Kącik Maturzysty - 46. Lektury z gwiazdką. Bolesław Prus, Lalka

Wydanie. Publikacja w odcinkach - lata 1887–1889 (w „Kurierze Codziennym”). Wydanie książkowe - 1890 r.

Źródło

Tytuł. Możliwe interpretacje: 1/ Kobieta jako lalka salonowa. 2/ Alegoria świata jako teatru (pesymistyczna wizja ludzi jako marionetek, por. O żywocie ludzkim Jana Kochanowskiego). 3/ Dosłowna lalka (autor uznawał tytuł za przypadkowy, zaś za lalkę uważał tylko zabawkę Heluni).

Dla chcących wiedzieć więcej. Nazywanie kobiet lalkami salonowymi miało już tradycję, np. w powieści Lalki Józefa Ignacego Kraszewskiego (tu – w znaczeniu szerszym: próżniacza grupa osób z „wyższego towarzystwa”) i w dramacie Nora (Dom lalki) Henryka Ibsena.

Czas akcji. Teraźniejszość – od początku 1878 do końca października 1879 r. „Rozciągnięcie” czasu wstecz: Pamiętnik starego subiekta, czyli niechronologiczne ukazanie wydarzeń z życia własnego Ignacego Rzeckiego, Augusta Katza i Stanisława Wokulskiego (głównie: Wiosna Ludów - 1848-9 r.; powstanie styczniowe - 1863-4 r. i okres popowstaniowy).

Kompozycja. Epizodyczność. Pierwsi recenzenci uznali ją za nieudaną. Jest to nowatorska kompozycja panoramiczna (obejmująca wiele postaci i wątków), gdyż celem autora było dokonanie przeglądu rzeczywistości współczesnej i jej problemów (powieść „z wielkich pytań epoki”). Liczne, dość luźne „obrazki”, np. scenka z „renomowanej jadłodajni” na Krakowskim Przedmieściu (początek utworu), jeden dzień w sklepie galanteryjnym (t. 1, rozdz. 2), nędza Powiśla (t. 1, rozdz. 8), kwesta wielkosobotnia w kościele św. Józefa (t. 1, rozdz. 9). Także – „szkice fizjologiczne” osób, np. Łęckiego i jego córki (t. 1, rozdz. 5), księcia (t. 1, rozdz. 11).

Źródło

Narracja i fabuła. Narracja trzecioosobowa – często nie jest to tylko prezentacja wydarzeń, ale relacje, warianty, wersje - w przytaczanych opiniach o bohaterach (np. jednostronne, „awanturnicze” przedstawienie dziejów Wokulskiego przez Węgrowicza i „romantyczno-heroiczno-patriotyczne” – przez Rzeckiego, ewolucja jego obrazu w wyobrażeniach Izabeli itp.). W efekcie – zamiast jednoznacznych opinii - dostajemy stronnicze prezentacje ludzi i ich działań, czyli nowe pytania. Ważna rola plotki. Plotkarzami są np. radca Węgrowicz, ajent handlowy Szprot, baronowa Krzeszowska, pani Misiewiczowa, częściowo Rzecki. Ograniczenie wszechwiedzy tego narratora (nie osądza, nie jest nieomylny, najchętniej przyjmuje postawę obserwatora). Czasem – mowa pozornie zależna. Wyrażanie własnych uczuć opowiadającego (narrator współczuje, ironizuje, szydzi, wzrusza się itp.). Narracja pierwszoosobowa (subiektywna) – pamiętnik Rzeckiego. Jej przemiany. Początkowo – funkcja charakteryzująca i kreująca wypadki. Przedstawienie przedakcji, ale też spraw bieżących - głównie w tomie 2.

Zakończenie. 5 wersji: 1/ Doktora Szumana – Wokulski zginął pod gruzami feudalnego zamku. 2/ Ochockiego – pracuje naukowo u Geista. 3/ Rzeckiego – podróżuje z dala od ludzi, na których się zawiódł. 4/ Węgiełka - zawarta w jego liście. 5/ Szlangbauma – jedzie do Indii, by stamtąd dotrzeć do Ameryki (właściwie tożsama z teorią Rzeckiego). Każda z nich bardziej charakteryzuje relacjonującego niż Wokulskiego. Każda też zawiera tylko część prawdy, bez rozstrzygania i bez pewności.
 

Źródło

Najważniejsze tematy.
Miłość. Fatalna, destrukcyjna miłość 46-letniego mężczyzny do młodej arystokratki. Wokulski kocha bezwarunkowo, choć widzi jej wady (np. zachwyt Rossim i Molinarim, flirtowanie z Mraczewskim i Starskim), słyszy opinie rozsądnych ludzi na jej temat (np. Rzeckiego) i dostrzega inne kobiety (np. dobrą, wrażliwą Helenę Stawską i kokietkę - Wąsowską). To człowiek "epoki przejściowej" - kochający jak romantyk, ale już "zarażony" sceptycyzmem swej epoki. Ze sceptycyzmem kończy się też jego powieściowa biografia. Samobójstwem? Ocaleniem?

Non omnis moriar - przypadek Rzeckiego. To najbliższa narratorowi trzecioosobowemu postać, potraktowana z wielką sympatią. Tylko jego dzieciństwo wspomina się w powieści. On sam jest dobry jak dziecko, a dzieci to wyczuwają (np. Helunia). Jak ono marzy. Jak ono "bawi" się lalkami (motyw "teatru świata"). Jest wrażliwy, "naiwny", heroicznie etyczny, zakochany w Warszawie. Cierpi niezasłużone poniżenia i rozczarowania. Umiera samotnie. A jednak także (głównie?!) do niego odnosi się maksyma Horacego.

Warszawa. Realistyczny obraz miasta. Konkretny i szczegółowy. 1/ Warszawa mieszczańska: sklepy, jadłodajnie, kawiarnie, magazyny. 2/ Warszawa arystokracji: pałace, luksusowe mieszkania, eleganckie przedmioty i sprzęty, powozy itp. 3/ Warszawa żydowska: getto w okolicach Elektoralnej i Nalewek - rozciągające się w kierunku Krakowskiego Przedmieścia. 4/ Warszawa inteligencji: "miasto niewdzięcznej pracy umysłowej" (jak napisał interpretator, Józef Bachórz) - Ochockiego i Szumana. 5/ Warszawa studentów - czasów młodości Wokulskiego w Szkole Głównej i "współczesnych" socjalistycznych konspiratorów (Klejn), ubogich i wesołych. 6/ Warszawa biedaków: Powiśle nędzy i występku, gdzie mieszka woźnica Wysocki. Nie ma tu przemysłu ani robotników (Pragi). O przemyśle myśli Izabela w kontekście francuskiej fabryki. Nie ma też wyraźnych nawiązań do miasta pod zaborem ("umykają" w ogólnym obrazie informacje, że środkiem płatniczym są "ruble", węgiel waży się na "pudy", odległość - mierzy we "wiorstach", a także kilka innych wspomnień wydarzeń politycznych).

Tradycja historyczna. Patriotyzm. Realia zaborów są nieliczne, ale wspomina się (jako chwalebną tradycję!) patriotyczne zrywy wolnościowe: powstania listopadowe, styczniowe i Wiosnę Ludów. Patriotyzm Wokulskiego polega na założeniu, że polityka to sfera istnienia narodu powierzchniowa (...). Ale głębią życia narodowego jest sfera pracy umysłowej i fizycznej, gospodarka, nauka, kultura (Bachórz). Realizm Wokulskiego - i "patriotyczny idealizm" Rzeckiego.

Źródło

Rodzina i społeczeństwo. Wszystkie rodziny w powieści są na swój sposób ułomne, niekompletne. Wdowy i wdowcy, starzy kawalerowie i starzejące się panny, zwaśnieni małżonkowie, kandydaci do kiepskich małżeństw, rozwodnicy - to właściwie cała galeria postaci (...) pierwszoplanowych (Bachórz). Obraz kryzysu małżeństwa i rodziny. Odosobnione, piękne przykłady kochających się członków rodziny, to biedacy (bracia Wysoccy) i matki (matka Węgiełka, Misiewiczowa, Stawska). Podobnie - społeczeństwo "w rozsypce". Ludzie często wzajemnie się zwalczają. Współpracują, gdy łączą ich interesy. Są sobie bliscy, gdy mają podobne przekonania ideowe (studenci) lub podobnie są izolowani przez innych (Wokulski i Szlangbaum), albo też łączy ich ta sama pasja (Wokulski i Ochocki - pasja naukowa). Kastowość. Człowiek, który próbuje ją pokonać, przegrywa (np. Wokulski naraża się kupcom, którzy są niechętni jego aspiracjom, a arystokracja pamięta mu kupiectwo). Idea "wymiany usług". Dwie idylle: Zasławek i Paryż, zbudowane na "naukowej refleksji ekonomicznej". Paryż jako miasto "optymalne".

Wynalazek. Szansa przełomu w dziejach ludzkości - pod warunkiem, że dokona go człowiek szlachetny.

Źródło

Język. Dialogi. Redukcja bezpośredniej charakterystyki postaci; prezentują się one w wypowiedziach (własnych i innych osób). Monologi. Rozmyślania; w nich także postaci się przedstawiają. Indywidualizacja języka postaci. Mowa „żywa”, codzienna. Nazwiska. Dla bohaterów głównych – realistyczne, „neutralne”; dla wielu drugoplanowych - „mówiące”, jak w literaturze dydaktycznej (oświecenia), albo „niepoważne”, np. Szprot, Pieczarkowski, Fitulski, Szastalski. Wywołują efekt humorystyczny. 
 
Charakterystyka postaci:
Fizjologia. Liczne wspomnienia narratora o objawach stanów wewnętrznych osób (np. gesty, grymasy, rumieńce itp.). Por. pozytywistyczne dostrzeganie roli ciała i zmysłów człowieka. Geist przedstawia Wokulskiemu „animalistyczną typologię świata ludzkiego”, Szuman sporo mów o zwierzęcej naturze ludzi. Zmysłowa erotyka.
Psychologia. Jej znacząca rola w życiu (pierwszoplanowych) bohaterów, np. lęki, przeczucia, senne i półsenne majaki (zob. koszmary Izabeli, t. 1, rozdz. 6; sen Rzeckiego, zmęczonego widokiem Wokulskiego na występie Rossiego, t. 1, rozdz. 18). Opisane są w „stylistyce obrazu symbolicznego”. Złożoność psychicznej natury osób, ich skłonności do niestabilności nerwowej, rozedrgania uczuciowego – na pograniczu choroby, np. Wokulskiego (zob. załamanie w pociągu pod Skierniewicami), Rzeckiego (uważanego przez otoczenie za dziwaka), Izabeli (zob. uwagi o posążku Apollina), Ochockiego (uchodzącego za ekscentryka), Szumana (odludka), Krzeszowskich (histeryczki i „postrzeleńca”), barona Dalskiego (zdziecinniałego), Katza (owładniętego manią samobójczą). Typy psychiczne, np. Izabela - chłodna uczuciowo, Wokulski - intelektualista o "przytłumionym życiu uczuciowym" (Bachórz), Rzecki - sentymentalny melancholik, marzyciel i altruista, sumienny i obowiązkowy pracownik.

Źródło

Bibliografia (wybór, wszystkie pozycje dostępne w PBW)
Bachórz Józef, Wstęp, w: Prus Bolesław, Lalka, t. 1, Wrocław 1991. ISBN 83-04-02776-3.
Banot Aleksandra Ewa, Czy jest kobieta w tym tekście? O Izabeli Łęckiej w Lalce Bolesława Prusa, „Ruch Literacki" 2015, z. 5, s. 479-491.
Budrewicz Tadeusz, Stary subiekt w nowym świecie, „Polonistyka” 1994, nr 8, s. 477-483.
Jameson Frederic, Zakochany biznesmen, przeł. Ryszard Koziołek, „Teksty Drugie” 2010, nr 1/2, s. 267-277.
Markiewicz Henryk, Duże i małe zagadki "Lalki", „Ruch Literacki" 2009, z. 6, s. 437-450.
Markiewicz Henryk, "Lalka" Bolesława Prusa, Warszawa 1967.
Michałek Barbara, Opracowania lektur i wierszy [bibliografia, online] - http://katowice.pbw.katowice.pl/ib/oprac_lektur_i_wierszy.pdf
Osmoła Józef (oprac.), Lalka Bolesława Prusa, Lublin 2011. ISBN 978-8386581-20-7.
Stachowiak Izabela, Izabeli Łęckiej nieznane oblicze, „Polonistyka" 2003, nr 8, s. 477-480.
Przybyła Zbigniew, Świat lalek starego subiekta Rzeckiego, „Ruch Literacki” 1992, z. 3, s. 191-202.
Wodzyńska Anna, Labirynt rzeczywistości w "Lalce", „Polonistyka" 2009, nr 3, s. 29-34.

Zabawki, nieczułe kobiety, parabole, czyli Lalka i lalki

Dziś napiszemy o lalkach. Nie dlatego, że akurat zachciało się nam bawić, tylko z okazji kolejnej odsłony Narodowego Czytania (tym razem Lalki Bolesława Prusa). Wydana 125 lat temu, ciągle „żyje” w naszej świadomości. I wśród szkolnych lektur.

Ile mamy lalek w Lalce? Minimum dwie… grupy. Jedną – „salonową”, drugą – do zabawy (Helenki Stawskiej, ale także pamiętajmy o zabawkach, wśród których Ignacy Rzecki snuje gorzkie refleksje o przemijaniu…). Tytuł powieści możemy zatem odczytać metaforycznie lub dosłownie. A teraz przypomnijmy inne literackie lalki…

W świecie nieczułych kobiet

Lalka „salonowa”. Kobieta egotyczna, żyjąca na pograniczu świata rzeczywistego i piękniejszego, który sobie uroiła (i w którym jest nieustannie adorowana), pragnąca dla siebie uwielbienia. Nie potrafi kochać, choć bardzo pragnie miłości. Nie tylko Izabela Łęcka. To również Emilia Korczyńska z Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej i Telimena z Pana Tadeusza Adama Mickiewicza. Takie kobiety pojawiają się i w poezji, na przykład w Karmelkowym wierszu Adama Asnyka, Rękawiczce Friedricha Schillera, Lalce Jana Brzechwy, i w dramacie (Starościna z Powrotu posła Juliana Ursyna Niemcewicza). Szczególną postacią jest bohaterka Nory (Domu lalki) Henrika Ibsena. Chce zerwać z graną przez siebie rolą. Buntuje się. 

źródło

Marionetki, łątki, kukiełki, manekiny, czyli parabole losu

Nierzadko lalka nabiera sensu – powiedzmy – egzystencjalnego. Jest metonimią człowieka i jego doli. Przypomnijmy fraszkę O żywocie ludzkim (I 3) Jana Kochanowskiego, Marionetki Cypriana Kamila Norwida czy piękne i gorzkie Ostinatio Determinare III Jonasza Kofty. Także Sklepy cynamonowe Brunona Schulza i… Lalkę Bolesława Prusa (wspomnianą „zabawę” starego subiekta „karuzelą losu”, jak sobie ją górnolotnie nazywamy).

W świecie zabawek

Lalki mogą być przyjaciółkami. Nieme, ale słuchają zwierzeń. Są świadkami radosnych i bolesnych chwil w życiu swych właścicielek. Taka jest Emilka, ukochana zabawka Sary Crewe, czyli Małej księżniczki Frances Hodgson Burnett, oraz Czaroduszka, wierna towarzyszka tytułowej Bułeczki Jadwigi Korczakowskiej.

Wdzięczne utwory o zabawkach pisała Maria Konopnicka. Nowelkę Lalki moich dzieci oraz wiersz Sposób na laleczkę. Natomiast Klinikę lalek uroczo przedstawił Józef Czechowicz.

źródło

Nie tylko zabawki, czyli dotyk tajemnicy

Te dwa opowiadania pozostawiają po przeczytaniu swoisty niepokój…

Komurasaki. Żałosna historya o pękniętem porcelanowem sercu japońskiem Władysława Stanisława Reymonta. Prawda, że trochę dziwi długi i staroświecko brzmiący tytuł utworu z początku XX wieku (1903 r.)? Opowiadanie o tym, co sugeruje podtytuł. O stojącej na wystawie lalce. Ale czy tylko o tym?

I wreszcie malutki thrillerek. Lalka krawcowej Agathy Christie. Specyficzna ozdoba pracowni krawieckiej. Bo – właśnie! – nie chce być tylko zabawką. Nikt nie wie, kto ją tu umieścił. Nie zauważono też, kiedy i jak się porusza, ale co chwilę znajduje się ją w innym miejscu i w odmiennej pozie. Burzy spokój szefowej i jej pracownic, nieustannie wzmagając aurę czającego się zła i grozy, swoistego fatum. Gdy kobiety zechcą się jej pozbyć, nie będzie to łatwe… I czy w ogóle okaże się możliwe?...

źródło

Powróćmy do Lalki

Monografię powieści napisał Henryk Markiewicz ("Lalka" Bolesława Prusa). Znaczące opracowania stworzyli także Tadeusz Budrewicz ("Lalka". Konteksty stylu), Teresa Smółkowa (Słownictwo i fleksja "Lalki" Bolesława Prusa. Badania statystyczne), Józef Bachórz (Wstęp w edycji Ossolineum – seria Biblioteka Narodowa) oraz Ewa Paczoska (Lalka czyli rozpad świata). Obraz Warszawy w powieści szczegółowo omówili Stefan Godlewski, Ludwik Bohdan Grzeniewski i Henryk Markiewicz (Śladami Wokulskiego. Przewodnik literacki po warszawskich realiach "Lalki"). Ponadto Grzeniewski wydał osobną pozycję Warszawa w "Lalce" Prusa. O nowe odczytanie powieści pokusiła się Olga Tokarczuk (Lalka i perła). Ukazało się sporo artykułów w czasopismach. Po bibliografię zapraszamy do Wydziału IB. A wymienione książki (poza ostatnią) mamy w zbiorach.

Zamiast zakończenia

W prezencie dla naszych czytelników – uroczy wierszyk Józefa Czechowicza pod tytułem Klinika lalek:

Przy ulicy Zielonej

Stoi domek czerwony.

A w tym domku czerwonym

Siedzi dziadek zgarbiony.

A w tym domku

dziwne rzeczy:

Chore lalki 

dziadek leczy.

Zeszywa im brzuszki,

Nakłada trzewiczki,

Przykleja peruczki,

Maluje policzki.

Uczy lalkę mówić

I „tata” i „mama”,

I żeby oczęta

Zamykała sama.

Na urwane rączki,

Połamane nóżki

Ma ten dziadek radę.

I na puste brzuszki.

No, słowem, na wszystko.

Chyba uwierzycie,

Że lalki kochają

Staruszka nad życie.

To jego zasługa,

Że gdy już są zdrowe,

Wracają do dzieci,

Czyściutkie i nowe.

źródło

De pop, czyli Prus w Holandii.

Szanowni Maturzyści, czy zdawaliście sobie sprawę z tego, jak ważne dzieło literatury polskiej omawialiście w czasie swojego egzaminu dojrzałości? :)
Podajemy za polskim Instytutem Książki (zaznaczenia kolorystyczne - nasze):

"Przychylność holenderskiej prasy i księgarń zyskało najnowsze tłumaczenie „Lalki” Bolesława Prusa. Książka znalazła się wśród 10 pozycji promujących klasykę literatury w księgarniach w Holandii. Powieść Prusa jest pierwszą polską książką wydaną w ramach projektu Schwob mającego na celu przypominanie na świecie mniej znanych pozycji klasycznych dla europejskiej literatury. 

„De pop” Bolesław Prus – czytamy na okładce holenderskiego wydania „Lalki”. Tłumaczenie, którego autorem jest Karol Lesman, powstało w ramach projektu Schwob, w który włączył się polski Instytut Książki. Inicjatywa ma na celu przypominanie poprzez tłumaczenia książek stanowiących klasyczne dziedzictwo europejskie, ale z różnych powodów nienależycie rozpropagowane. 

„Czym Madame Bovary Flauberta jest dla literatury francuskiej, Anna Karenina Tołstoja dla rosyjskiej, tym jest Lalka dla literatury polskiej” – stwierdził tłumacz w posłowiu holenderskiego wydania. „Lalkę” wydało wydawnictwo Atlas Contact w Amsterdamie. Książki można zakupić w księgarniach Holandii, Belgii i Luksemburga. 

- Jest co czytać: 926 stron, 1480 gram – waga ciężka! – komentuje żartobliwie pracowniczka Instytutu Książki, który był zaangażowany w niderlandzkie wydanie „Lalki”. Wydawnictwo zyskało przychylność prasy. Największy holenderski dziennik NRC poświęcił mu dwie rozkładówki w dodatku kulturalnym. Powieść Prusa została także wytypowana wśród 10 pozycji mających obecnie promować światową literaturę w holenderskich księgarniach. 

Karol Lesman ma na koncie już kilkadziesiąt tłumaczeń polskiej literatury. - O przetłumaczeniu Lalki Bolesława Prusa marzyłem od lat, teraz to marzenie się ziściło – powiedział tłumacz."

źródło informacji 

A wszystkich naszych Czytelników zachęcamy: przeczytajcie tę wyjątkową książkę jeszcze przed Narodowym Czytaniem. :) W naszej bibliotece dostępne jest również wydanie Lalki z ilustracjami Antoniego Uniechowskiego.

il. Antoni Uniechowski

A tak zaczęła się miłość galanteryjnego kupca...

Zrobiła na nim szczególne wrażenie. Zdawało mu się, że już kiedyś ją widział i że ją dobrze zna. Wpatrzył się lepiej w jej rozmarzone oczy i nie wiadomo skąd przypomniał sobie niezmierny spokój syberyjskich pustyń, gdzie bywa niekiedy tak cicho, że prawie słychać szelest duchów wracających ku zachodowi. Dopiero później przyszło mu na myśl, że on nigdzie i nigdy jej nie widział, ale - że jest tak coś - jakby na nią od dawna czekał.

(cytat z pierwszego tomu Lalki Bolesława Prusa, rozdział VIII)