmy z niego Światowy Dzień… Najpierw – dwie autentyczne historie.

Misjonarz pracujący w Republice Środkowej Afryki powiedział, że w języku sango, którym się tam posługuje, baba znaczy “ojciec”, zaś yayou (wymowa: jaju) – oznacza “niebo”. Zatem “Ojciec w niebie” to Baba na yayou. Trochę dziwnie to brzmi… z naszego punktu widzenia.

Historia, którą przypominam sobie z czasów studenckich. Lektorat języka łacińskiego. Paweł, sympatyczny kolega, miał przeczytać fragment płomiennej IV mowy Cycerona przeciw Katylinie. To długie zdanie wyglądało tak:

Quapropter de summa salute vestra populique Romani, patres conscripti, de vestris coniugibus ac liberis, de aris ac focis, de fanis ac templis, de totius urbis tectis ac sedibus, de imperio, de libertate, de salute Italiae deque universa republica decernite diligenter ac fortiter.

Nauczyciel zapytał o podkreślone słowo, którego mianownik l.p. brzmi sedes (siedziba, rezydencja, tron, krzesło). Paweł wiercił się, drapał po głowie, aż wreszcie siedzący obok niego słuchacz powiedział półgłosem: No, przecież nie mów, że nie wiesz, co to jest sedes... Wówczas nawet surowy pan doktor uśmiechnął się.

źródło

Niewiele już pamiętam z nauki tego języka. Jednak interesujące w językoznawstwie jest to, iż niektóre wyrazy niejako literalnie potwierdzają opinię Małego Księcia, że mowa jest źródłem nieporozumień. Oto przykłady…

Zacznijmy od wspomnianej łaciny. Capital to nie "kapitał", ale przestępstwo, za które groziła kara śmierci. I jeszcze kilka innych wyrazów, np. carica = figa; cena = kolacja; cera = wosk; disco = uczę się; gremium = łono; rana = żaba. Może jeszcze trzy, częściej używane, których znaczenia raczej łatwo się domyślić, czyli: spiritus = duch; video = widzę oraz vigilia = czuwanie.

źródło

Może coś z języków naszych sąsiadów. Najpierw tych z południa, czyli Czechów. Gdy byłam dzieckiem, oglądałam sporo czeskich filmów. Może o nich kiedyś napiszę. Dziś – o uroczym języku. Oto wyrazy mogące wywołać naszą konfuzję, np. čerstvy = świeży; chyba = błąd (skojarzenie z pol. „chybić”!); droga = narkotyki (trochę podobne do naszych „dragów”); kryminalista = policjant badający sprawy kryminalne; květen = maj; laska = miłość; sklep = piwnica (ale pivnice to „piwiarnia”); pračka = pralka; skutečny = realny, rzeczywisty; záchod = ubikacja (natomiast ubikace to kwatera żołnierzy);  zakonnik = kodeks (zbiór praw)…

źródło

A teraz język rosyjski (będę pisać w transkrypcji). Ten język również ma swoje pułapki. Przykłady? Proszę! Rosyjski chljeb to nasze „zboże”, diwan – „kanapa” (polski „dywan” to rosyjski kawior), a gorczica – „musztarda”. I jeszcze kilka innych: karta = mapa; kit = wieloryb; krawat = łóżko; masło = olej; ochotnik = myśliwy; stuł = taboret; uroda = ohyda, szkarada; zapomnić = zapamiętać (a polskie „zapomnieć” po rosyjsku brzmi zabyt’). Dla zainteresowanych tropieniem podobieństw w językach informacja, że rosyjskie słowo ljustra (żyrandol) wykazuje podobieństwo do czeskiego lustr (oznaczającego to samo)…

źródło

Może jeszcze angielski, bo ten jest najbardziej w Polsce rozpowszechniony? Z pewnością niejeden (niejedna) z czytających podał(a)by znacznie więcej przykładów, bo wymienię zaledwie kilka: actual – faktyczny, realny, rzeczywisty; argument = kłótnia; brat = niesympatyczne, niegrzeczne dziecko, „bachor”; herb – zioło, roślina lecznicza (ma też inne znaczenia); jest = żart (ten wyraz we współczesnym języku angielskim wychodzi z użycia); pan = patelnia…

źródło

I jeszcze żart… Niemiec pojechał z przyjacielem do Wielkiej Brytanii. Uważał, że świetnie zna język angielski i poszli razem do baru.
- Proszę dwie szklaneczki białego wina - powiedział Niemiec.
- Oczywiście - odparł Anglik. - Dry (wytrawne)?
- Nein, zwei! (Nie, dwa) – zreplikował Niemiec.

Mowa jest źródłem nieporozumień? Może, ale raczej w filozoficznym sensie, bo – mimo wszystko – warto uczyć się języków!

źródło

Suplement. Dla zainteresowanych bardziej egzotycznymi językami – bibliografia w wyborze.

1.    Adachi Kazuko, Słownik minimum japońsko-polski, polsko-japoński = Nippongo-porandogo, porandogo-nippongo-shojiten, Warszawa 1992 (sygn. cz VII-2/29).
2.    Ali Mohammed, Zaborski Andrzej, Handbook of the Oromo language, Wrocław, Kraków 1990 (sygn. cz K XXVIII-4/21 c).
3.    Doyle Aidan, An Ghaeilge. Podręcznik do nauki języka irlandzkiego, Lublin 1991 (sygn. cz LX-4/4).
4.    Gawroński Andrzej, Podręcznik sanskrytu. Gramatyka, wypisy, objaśnienia, słownik, wyd. 2, Lublin 1985 (sygn. 114644, 114755).
5.    Gąsior Dariusz, Rozmówki polsko-hindi, Poznań 1989 (sygn. 127690).
6.    Król Iwona, Hasan Adnan, Król Marek, Rozmówki polsko-angielsko-arabskie, Wojkowice 2004 (sygn. 160206).
7.    Pawlak Nina, Gramatyka języka hausa w ćwiczeniach, Warszawa 1978 (sygn. 84083).
8.    Pettyn Andrzej, Wójcik Alina, Mini rozmówki esperanckie, [wyd. 2], Warszawa 1987 (sygn. 119769).
9.    Praktyczny kurs gramatyki języka japońskiego. Wybór ćwiczeń, oprac. przez nauczycieli Katedry Orientalistyki i Bałtologii uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 1998 (sygn. 149106).
10.    Stembor Lisetta, Prędota Stanisław, Mówimy po niderlandzku. Kurs dla początkujących, Warszawa 1986 (sygn. 120298).
11.    Sygnarski Mieczysław, Podręcznik języka esperanto, Warszawa 1963 (sygn. 35895).
12.    Szczepankowski Bogdan, Podstawy języka migowego, wyd. 2 popr. i uzup., Warszawa 1994 (sygn. 143391).
13.    Świderska Ewa, Wójcik Alina, Mini-rozmówki hebrajskie, Warszawa 1993 (sygn. 139044).
14.    Thanh-Le, Rozmówki polsko-wietnamskie, Warszawa 1963 (sygn. 37645).
15.    Watanabe Katsuyoshi, Wójcik Alina, Mini-rozmówki japońskie, Warszawa 1993 (sygn. 138541).

Uwaga! W najbliższą środę (godz. 15) rozpoczynamy spotkania w Kąciku Maturzysty.