Fantastyka literacka. Quiz dla miłośników gatunku (i nie tylko)

220 lat temu urodziła się Mary Wollstonecraft Shelley, a 100 lat temu - Arthur C. Clarke. 75 lat temu przyszedł na świat John Michael Crichton, zaś 65 lat temu - Marek Oramus. Wystarczy, by znowu pochylić się nad literacką fantastyką? Proponujemy dzisiaj test wiedzy z jej znajomości. Oto pytania i odpowiedzi (z których należy skorzystać w ostateczności).

Arthur C. Clarke, źródło

Fantastyka a najsławniejsi twórcy literatury polskiej

Adam Mickiewicz, Stefan Żeromski, Władysław Stanisław Reymont. - Które tytuły wiążą tych pisarzy z fantastyką?

Fantastyka a mało znani twórcy literatury polskiej

W głębinach oceanu, Wyspa mędrców, Nowy Tarzan, Ludzie elektryczni, Ślepa latarka, Ostatni na Ziemi. - Kto napisał te książki?

Fantastyka grozy (weird fiction)

1. Kto napisał historię o dwojgu dzieciach zagrożonych przez duchy służących?
2. Kto stworzył mechanicznego szachistę, duszącego swego partnera po przegranej partii?
3. Kto napisał powieść o wampirze z Karpat?

Bohaterowie literatury fantastycznej

Blaszany Drwal, Borch Trzy Kawki, Candy Quackenbush, Deth, Król Cieni, Paul Atryda, Puciek, Richard Mayhew, Sneer, Tristan Thorn. - Kim są i z jakich utworów (autor i tytuł) pochodzą te postaci?

Ciekawostki

1. Którzy pisarze najdalej sięgają w swych utworach w przyszłość?
2. Jak brzmią tytuły i nazwiska autorów najkrótszych opowiadań science fiction (tzw. short short story)? Proszę wymienić minimum trzy.
3. Czy istnieje utwór o tematyce fantastycznej, którego tytuł liczy ponad 40 słów?

J.M. Crichton, źródło

Odpowiedzi

Fantastyka a najsławniejsi twórcy literatury polskiej

- Adam Mickiewicz - Historia przyszłości (zachowało się tylko kilka stron, bo autor systematycznie niszczył napisane wersje).
- Stefan Żeromski - Przedwiośnie (szklane domy), Uroda życia (szklane domy), Róża (laserowa broń, skonstruowana przez Dana).
- Władysław Stanisław Reymont - Wampir (powieść spirytystyczna), Bunt (alegoria ze zwierzętami, swoisty prototyp Folwarku zwierzęcego George'a Orwella).

źródło

Fantastyka a mało znani twórcy literatury polskiej

 
W głębinach oceanu (Władysław Umiński), Wyspa mędrców (Maria Buyno-Arctowa), Nowy Tarzan (Antoni Lange), Ludzie elektryczni (Edmund Jan Krüger), Ślepa latarka (Bruno Winawer), Ostatni na Ziemi (Wacław Niezabitowski).

Maria Buyno-Arctowa, źródło

Fantastyka grozy (weird fiction)

1. Henry James, W kleszczach lęku (The Turn of the Screw).
2. Ambrose Bierce, Moxon i jego władca (Moxon's Master).
3. Bram Stoker, Dracula.

Ambrose Bierce, źródło

Bohaterowie literatury fantastycznej

- Blaszany Drwal - dawniej Nik Rębacz, drwal (Frank Lyman Baum, cykl o Czarnoksiężniku z Oz).
- Borch Trzy Kawki - Villentretenmerth, mężczyzna będący w rzeczywistości smokiem, posiadającym zdolność transmutacji i telepatii (Andrzej Sapkowski, Saga o Wiedźminie).
- Candy Quackenbush - dziewczynka z Kurczakowa w stanie Minnesota (Clive Barker, Abarat).
- Deth - "Harfista Najwyższego", mający ponad 1000 lat (Patricia Ann McKillip, Mistrz Zagadek z Hed).
- Król Cieni - władca podziemi Księgogrodu (Walter Moers, Miasto Śniących Książek).
- Paul Atryda - młody wizjoner, syn księcia Leto Atrydy z planety Kaladan (Frank Herbert, Diuna, Mesjasz Diuny).
- Puciek - bibliotekarz (Maciej Wojtyszko, Tajemnica szyfru Marabuta).
- Richard Mayhew - młody mieszkaniec Londynu (Neil Gaiman, Nigdziebądź).
- Sneer - Adi Cherryson, młody mieszkaniec Argolandu (Janusz Andrzej Zajdel, Limes inferior).
- Tristan Thorn - syn Dunstana Thorna, urodzony w wyniku dziwnych zdarzeń w miasteczku Mur (Neil Gaiman, Gwiezdny pył).

Neil Gaiman, źródło

Ciekawostki

1. Olaf Stapledon w Twórcy gwiazd (Star Maker) umieścił akcję 100 000 000 000 (sto miliardów lat) naprzód, zaś w powieści Ostatni i pierwsi ludzie (Last and First Men) ukazał świat 1 960 117 000 lat naprzód. Brian W. Aldiss w Cieplarni (Hothouse) pokazał czasy, w których Ziemia przestała obracać się wokół własnej osi, lecz nie podał tej daty.

B.W. Aldiss, źródło

2. Michael Blake, Science fiction dla telepatów (Science fiction for telephats). Całość brzmi tak: No wiecie, co mam na myśli. Frederick Brown (bez tytułu): A słońce wolno zachodziło na wschodzie. Hubert Sawa, Zwycięstwo: Zniszczyliśmy ich terytorium, oni zniszczyli nasze. Teraz wszyscy zastanawiamy się, gdzie wylądować.

F. Brown, źródło

3. Tak. J.R.R. Tolkien, Rudy Dżil i jego pies. Aegidii Ahenobarbi Julii Agricole de Hammo Domini de Domito Aule Draconarie Comitis Regni Minimi Regis et Basilei mira facinora et mirabilis exortus czyli w języku pospolitym Wywyższenie i cudowne przygody Rudobrodego Dżila, gospodarza z Ham, Pana oswojonego smoka, Króla Małego Królestwa (tytuł oryginalny: Farmer Giles of Ham, pełen tytuł oryginału: Farmer Giles of Ham. Aegidii Ahenobarbi Julii Agricole de Hammo, Domini de Domito, Aule Draconarie Comitis, Regni Minimi Regis et Basilei mira facinora et mirablis exortus, or in the vulgar tongue, The Rise and Wonderful Adventures of Farmer Giles, Lord of Tame, Count of Worminghall and King of the Little Kingdom).

źródło

Uwaga! O fantastyce pisałyśmy też m.in. TUTAJ, TUTAJ, TUTAJ, TUTAJ, TUTAJ, TUTAJ i TUTAJ.

O. Stapledon, źródło

Bibliografia (wybór, wszystkie pozycje dostępne w PBW)
Handke Ryszard, Jęczmyk Lech, Okólska Barbara (wybór), Spór o SF. Antologia szkiców i esejów o science fiction, Poznań 1989, ISBN 83-210-0815-1
Kasprowski Piotr, 500 zagadek z fantastyki i science fiction, Warszawa 1990, ISBN 83-214-0708-0
Makowiecki Andrzej Z. (red.), Leksykon fantastyki. Postacie, miejsca, rekwizyty, zjawiska, Warszawa 2009, ISBN 978-83-7495-672-7
Niewiadowski Andrzej, Smuszkiewicz Antoni, Leksykon polskiej literatury fantastycznonaukowej, Poznań 1990, ISBN 83-210-0892-5
Sapkowski Andrzej, Rękopis znaleziony w smoczej jaskini. Kompendium wiedzy o literaturze fantasy, Warszawa 2001, ISBN 83-7054-147-X

C. Barker, źródło

Balnibarbi, Fantazjana, Lyonesse, Neveryóna, Szmaragdowy Gród…, czyli wakacje i urlopy w fantastycznych krainach - część 4

Szmaragdowy Gród - stolica krainy Oz. Wszystkie budowle i ubiory ludzi są tu zielone (L. Frank Baum, Czarnoksiężnik z Krainy Oz).
 
Szwambrania – wyspa wzniosłej sprawiedliwości i dobrobytu (Lew Kissil, Szwambrania).
 
Śródziemie - kraj śmiertelnych, inteligentnych istot licznych ras. Obejmuje wszystkie krainy Ardy, położone na wschód od Wielkiego Morza i Númenoru (John Ronald Reuel Tolkien, Władca Pierścieni; Hobbit, czyli tam i z powrotem; Silmarillion).

Źródło

Świat Dysku - świat powstały przez zakrzywienie wszystkich krzywych prawdopodobieństwa. Ankh Morpork - najstarsze i największe miasto w Świecie Dysku, zwane przez Gildię Kupców "Grodem Tysiąca Niespodzianek", zamieszkiwane przez wszelkie gatunki żyjących na Dysku istot rozumnych. Leży u ujścia rzeki Ankh, nad Okrągłym Morzem, otoczone równinami Sto, słynącymi z hodowli kapusty (Terry Prattchett, cykl Świat Dysku).
 
Tembreabrezi – magiczna kraina nękana przez potwora ludojada (Ursula Le Guin, Miejsce początku).
 
Terminus - wyeksploatowana planeta na skraju galaktyki, dokąd został zesłany Hari Seldon wraz ze swym zespołem badawczym (Issac Asimov, Fundacja).

Źródło

Terytoria – koszmarna kraina czarów (Stephen King i Peter Straub, Talizman).
 
Tralfamadoria – planeta zamieszkana przez małe, zielone istoty podobne do gumowych przyssawek, porozumiewające się telepatycznie i bardzo przyjazne dla Ziemian (Kurt Vonnegut, Rzeźnia numer pięć, czyli krucjata dziecięca, czyli obowiązkowy taniec ze śmiercią).

Źródło

Trochania – bardzo mały kraj, zaludniony przez kilku mieszkańców, w którym mieszkanie jest przyjemnością (Michael Ende, Kuba Guzik).
 
Utopia (1) – wyspa. Idealne królestwo (Thomas More [Morus], Utopia).

Źródło

Utopia (2) - kraina szczęśliwości. Słabo zaludniona, rzadko zabudowana, zamieszkana przez ludzi o pięknym wyglądzie i zaawansowanych cywilizacyjnie (Herbert George Wells, Ludzie jak bogowie).
 
Videssos – magiczne imperium podobne do historycznego Bizancjum (Harry Norman Turtledove, cykl Videssos).
 
Wyspa Pingwinów - usytuowana w okolicach Bieguna Północnego. Tutaj św. Mael chrzcił ptaki (Anatole France, Wyspa Pingwinów).

Źródło

Wyspa Stąd Nie Widać - z niej przybył do Jasia Kot w Butach (Ewa Szelburg-Zarembina, Królestwo Bajki).
 
Wyspa Żadnej Nadziei - odkryta przez Don-Pedro. Tu został zesłany Król Maciuś Pierwszy (Janusz Korczak, Król Maciuś na wyspie bezludnej).
 
Wyspy Szczęśliwe – tajemnicze lądy, gdzie zawsze jest wiosna, młodość i szczęście. Niektóre unoszą się na wodzie, inne są pod nią ukryte, jeszcze inne – są niewidzialne i pokazują się tylko nielicznym (np. Jan Kochanowski, Tren X; Konstanty Ildefons Gałczyński, Prośba o wyspy szczęśliwe; Tom Deitz, cykl David Sullivan).
 
Xanth – półwysep, przez środek którego przebiega Rozpadlina strzeżona przez smoka. Sąsiaduje z normalnym światem – Mundanią, czyli Przyziemiem (Anthony Piers, cykl Xanth).

Źródło

Ys - zatopione miasto z bretońskich legend (np. Poul William Anderson, Karen Kruse Anderson, cykl Król Ys).
 
Ziemiomorze - świat w którego skład wchodzi archipelag wysp otoczonych Morzem Otwartym, po którym pływa Lud Tratw. Jedną z wysp jest Roke (Wyspa Mędrców), leżąca na południe od wyspy Havnor, na wodach Morza Najgłębszego. Tu mieści się szkoła dla magów. Kargadu – to największa wyspa Archipelagu (Ursula Le Guin, Ziemiomorze).

Źródło

Znikąd-Donikąd – wyspa, na której mieszkają dzielny Arawanili, piękna Ini i tańcząca Dandai (Wanda Markowska, Anna Milska, Baśnie z dalekich wysp i lądów). 
 
Podstawowa bibliografia
Haka-Makowiecka Karolina, Makowiecka Marta, Węgrzecka Małgorzata (aut.); Makowiecki Andrzej Z. (red.), Leksykon fantastyki. Postacie, miejsca, rekwizyty, zjawiska, Warszawa 2009. ISBN 978-83-7495-672-7 (sygnatury: 175915, cz XLVII-3/45).
Sapkowski Andrzej, Rękopis znaleziony w smoczej jaskini. Kompendium wiedzy o literaturze fantasy, Warszawa 2001. ISBN 83-7054-147-X (sygnatura: cz XLVII-3/47).
Tylicka Barbara, Szczęśliwe wyspy i Nibylandie, "Guliwer" 1999, nr 6, s. 4-8 (czytelnia).
Zgorzelski Andrzej, Fantastyka, utopia, science fiction. Ze studiów nad rozwojem gatunków, Warszawa 1980. ISBN 83-01-01558-6 (sygnatury: 90459-60).
Żytkiewicz Dorota, Gdzie podziałaś się, wyspo, czyli o utopii i antyutopii, "Polonistyka" 2004, nr 9, s. 35-37 (czytelnia).

Balnibarbi, Fantazjana, Lyonesse, Neveryóna, Szmaragdowy Gród…, czyli wakacje i urlopy w fantastycznych krainach - część 3

Midkemia i Kelewan - światy połączone ze sobą magicznymi szczelinami (Raymond E. Feist, Opowieść o Wojnie Światów; Opowieść o Wojnie z Wężowym Ludem).

Mordor (Czarny Kraj, Kraina Cienia) – dzika, pustynna ziemia, usytuowana na południowym wschodzie Śródziemia (John Ronald Reuel Tolkien, Władca Pierścieni).

Źródło

Moria (Czarna Otchłań) – podziemne królestwo krasnoludów. Znajduje się w we wnętrzu Gór Mglistych, na zachodzie Śródziemia (John Ronald Reuel Tolkien, Władca Pierścieni).

Muriah (myoo-RY-uh) – główne miasto ludu Tanu (Julian May, Saga Pliocenowego Wygnania). 

Narnia – nieduża kraina, gęsto porośnięta lasem. Stworzona przez jej władcę, Aslana. Tworzy ją kilka krajów, m.in. Archenlandia, Harfang i Kalormen. Mieszkają w niej niezwykłe, fantastyczne stworzenia i zwierzęta (Clive Staples Lewis: Opowieści z Narnii: Lew, czarownica i stara szafa).

Nehwon - kraj, którego nazwa jest odwróceniem „no when”. Lankhmar (Miasto Dwakroć Siedmiu Tysięcy Dziesiątków Dymów) - jego główne miasto, w którym panują przemoc i pieniądz, więc nikt nie jest bezpieczny (Fritz Leiber, Saga o Fafhrdzie i Szarym Kocurze).

Źródło

Neveryóna – miasto o złotych ulicach (Samuel R Delany, Neveryóna).

Nibylandia (Neverland, Nigdy-Nigdy) – niezbyt rozległa wyspa, na którą i z której przybywają dzieci.  Każde widzi ją inaczej. Rządzi nią Piotruś Pan (James Matthew Barrie, Przygody Piotrusia Pana).   

Źródło

Nipu - wyspa, na którą trafił Mikołaj Doświadczyński po katastrofie okrętowej (Ignacy Krasicki, Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki).

Númenor (Elenna) - wyspa w kształcie pięcioramiennej gwiazdy, położona na zachód od Śródziemia (John Ronald Reuel Tolkien, Władca Pierścieni).

Źródło

Okolica nad Strumieniem – miejsce pełne chryzantem, między lasem, polami i Wielkim Miastem (Maciej Wojtyszko, Trzynaste piórko Eufemii).

Omfalos – wyspa, na której istnieją m.in. kraina Om oraz Kraina Kamienioludków (Marta Tomaszewska, Podróż do krainy Om).

Osten Ard - spokojna kraina, do której wkraczają ciemne moce, a która może zostać ocalona przez przedstawicieli Ligi Pergaminu (Tad Williams, Pamięć; Smutek; Cierń).

Źródło

Paflagonia – państwo będące we władaniu uzurpatora Walorozo (William Makepeace Thackeray, Pierścień i róża).

Państwo Słońca - idealne państwo położone na rozległym wzgórzu Cejlonu (Tomasso Campanella, Państwo Słońca).

Źródło

Państwo Snu - założone w dalekiej Azji przez Klausa Patera. Tutaj mogą znaleźć przystań wszyscy niezadowoleni z nowoczesnej kultury. Wielkim miastem  jest tu Perła, składająca się ze starych budynków, przeznaczonych do rozbiórki w Europie, a tu na nowo składanych. Ostatecznie poddane zagładzie (Alfred Kubin, Po tamtej stronie).

Planeta zielonych widm – planeta, na której przymusowo ląduje wyeksploatowany statek kosmiczny „Sol”, a załoga znajduje tu wraki innych kosmicznych pojazdów (Zbigniew Prostak, Planeta zielonych widm).

Ptasia Wyspa - królestwo dzikich gęsi, do którego przybył Żeglarz Północy w poszukiwaniu uwięzionej córki (O Żeglarzu Północy i Gunnarze z Wydm, który został królem, baśń islandzka).

R'lyeh - miasto zbudowane w czasach, gdy na Ziemi nie było jeszcze ludzi. Zbudowane z monumentalnych kamiennych bloków o niezwykłych kształtach, pokrytych hieroglifami. Obecnie zatopione pod oceanami, ale wynurzy się, gdy nastąpi odpowiednia koniunkcja planet (twórczość Howarda Phillipsa Lovecrafta).

Źródło

Rajska Wyspa - położona za siedmioma morzami, za siedmioma górami (O papudze, żeglarzu, szachu i pięknej Peri z Wyspy Ptaków, baśń kaszmirska).

Riva – kolejne szczęśliwe królestwo, któremu zagraża niebezpieczeństwo (David Eddings, cykl Malloreon).

Shire - malownicza, zielona kraina hobbitów, położona w północno-zachodniej części Śródziemia (John Ronald Reuel Tolkien, Władca Pierścieni).

Źródło

Soror – planeta nawiedzona w 2500 roku przez Ziemian, będąca we władaniu goryli (Pierre Boulle, Planeta małp).

Stare Królestwo - kraina, do której musi dotrzeć Sabriel, córka maga Abhorsena (Garth Nix, Sabriel).

Źródło

 Zakończenie - w piątek, 14 lipca.

Balnibarbi, Fantazjana, Lyonesse, Neveryóna, Szmaragdowy Gród…, czyli wakacje i urlopy w fantastycznych krainach - część 2

Facecja - królestwo sąsiadujące z tym, w którym mieszkała Śpiąca Królewna (Charles Perrault, Śpiąca Królewna i inne nawiązania).

Źródło

Fantazjana - czarodziejski świat rządzony przez Dziecięcą Cesarzową. Składa się z wielu krain, np. Nawiedzonego Miasta czy Dziwoboru (Michael Ende, Niekończąca się historia od A do Z).

Fionavar - kraina, do której czarodziej przeniósł pięcioro studentów z Toronto i w której muszą podjąć walkę ze Złem (Guy Gavriel Kay, Fionavarski gobelin).

Gondor (Kamienny Kraj) – Królestwo Południowe Dunedaidów, założone po upadku Númenoru na ziemiach Śródziemia (John Ronald Reuel Tolkien, Władca Pierścieni).

Źródło

Gont – wyspa znajdująca się w północno-wschodniej części Archipelagu (Ursula Le Guin, Ziemiomorze).

Gramarye - planeta zamieszkana przez osoby rodem ze średniowiecza (np. czarownice) i mityczne stwory (Christopher Stasheff, Warlock).

Hogsmeade - wioska położona w Szkocji, blisko Hogwartu, którą zamieszkują wyłącznie czarodzieje (Joanne K. Rowling, cykl o Harrym Potterze).

Źródło

Karamoro – miasto, w którym zgodę na pozostanie obcego wyrażały dziwne gołębie, mające skrzydła z góry czarne, a z dołu białe (Jan Drzeżdżon, Karamoro).

Kraina Deszczowców - tu ma przebywać uprowadzony biolog, Baltazar Gąbka. Na szlaku do niej prowadzącym leżą: Kraina Psiogłowców, Słonecja, Kraj Gburowatego Hipopotama (Stanisław Pagaczewski, Porwanie Baltazara Gąbki).

Kraina Manczkinów - miejsce pobytu Doroty po przeniesieniu jej domu przez huragan. Zamieszkana przez ludzi w okrągłych kapeluszach z dzwoneczkami (L. Frank Baum, Czarnoksiężnik z Krainy Oz).

Źródło

Kraina Marzeń – tutaj ludzie stają się postaciami, które odtwarzali w grach (Pamela Dean, Hidden Land).

Kraina Patalonków – leśna osada, w której panuje król Sinobrody (Jan Drzeżdżon, Kraina Patalonków).

Kraina Trzech Krzywych Cytryn - usytuowana tam, gdzie wschodzi Słońce. Strzeżona przez wróżkę, nie wpuszczającą tu istot żywych. Na każdym cytrynowym drzewie rośnie tu jeden owoc, dający - odpowiednio - młodość, piękność i szczęście (Za siedmioma morzami, za siedmioma wyspami, baśń maltańska).

Kraina Zabawek – miejsce bez szkół, nauczycieli i książek, w którym trwa nieustanna zabawa. Zaludnione wyłącznie przez chłopców, którzy - prędzej czy później - zamieniają się tu w osły (Carlo Collodi, Pinokio).

Dodaj napis

Królestwo Bajki - można do niego zajrzeć przez czarodziejskie różowe szkiełko, by później widzieć je także bez tego narzędzia (Ewa Szelburg-Zarembina, Królestwo Bajki).

Królestwo Lalek – piękne miejsce, w którym znajdują się m.in. takie miejscowości, jak Piernikowo, Smakołyki, Cukierkowo. Usytuowane za drzwiami zamkniętej szafy (Ernst Theodor Amadeus Hoffmann, Dziadek do Orzechów).

Źródło

Krymtataria – państwo rządzone przez uzurpatora Padellę, który pokonał prawowitego króla Kalafiore (William Makepeace Thackeray, Pierścień i róża).

Księgogród - "miasto książek", w którym znajdują się bardzo liczne księgarnie, wydawnictwa, drukarnie i antykwariaty (Walter Moers, Miasto Śniących Książek).

Źródło

Ktosiowo – miasteczko położone w górach, między najwyższymi szczytami Gór Pontusowych. Tutejsi mieszkańcy najbardziej lubią Święta Bożego Narodzenia, których obchody jednak sprowadzają do manii obdarowywania prezentami (Theodor S. Geisl, pseud. Dr Seussa, Grinch: świąt nie będzie).  Bardziej znane z filmu Rona Howarda.

Lailonia - królestwo, którego nie sposób odszukać na żadnej mapie czy globusie, ale materialnym dowód jego istnienia jest list wysłany przez jednego z mieszkańców. Niektóre miasta: Lipoli, Batum, Ruru. Graniczące królestwo - Gorgola (Leszek Kołakowski, 13 bajek z królestwa Lailonii, dla dużych i małych).

Landover – królestwo, którego koronę nieopatrznie kupuje Ben Holiday, narażając się tym samym na poważne kłopoty (Terry Brooks, Magiczne królestwo).

Źródło

Laputa - latająca wyspa. Królestwo muzyków i matematyków (Jonathan Swift, Podróże Gullivera).

Latarniane Pustkowie - jedno z pierwszych miejsc, które powstało w Narnii. Zlokalizowane na jej zachodnich granicach (Clive Staples Lewis, cykl Opowieści z Narnii).

Źródło

Lilliputu – kraina zamieszkana przez miniaturowe ludziki (Jonathan Swift, Podróże Gullivera).

Lusitania – planeta. Po akceptacji Gwiezdnego Kongresu, zasiedlona przez mieszkańców przeludnionej planety Baia. Zamieszkana przez inteligentną rasę Prosiaczków (Orson Scott Card, cykl o Enderze: Mówca Umarłych).

Lyonesse - kraina z legend arturiańskich, granicząca z Kornwalią (Jack Vance, Lyonesse).

Źródło

Macondo - miasto powstałe z osady założonej wśród bagien przez przodków rodu Buendia (Gabriel Garcia Márquez, Dzień po sobocie, Sto lat samotności).

Majipoor – planeta o ogromnych rozmiarach, zamieszkana przez wiele ras, w tym także potomków Ziemian (Robert Silverberg, Kroniki Majipooru).

Melniboné – wyspa. Czarodziejskie królestwo, będące we władaniu Elrica. Jego głównym miastem jest Śniące Miasto (Imrryn). Kraj zniszczony przez najeźdźców z Młodych Królestw (powieści i opowiadania Michaela Moorcocka).

Źródło

 Ciąg dalszy - za tydzień, czyli 10 lipca. W najbliższy piątek - pozycja z cyklu Książki (nie)zapomniane.

Balnibarbi, Fantazjana, Lyonesse, Neveryóna, Szmaragdowy Gród…, czyli wakacje i urlopy w fantastycznych krainach - część 1

Gdzie udać się w czasie wolnym? Proponujemy: do fantastycznych (dosłownie!) krain. Zapewne każdy słyszał o Utopii, Państwie Słońca, Śródziemiu, Ziemiomorzu... Fantastyka to science-fiction, fantasy, baśń, bajka... A ponieważ mamy porę wakacyjno-urlopową, rozpoczynamy cykl prezentujący – w formie podręcznego słownika - niektóre fantastyczne krainy (literackie, bo w filmie byłoby ich jeszcze więcej!). Możemy się tam bez trudu wybrać. W wyobraźni. Bez pośrednictwa biur turystycznych, ale z pomocą biblioteki czy księgarni. Wybierzemy się więc do najwspanialszych i do najstraszniejszych zakątków wyimaginowanych światów. W głąb Ziemi i poza najdalsze galaktyki. Z niektórych pewnie nie chcielibyśmy przez jakiś czas powrócić, a inne wolelibyśmy opuścić jak najprędzej. Może zainspirują do lektury czy zabawy. Życzymy niezapomnianych wojaży!

Amber – jedyny prawdziwy świat (cykl powieści Rogera Zelaznego).

Źródło

Argoland - kraina przyszłości. Ogromna aglomeracja otoczona wielkimi obszarami terenów uprawnych i farm hodowlanych. (Janusz A. Zajdel, Limes inferior).

Atlantyda - wielka, piękna wyspa, usytuowana w pobliżu Słupów Herkulesa (Cieśniny Gibraltarskiej), zamieszkiwana przez ludzi o bardzo wysokim poziomie rozwoju cywilizacyjnego. Pełna dzikich i oswojonych zwierząt, zasobna w bujną roślinność i bogactwa mineralne. Zniszczona przez następujące po sobie trzęsienia ziemi i pochłonięta przez morze. (Mitologia grecka, Platon, Timaios, Kritias). Liczne literackie nawiązania, np. Francis Bacon (Nowa Atlantyda), Robert E. Howard (Kull: Banita z Atlantydy), Arthur Conan Doyle (Głębina Maracot i inne opowiadania), Pierre Benoit (Atlantyda), Margit Sandemo (Saga o Ludziach Lodu), Andy McDermott (Łowcy Atlantydy), Mór Jokai (Atlantyda. Historia zaginionej Oceanii), Gerhart Hauptmann (Atlantyda), Jules Verne (20 000 mil podmorskiej żeglugi), Maciej Kuczyński (Atlantyda, wyspa ognia), John Ronald Reuel Tolkien (Władca Pierścieni - Númeror to "kopia" wyspy z dialogów Platona), Andreas Wilhelm (Projekt: Atlantyda), Józef Ratajczak (Przeprowadzka na Atlantydę. Wiersze wybrane), Wisława Szymborska (wiersz Atlantyda). Motyw obecny także w filmach oraz grach komputerowych.

Źródło

Auspicje – miejsce w pobliżu Krakowa, w którym spotykają się uczeni, by myśleć (Maciej Wojtyszko, Bromba i inni).

Avalon – wyspa otoczona malowniczym jeziorem, na której trwa wieczna wiosna, nie wieje wiatr i nie pada śnieg. Tutaj przybył śmiertelnie ranny król Artur po bitwie z Modredem. Tutaj także - być może - został ukryty Święty Graal. Inne nazwy: Wyspa Jabłek (Jabłoni), Ziemia Kobiet (Mitologia celtycka, legendy arturiańskie, Marion Zimmer Bradley, Mgły Avalonu).

Źródło

Balnibarbi - wyspa, na której przeprowadza się wiele bezcelowych eksperymentów (Jonathan Swift, Podróże Gullivera).

Baśniobór – kraina będąca azylem dla wielu czarodziejskich istot – czarownic, trolli, wróżek i innych (Brandon Mull, Baśniobór).

Beklan – Imperium. Kraina będąca we władaniu olbrzymiego niedźwiedzia (Richard Adams, Shardik).

Źródło

Bergamuty – archipelag zamieszkany przez „nietypowo” zachowujące się zwierzęta (Jan Brzechwa, Na wyspach Bergamutach). 

Bezmiar – wielka góra o kształcie kopuły, wewnątrz której znajduje się mnogość jaskiń i tuneli. Królestwo okrutnych kotów, którymi włada Grizraz Pożeracz Serc (Tad Williams, Pieśń Łowcy).

Blefuscu - kraina sąsiadująca z Liliputu, ale skłócona z nią (Jonathan Swift, Podróże Gullivera).

Źródło

Bombonia - kraj, w którym mieszkał książę pozbawiony umiejętności uśmiechu (Kazimiera Iłłakowiczówna, Bajeczna opowieść o królewiczu La-fi-czaniu, o żołnierzu Soju i o dziewczynce Kio).

Brobdingnag - kraina olbrzymów, usytuowana na półwyspie w pobliżu Ameryki (Jonathan Swift, Podróże Gullivera).

Brokilon - leśne królestwo driad i rusałek, ze stolicą w Duén Canell (Miejscu Dębu). Inna nazwa: Las Śmierci. Miejsce, w którym zachowały się niezwykłe okazy flory i fauny. Na potencjalnych przybyszów czeka tu wiele niebezpieczeństw, toteż najczęściej wolą nie zapuszczać się w te strony. (Andrzej Sapkowski, saga o Wiedźminie Geralcie).

Źródło

Cymeria - kraina usytuowana na północ od dzisiejszej Wielkiej Brytanii. Otoczona przez wysokie góry, posiada surowy klimat i słabe zaludnienie. Zamieszkują tu barbarzyńcy. Ojczyzna Conana (Robert E. Howard, Conan Barbarzyńca i inne książki z cyklu).

Diuna - pustynna planeta Arrakis, zamieszkana przez Fremenów i nieliczne gatunki zwierząt (Frank Herbert, seria Kroniki Diuny).

Źródło

Eden - planeta, na której pomyłkowo rozbija się rakieta z kosmonautami (Stanisław Lem, Eden).

Eldwold - kraj, z którym podejmuje wojnę legion zapomnianych magicznych bestii o nadludzkiej mocy (Patricia Ann McKillip, Zapomniane bestie z Eldu).

Elenia - królestwo. Stąd wywodzi się Sparhawk, rycerz zakonu Pandionu (David Eddings, Elenium; Tamuli).

Źródło

Estcarp – jedna z krain Świata Czarownic (Andre Norton, Świat Czarownic).

Ciąg dalszy - w poniedziałek, 3 lipca.

Fanfiction, mail art, pop-frakcja… O niektórych nowych gatunkach i zjawiskach w literaturze

Nielinearność, interaktywność, hipertekstowość, polisensoryczność. Oto cechy niektórych współczesnych tekstów literackich, nieznane wcześniejszym epokom. Ale twórczość zarówno w takiej, jak również w „tradycyjnej” postaci może stać się źródłem pięknych przeżyć estetycznych. Dziś wskażemy - w telegraficznym skrócie! – kilka nowych (lub przeżywających swoje odrodzenie w innym kontekście kulturowym) gatunków i zjawisk literackich.

Blog. “Pamiętnik”, dziennik internetowy. Vlog. Wideoblog, czyli blog, którego główną treść stanowią pliki filmowe. Pojecia znane, zatem nie będziemy ich szerzej omawiać.

Fanfiction (fanfik, ang. fanatic fiction). Literatura tworzona (zwykle bez pobierania honorariów) przez amatorów - fanów wybranych, książek, gier, filmów, pisarzy, zorganizowanych w fandomy. Ta twórczość polega na dodawaniu pewnych elementów (np. wypełnianiu luk tekstu kultury), zmianie wydźwięku, zakończenia, dodawaniu nowych postaci itp. Przykłady: sequele powieści Iana Fleminga o Jamesie Bondzie, dalsze przygody Conana Barbarzyńcy, postaci stworzonej przez Roberta E. Howarda.

Fantasy. Temu gatunkowi poświęciłyśmy artykuł, zatem nie będziemy powtarzać zawartych w nim treści.

Haiku. Gatunek (podobnie jak niżej wymieniony limeryk) nie jest "nowy". Był znany już w … XVII wieku. Powstał w Japonii. Posiada stałe reguły budowy. "Nowością” w literaturze współczesnej jest to, że może być tworzony elektronicznie. Kilka lat temu opracowano program komputerowy, który sam go generuje - na podstawie kilku słów podanych przez użytkownika. Taki utwór może być następnie wzbogacany treściowo.

Komiks internetowy (komiks sieciowy, ang. webcomic). Odmiana komiksu tradycyjnego, która jest dostępna wyłącznie w Internecie lub w nim miała początek.

Liberatura. Literatura totalna, w której nośnikiem znaczenia jest w równym stopniu język, jak i forma książki (kształt, budowa, forma zapisu tekstu). Twórcą pojęcia jest Zenon Fajfer.

Limeryk. Krótki, żartobliwy wierszyk  o stałych regułach budowy. Powstał w XVIII stuleciu. Był tworzony przez wielu znanych pisarzy (np. Julian Tuwim, Wisława Szymborska, Stanisław Barańczak). Obecnie przeżywa swój renesans.

Legenda miejska (ang. urban legend). Informacja z pozoru prawdopodobna, ale na ogół fikcyjna, rozpowszechniana w Internecie, mediach lub wśród znajomych. Jej źródło jest anonimowe, tematyka budzi duże zainteresowanie, bo ma istotne znaczenie dla szerokiego kręgu mieszkańców miasta i zarazem skrywa pewną tajemnicę. Rodzaj plotki.

Literatura w przestrzeni miasta. Przestrzeń miejska, stanowiąca zespół form architektonicznych i rozgrywających się w jej obrębie wydarzeń, to również środowisko dla działań literackich. Wśród nich znajdują się między innymi:

Graffiti literackie. Napis na murze, klatce schodowej, płocie, będący przejawem spontanicznej ekspresji jego twórcy.

Mural. Wielkoformatowa grafika na murze.

Reklama (billboard, plakat, neon itp.). O niej dodatkowo pisać nie trzeba, gdyż zjawisko posiada już obszerna literaturę przedmiotu.

Vlepka. Mała forma plastyczna, przyklejana w miejscach publicznych, często uczęszczanych, także w środkach miejskiej komunikacji, podejmująca różnorodną tematykę (humorystyczną, sportową, literacką, filozoficzną, religijną, polityczną itp.).

Liternet. Ogół zjawisk łączących literaturę i Internet. Obejmuje: literaturę i czasopisma w postaci cyfrowej, e-booki, blogi, także organizację danych w postaci hipertekstu w literaturze.

Mail art. Rodzaj sztuki interaktywnej, w którą włącza sie szerokie grono odbiorców, a jej wartości estetyczne są mniej ważne od faktu sieciowej wymiany. Do tego zjawiska należą np. wiadomości, wiersze, pocztówki, fotografie, naklejki, pieczęcie znaczki, które można przesyłać do odbiorców tradycyjnie lub za pomocą poczty elektronicznej. Ci ostatni współtworzą otrzymane "dzieło". Prekursor: Ray Johnson. Twórcy: Chuck Welsh, Sebastian Cichocki.

Multipoezja. Formuła tworzenia poezji w określonej sytuacji, z uwzględnieniem specyfiki miejsca czy medium, np. kabaret, lokal, uliczny mur czy chodnik. Multiwiersz może być recytowany, śpiewany, grany. Znany twórca: Michał Zabłocki.

Poezja SMS-owa. Niewielka forma (160 znaków), w której powinno się znaleźć maksimum treści. Zjawisko słabo opisane, powstałe w pierwszej połowie lat 90. XX wieku. Pokrewna haiku i limerykowi.

Pop-frakcja. Literatura podejmująca dialog z kulturą masową, choć sama do niej nie należy. Posługuje się cytatem, pastiszem, parodią itp.

Powieść graficzna. Podobna do komiksu, ale zamknięta całościowo pod względem wydawniczym (publikowana nie w odcinkach, ale w jednej całości). Termin stworzył Lynd Ward w I połowie XX w. Inni twórcy: Will Eisner, Raymond Briggs.

Powieść hipertekstowa. Utwór powstały w przestrzeni wirtualnej, charakteryzujący się nielinearnością i niesekwencyjnością zdarzeń, oparty na zasadzie hipertekstu. Zawiera również elementy pozajęzykowe (np. obraz, dźwięk, animacja). Czytelnik sam decyduje o kolejności czytania. Twórcy: Robert Arellano, Jim Rosenberg, Robert Kendall.

Slam poetry (slam poetycki). Połączenie poezji i performance'u. Publiczny pojedynek poetów, odbywający się w określonym czasie (każdy twórca ma 3 minuty na prezentację swego utworu), przed jury wybieranym spośród widzów. Twórca imprezy: Marc Kelly Smith. Pierwszy polski zwycięzca zawodów: Jaś Kapela.

Bibliografia (wybór)

Bogaczyk-Vormayr, Małgorzata, Wszystko jest Tekstem? Hipertekstualność jako nowe doświadczenie literatury, „Teksty Drugie” 2008, nr 1/2, s. 256-269.

Hoffmann Beata, Vlepka - sztuka czy wandalizm?, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 2006, nr 3, s. 8-12.

Janusiewicz Małgorzata, Nowa literatura, czyli hipertekst literacki, „Polonistyka” 2010, nr 11, s. 43-50.

Karwatowska Małgorzata, Jarosz Beata (red. nauk.), (Nowe) media. Implikacje kulturowe, językowe i edukacyjne, Lublin 2015. ISBN 978-83-7784-633-9.

Malczenko Beata, Zjawisko fan fiction, „Język Polski w Szkole IV-VI” 2013/2014, nr 2, s. 7-25.

Michałowski Piotr, Haiku wobec poetyki epifanii nowoczesnej, „Ruch Literacki” 2003, z. 3, s. 291-302.

Nowicka Barbara, Literatura a internet, „Śląsk” 2012, nr 2, s. 40-41.

Nycz Ryszard, Literatura nowoczesna. Cztery dyskursy (tezy), "Teksty Drugie" 2002, nr 4, s. 35-46.

Ogonowska Agnieszka, Międzyprzestrzenie dyskursu. Intertekstualność i intermedialność. Analiza zjawisk w kontekście wybranych tekstów audiowizualnych, literackich i liternetowych, „Przegląd Humanistyczny” 2006, nr 2, s. 15-28.

Pisarski Mariusz, Od znaczenia do działania i z powrotem. Nowe funkcje słowa w cyberpoezji i hipertekście, „Przegląd Humanistyczny” 2013, nr 4, s. 53-61.

Potrykus-Woźniak Paulina, Słownik nowych gatunków i zjawisk literackich, Warszawa, Bielsko-Biała 2010. ISBN 978-83-262-0173-8.

Wrycza Joanna, Hipertekst wobec ograniczeń książki drukowanej, „Nowa Polszczyzna” 2006, nr 5, s. 49-55.

Zabłocki Michał, Czym jest "Multipoezja"?, „Przegląd Powszechny” 2012, nr 4, s. 19-25.

Żabski Tadeusz (red.), Słownik literatury popularnej, Wrocław 1997. ISBN 83-7091-039-4.

Pomiędzy Drogą Mleczną a Śródziemiem, czyli od science fiction do fantasy.

Żył w latach 1921-2006, zatem łatwo dostrzec, iż jest powód (okrągłe rocznice!), by go wspomnieć. Tak, to Stanisław Lem pośmiertnie świętuje. I miłośnicy jego twórczości. Dziś postać autora Solaris będzie tylko inspiracją do artykułu na temat gatunków i podgatunków literatury fantastycznej. Wiemy, że sporo naszych Użytkowników chętnie ją czyta. Ale są zasadnicze różnice między fantastyką pisaną przez – powiedzmy - Wellsa, Vonneguta i Tolkiena, prawda? Dlatego sporządzimy wspomniany przegląd. Posłużymy się ustaleniami znawczyni zagadnienia - Dominiki Oramus.

źródło

Fantastyka z grubsza dzieli się na: SCIENCE FICTION, HORROR i FANTASY. Oczywiście, nie są to gatunki jednorodne, często się przenikają. Przyjrzyjmy się na przykład powieściom Juliusza Verne’a. 20 000 mil podmorskiej żeglugi, Wokół Księżyca, nawet… Tajemnica zamku w Karpatach. Są tam naukowe odkrycia, jest niesamowitość, ale futurologia – tylko w drugiej. Zaś autorzy tacy jak Edgar Allan Poe, Robert Louis Stevenson czy Howard Phillips Lovecraft zbliżają się raczej do horroru. I jeszcze inna grupa twórców: Aldous Huxley, Jewgienij Zamiatin, George Orwell ukazują przyszłość, jednocześnie komentując tę rzeczywistość, w której żyją. Jednak jeśli wyznaczniki gatunkowe HORRORU łatwo wskazać, o tyle trudniej wyznaczyć wyraźny podział między SCIENCE FICTION a FANTASY. Wydaje się, że kluczowe jest pojęcie prawdopodobieństwa. Najprościej mówiąc: wiele wynalazków prezentowanych w powieściach sf  m o g ł o b y  zaistnieć, zaś świat wykreowany w dziełach fantasy nie ma  n i c  wspólnego z jakimkolwiek prawdopodobieństwem. Tak twierdzi Andrzej Zgorzelski (bibliografia poniżej).

HORROR. Jego schematy fabularne są podrzędne do emocji (strach), które ma wzbudzać. Każdy zapewne wymieniłby ich sporo.

FANTASY - podgatunki (wraz z przykładami twórców):

Kidult fantasy. Książki o cechach literatury młodzieżowej. Bohaterowie to młodzi ludzie w obliczu wyzwania (wędrówka do magicznej krainy, często w celu uratowania niezwykłego przedmiotu, walka ze złem), przekraczający granice rzeczywistości i krainy magii, czyli wędrujący w światach równoległych. Twórcy: Joanne K. Rowling, Garth Nix.

Urban fantasy. Specyficzna, dwuczęściowa budowa świata przedstawionego: wielkie miasto i współistniejący z nim (pod nim) świat fantastyczny, połączony z pierwszym tajnymi przejściami, znanymi tylko wtajemniczonym. Np. Miejsce początku Ursuli Le Guin.

High fantasy (epic fantasy, quest fantasy). Osią tematyczną jest wyprawa podjęta w określonym celu. Jej uczestnicy to i ludzie, i Starsze Rasy (krasnoludy, elfy i inne istoty). Ważną rolę odgrywają magowie i czarnoksiężnicy. Obowiązuje dawny kod moralny. Np. Władca Pierścieni J.R.R. Tolkiena.

Fantasy magii i miecza (sword and sorcery). Świat pełen czarnoksiężników, elfów, goblinów, jednorożców, nawiązujący do mitologii oraz średniowiecznych legend. Twórcy: Andre Norton, Michael Moorcock, Robert Jordan i inni.

Science fantasy. W barwnym quasi-baśniowym świecie rozgrywają się fabuły typowe dla sf. Twórcy: Anne McCaffrey, Samuel R. Delany, Gene Wolfe.

SCIENCE FICTION - podgatunki:

Science fiction kontaktowa. Oś fabularną stanowi pierwszy kontakt Ziemian z inteligentnymi przybyszami z kosmosu. Klasykiem jest Wojna światów Herberta George’a Wellsa. Inni twórcy: J.-H. Rosny, Arthur C. Clarke, Edmund Hamilton, Stanisław Lem.

Space opera. Wczesny gatunek fantastyki. Opowieści międzygwiezdne z nagłymi zwrotami akcji, bez troski o prawdopodobieństwo. Główni autorzy: Edward Elmer (Doc) Smith, Edmund Hamilton, Ray Cummings, Jack Williamson, John W. Campbell.

Planetary romance. Opowieść przygodowa z akcją na innej planecie, zwierająca dynamiczną akcję z nagłymi zwrotami. Od space opery odróżnia ją to, że same podróże międzygwiezdne nie są w niej ważne. Prawzorem – twórczość Edgara Rice’a Burroughsa.

Fantastyka militarna. Ukazuje przyszłe rodzaje broni i ewolucję technik walki – także z kosmitami. Twórcy: Erskine Childers, William Le Queux, Edmund Hamilton, Joe Haldeman.

Twarda fantastyka (hard SF). Pozostaje w ścisłym związku z jakąś teorią naukową i próbuje przewidzieć, jakie będą losy wynalazków. Twórcy: Greg Egan, Kim Stanley Robinson, Jacek Dukaj.

Cyberpunk (technopunk, radical hard SF, neuromantics). Nurt twardej fantastyki. Przyszłość globalnego, informatycznego społeczeństwa; jego blaski (rozwinięta technika) i cienie (skażenia, epidemie, choroby, neobarbarzyństwo). Główne dzieło: Neuromancer Williama Gibsona.

Fantastyka postapokaliptyczna. Obraz końca cywilizacji i (albo) życia ostatnich ludzi ocalałych z zagłady. Twórcy: Brian Aldiss, James Graham Ballard.

Fantastyka socjologiczna. Przedstawienie nieistniejących w rzeczywistości układów społecznych (np. społeczeństwo w przyszłości, złożone także z przedstawicieli innych planet). Przykłady: Eden Stanisława Lema, twórczość Janusza Zajdla i Edmunda Wnuka-Lipińskiego.

GATUNKI LITERATURY GŁÓWNEGO NURTU POKREWNE FANTASTYCE:

Realizm magiczny. Tematyka pokazana w formie wykrzywionej, podobnej do marzenia sennego. Konkretne szczegóły i precyzja ich przedstawienia pozwalają nadać cechy prawdopodobieństwa dziwacznym z pozoru wydarzeniom. Głównie – twórczość pisarzy iberoamerykańskich: Alejo Carpentiera, Jorge Luisa Borgesa, Gabriela Garcii Marqueza i innych.

Metafikcja. Te utwory analizują przede wszystkim sam proces tworzenia i odbioru tekstu, czyli najważniejsze są w nich twórca i jego dzieło. Autorzy: Linda Hutcheon, Italo Calvino.

Współczesna powieść gotycka. Między horrorem a powieścią psychologiczną. Czasem utożsamiana z tym pierwszym (tu lokuje się twórczość Neila Gaimana, Iana Banksa, Stephena Kinga).

Utopie i dystopie (zwichnięte utopie). Państwo idealne i niemożność jego stworzenia. Postawały od Platona (Państwo), przez epoki wcześniejsze (Utopia Tomasza Morusa, Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Ignacego Krasickiego), aż po współczesność (szczególnie dystopie: Aldous Huxley, Jewgienij Zamiatin, George Orwell, Ray Bradbury).

Bibliografia

Opracowanie gatunków oparto głównie na książce Dominiki Oramus, O pomieszaniu gatunków. Science fiction a postmodernizm, Warszawa 2010, której nie posiadamy w zbiorach, ale literatura przedmiotu jest obszerna. Poniżej kilka pozycji dostępnych w PBW.

Gemra Anna, Fantasy - mit na nowo opowiedziany?, „Literatura Ludowa” 1998, nr 2, s. 3-18. (Sygnatura: cz M XXI-1/44).

Handke Ryszard, Jęczmyk Lech, Okólska Barbara (wybór), Spór o SF. Antologia szkiców i esejów o science fiction, Poznań 1989. ISBN 83-210-0815-1. (Sygnatury: 127449, cz X-6/18)

Iwicka Beata, Droga, wędrówka, wędrowiec. Poetyka literatury "fantasy", „Kultura i Edukacja” 2000, nr 1/2, s. 99-104. (Sygnatura: cz M VI-6/9c).

Lem Stanisław, Fantastyka i futurologia, t. 1-2, Kraków 1989. ISBN 83-08-01908-0. (Sygnatury: 126759/1-2).

Makowiecki Andrzej Z. (red.), Leksykon fantastyki. Postacie, miejsca, rekwizyty, zjawiska, Warszawa 2009. ISBN 978-83-7495-672-7. (Sygnatura: cz XLVII-3/45).

Niewiadowski Andrzej, Literatura fantastycznonaukowa, Warszawa 1992. ISBN  83-01-10123-9. (Sygnatury: 134320, cz X-2/38).

Smuszkiewicz Antoni, Czym jest fantastyka? Kłopoty z definicją, „Polonistyka” 2011, nr 2, s. 6-12 (Sygnatura: cz M XIV-6/14).

Zgorzelski Andrzej, Fantastyka, utopia, science fiction. Ze studiów nad rozwojem gatunków, Warszawa 1980. ISBN 83-01-01558-6. (Sygnatury: 90459-60).