Witaj, przygodo! (Część 3 - dokończenie)

POWIEŚĆ WOJENNA PRZYGODOWA. Odmiana powieści sensacyjnej, której geneza tkwi w powieści historycznej. Wykorzystuje wydarzenia autentyczne lub fikcyjne, zachowujące pozory prawdopodobieństwa. Schemat fabularny: akcja toczy się w czasie wojny, w grupie dobrze wyszkolonych żołnierzy, którym dowództwo powierza wykonanie zadania zazwyczaj przekraczające możliwości człowieka. Od brawurowej akcji specjalnego oddziału zależy nie tylko bezpieczeństwo, ale również życie wielu osób. Celem komandosów jest zazwyczaj zniszczenie najważniejszej bazy wroga, szczególnie niebezpiecznej broni, zdobycie tajnych dokumentów, pomoc ruchowi oporu, wykonanie wyroku na podwójnym agencie lub zdrajcy. Zadanie zostaje wykonane w ostatniej chwili, kosztem stosunkowo niewielkich strat własnych. Przykłady: Most na rzece Kwai Pierre’a Boulle’a, Działa Nawarony Alistaira MacLeana, Przesyłka z Salonik Roberta Ludluma, Wejść między lwy Kena Folletta.

ROBINSONADA. Typ prozy przygodowej, którego zasadniczymi elementami są: podróż morska, rozbicie okrętu, ocalenie rozbitka na bezludnej lecz urodzajnej wyspie, wykorzystanie przez niego darów natury w celu stworzenia sobie w miarę wygodnej egzystencji, ocalenie i powrót do cywilizacji. Może zawierać także wariant niezwiązany z morzem. Klasyczne przykłady: Robinson Crusoe Daniela Defoe, Szkoła Robinsonów, Dzieci kapitana Granta, Tajemnicza wyspa, Dwa lata wakacji Julesa Verne’a, Robinson szwajcarski Johanna Davida Wyssa, Wyspa Błękitnych Delfinów Scotta O’Della, Mali Robinsonowie Elwiry Korotyńskiej. O odmianie gatunkowej - zob. też TUTAJ.

ROMANS RYCERSKI. Początkowo zazwyczaj anonimowy, łączący elementy romansu starogreckiego, noweli orientalnej, eposu karolińskiego, legendy hagiograficznej i celtyckiego folkloru. Łączy przygody z niezbyt wiernie przytaczanymi elementami historycznymi. Obok świata realnego pojawia się w nich świat nadprzyrodzony i fantastyczny (np. rusałki, smoki). Jest dziełem „zbiorowym”, bo wykorzystuje obiegowe motywy i podania. Skupia się na ukazaniu początków rodów, założycieli miast, osad itp. Na przykład Piękna Meluzyna, Historia o Magielonie, Historia o niezwyciężonym rycerzu Zygfrydzie.

ROMANS ZBÓJECKI. Ukazuje autentyczne lub fikcyjne dzieje zbójców, nierzadko „szlachetnych”, cierpiących z powodu swojego społecznego nieprzystosowania. Przykłady: Rinaldo Rinaldini Christiana Augusta Vulpiusa, Zorro Johnstona McCulley’a.

SPACE OPERA (kosmiczny western). Awanturniczo-przygodowa odmiana literatury fantastycznonaukowej. Jej akcja rozgrywa się w kosmosie. Na przykład Wokół Księżyca Julesa Verne’a, Pierwsi ludzie na Księżycu Herberta George’a Wellsa, Diuna Franka Herberta, 2001: Odyseja kosmiczna Arthura Clarke’a (jego powieść Kowboje oceanu przedstawiłyśmy TUTAJ). Często wykorzystuje motyw spotkania z Obcym(-i), np. cykl Fundacja Isaaca Asimova (zob. TUTAJ). Słynną swego czasu powieść - Na srebrnym globie. Rękopis z Księżyca Jerzego Żuławskiego – omówiłyśmy TUTAJ.

WESTERN (literacki). Utwór, którego akcja toczy się na tzw. Dzikim Zachodzie (Stanów Zjednoczonych), w drugiej połowie XIX stulecia. Bohaterami są zazwyczaj kowboje, doświadczeni traperzy, osadnicy, ale też samotni mściciele, rewolwerowcy, dzielni lub skorumpowani szeryfowie, Indianie. Charakterystyczne miejsca: preria, miasteczko, saloon. Przykłady: proza Ernesta Haycoxa (Dyliżans przypomniałyśmy TUTAJ), Karola May’a, Wiesława Wernica (cykl o Karolu Gordonie i Janie, jego przyjacielu), Czarne sombrero Adama Bahdaja. O filmowym westernie – zob. TUTAJ.

Warto przeczytać (wybór)
Bartoszyński Kazimierz, Konwencje gatunkowe powieści historycznej, „Pamiętnik Literacki” 1984, z. 2, s. 3-44.
Gemra Anna, Fantasy - mit na nowo opowiedziany?, „Literatura Ludowa” 1998, nr 2, s. 3-18.
Iwicka Beata, Droga, wędrówka, wędrowiec. Poetyka literatury "fantasy", „Kultura i Edukacja” 2000, nr 1/2, s. 99-104.
Jawor-Baranowska Jadwiga, Głos w sprawie literatury podróżniczo-przygodowej dla dzieci, "Guliwer" 2014, nr 4, s. 45-49.
Kątny M., Przygoda i dydaktyka w twórczości Alfreda Szklarskiego dla dzieci starszych, "Kieleckie Studia Pedagogiczne i Psychologiczne" 1991, nr 4, s. 149-160.
Koziołek Krystyna, Przemiany literatury przygodowej dla dzieci i młodzieży. Od powieści podróżniczej do kryminału i horroru, w: Literatura dla dzieci i młodzieży (po roku 1980), Katowice 2008, s. 180-194 (sygn. 164538, cz LVI-6/1 c).
Kumiega Jerzy, Co czytają dzieci? Wybory czytelnicze chłopców - książka przygodowa czy przygoda w książce, „Biblioterapeuta” 2002, nr 1, s. 6-8.
Miłek Karolina, Marzenia o przygodach, „Guliwer” 2017, nr 4, s. 66-67.
Osiewicz Marek, Rozważając fantasy. Diany Waggoner propozycje typologii odmian gatunku, „Literatura Ludowa” 2000, nr 2, s. 37-48.
Rustowski Adam Maria, Angielska powieść gotycka doby wiktoriańskiej, Katowice 1977 (sygn. 78177, cz K IV-3/191).
Sapkowski Andrzej, Rękopis znaleziony w smoczej jaskini. Kompendium wiedzy o literaturze fantasy, Warszawa 2001. ISBN 83-7054-147-X (sygn. cz XLVII-3/47).
Żabski Tadeusz (red.), Słownik literatury popularnej, Wrocław 1997. ISBN  8370910394 (sygn. cz VII-8/17).

Witaj, przygodo! (Część 2)

POWIEŚĆ POLITYCZNA PRZYGODOWA (political fiction). Odmiana powieści sensacyjnej. Często łączy politykę z kryminałem, wykorzystując elementy powieści szpiegowskiej. Nawiązuje do autentycznych zdarzeń, a wprowadzając jednocześnie elementy fikcyjne – sprawia wrażenie wysokiego prawdopodobieństwa. Akcja toczy się w wysokich sferach politycznych i jest osnuta wokół intryg mocarstw, z których jedno chce naruszyć równowagę sił, a zadaniem (pozytywnego) bohatera jest udaremnienie tych zamiarów. Na przykład Na skrzydłach orłów Kena Folletta, Dzień Szakala, Czwarty protokół Fredericka Forsytha, Skała Wichrów Jacka Higginsa, Polowanie na Czerwony Październik Toma Clancy’ego.

POWIEŚĆ SZPIEGOWSKA. Łączy elementy powieści sensacyjnej i wojennej. Podobna do powieści detektywistycznej i thrillera. Czasem zawiera elementy psychologiczne, erotyczne, nawet okrucieństwo. Tworzą ją dwie konwencje: 1/ „romantyczna”, w której bohater – szpieg musi wybrać między dobrem ojczyzny a miłością; 2/ paradokumentalna, opierająca się na autentycznych zdarzeniach, unikająca zbyt szybkiej akcji, propagandowa w wydźwięku (podobna do powieści politycznej). Przykłady: Szpieg Jamesa Fenimoore’a Coopera, Piąta kolumna działa Agathy Christie, Epitafium dla szpiega Erica Amblera, Żyj i pozwól umrzeć, Diamenty są wieczne, Doktor No, Goldfinger Iana Fleminga.

POWIEŚĆ TAJEMNIC. Odmiana powieści historycznej i sensacyjnej. Akcja jest pełna tajemnic, nieoczekiwanych wydarzeń, a po wyjściu z jednej opresji bohater wpada w kolejną. Zdarzenia rozgrywają się w wielkim mieście, pełnym sekretów i  zasadzek, w pałacach lub – przeciwnie – w „zakazanych” dzielnicach nędzy i przestępczości. Na przykład Tajemnice Paryża Eugeniusza Sue, Tajemnice Londynu Paula Févala, Stary sługa Józefa Ignacego Kraszewskiego, niektóre powieści Walerego Łozińskiego.

POWIEŚĆ WALTERSCOTTOWSKA. Odmiana powieści historycznej, której cechami są – oprócz wiernego obrazu określonej epoki i jej zwyczajów – liczne przygody fikcyjnego bohatera i jego związki z autentycznymi postaciami. Na przykład Waverley, Ivanhoe (TUTAJ), Rob Roy Waltera Scotta, Jan z Tęczyna Juliana Ursyna Niemcewicza.

Jej odmiany, wykorzystujące czasoprzestrzeń awanturniczą:

Powieść łotrzykowska (pikarejska, szelmowska, romans łotrzykowski). Utwór o narracji pierwszoosobowej. Głównym bohaterem jest przedstawiciel nizin społecznych - żebrak, rzezimieszek, drobny przestępca. Akcja utworów dzieje się w Hiszpanii. Prototypem jest anonimowy Łazik z Tormesu.

Powieść „płaszcza i szpady”. Jej głównymi elementami są: pojedynki, pościgi, zdrady, nagłe zwroty akcji, obecność ostro skontrastowanych „złych” i „dobrych” bohaterów. Historia stanowi tło dla losów postaci. Na przykład pisarstwo Aleksandra Dumasa – ojca (Czarny tulipan - TUTAJ).

 Dokończenie - 16 sierpnia (13 sierpnia będą Książki (nie)zapomniane).

Witaj, przygodo! (Część 1)

Trwają wakacje. Witaj, przygodo (literacka)! Tak, z książką możemy przeżyć najpiękniejsze, najbardziej zaskakujące zdarzenia. Powędrować na inne kontynenty, pod wodę, w kosmiczną przestrzeń. W przeszłość i przyszłość. Nawet do krain baśniowych, fantastycznych, nierzeczywistych.

Wakacje to dobra pora na krótki (i niekompletny) przegląd typów powieści przygodowej. Krzyżują się w nich różne odmiany gatunkowe. Przenikają się konwencje. Łączy je jedno: świetnie się je czyta!

Powieść przygodowa jest odmianą powieści popularnej. Ogólnie można powiedzieć, że charakteryzuje je szybka, zmienna akcja, pełna nieprzewidywalnych zdarzeń. Bohater nieustannie jest próbowany przez koleje losu, innych ludzi (intrygantów) i zdarzenia, toteż musi wykazać się odwagą, sprawnością fizyczną, odpornością, inteligencją, sprytem i zaletami moralnymi. Przeszkody na jego życiowej drodze mogą wynikać także z przyczyn naturalnych, czyli geografii, flory (pustynie, dżungle, bezdroża), fauny (dzikie zwierzęta), przyczyn nadnaturalnych (fantastyczne stwory), warunków klimatycznych (upały, śnieżyce itd.).

Charakterystyczny dla gatunku jest motyw (niebezpiecznej) podróży, czerpiący swe źródło już w antyku (Odyseja Homera) i w Księdze tysiąca i jednej nocy.

Schemat powieści przygodowej: 1/ sytuacja wyjściowa (np. wiadomość o skarbie, osobie w niebezpieczeństwie, konieczności zbadania nieznanego obszaru); 2/ decyzja o wyprawie (np. ratunkowej, odkrywczej); 3/ niebezpieczna podróż; 4/ wykonanie zadania i powrót.

Sporo utworów o tematyce przygodowej należy dziś do literatury dziecięcej i młodzieżowej. Tak postrzegane są klasyczne utwory gatunku, m.in. Wyspa skarbów Roberta Louisa Stevensona, Kopalnie króla Salomona Henry’ego Riddera Haggarda, proza Thomasa Mayne Reida, Jamesa Fenimoore’a Coopera, Karola May’a, Julesa Verne’a.

A oto już odmiany gatunkowe. Także te, które wykorzystują temat przygody o innym niż klasycznym (pokazanym wyżej) schemacie. Sporo z wymienionych (i pominiętych) utworów mamy w zbiorach. Zapraszamy do korzystania!

POWIEŚĆ DŻUNGLI. Wywodzi się z robinsonady. Wykorzystuje motyw ucieczki od cywilizacji, czasem – ekspedycji naukowych (np. poszukiwania zaginionych plemion). Nierzadko zawiera przesłanie ekologiczne. Np. Księga dżungli Rudyarda Kiplinga, Tarzan wśród małp Edgara Rice’a Burroughsa, W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza, niektóre powieści Alfreda Szklarskiego z cyklu o Tomku Wilmowskim.

POWIEŚĆ FANTASY. Z tym gatunkiem sprawa nie jest prosta. Łączy różne elementy. Nazywa się go czasem „fantastyką baśniową” – w odróżnieniu od „fantastyki technicznej” (hard science fiction). Pisałyśmy o nim np. TUTAJ. W tym ujęciu interesują nas szczególnie utwory z: 1/ heroic fantasy, 2/ fantasy miecza i czarów. Na przykład Las za światem Williama Morrisa, powieści Abrahama Merritta, Lorda Dunsany’ego i Clarka A. Smitha. Nade wszystko zaś – Andre Nortona, Ursuli Le Guin i J.R.R. Tolkiena. Por. też TUTAJ.

POWIEŚĆ GOTYCKA. Podejmuje tematykę historyczną i fantastyczną. Jej odmiany, wyróżnione ze względu na tematyczną dominantę: 1/ stricte historyczna, 2/ sentymentalna, 3/ powieść grozy (frenetyczna). Każda zawiera elementy niesamowitości, nadprzyrodzoności, tajemnicy. Ich scenerią są zazwyczaj posępne zamczyska, ruiny, klasztory, podziemne lochy, miejsca okryte złą sławą, niedostępne i mroczne. Główny bohater to okrutny, amoralny łotr, kierujący się w życiu najniższymi instynktami, prześladujący niewinne ofiary. Częsty jest motyw opętania, a także anagnoryzmu (rozpoznania w ofierze utraconej niegdyś bliskiej osoby). Proza tego typu nierzadko korzysta z okultyzmu, kabały i wiedzy ezoterycznej. Przykłady: Frankenstein Mary W. Shelley, Grób rodziny Reichstalów Zygmunta Krasińskiego, Han z Islandii Victora Hugo, Melmoth Wędrowiec Charlesa Maturina.

POWIEŚĆ PALEONTOLOGICZNA. Opiera się na sporej wiedzy naukowej i przenosi pradzieje Ziemi do współczesności, np. Wyprawa do wnętrza Ziemi Julesa Verne’a, Świat zaginiony Arthura Conana Doyle’a, Ląd zapomniany przez czas Edgara Rice’a Burroughsa, Jurassic Park Michaela Johna Crichtona.

Ciąg dalszy - 9 sierpnia.