Kącik Maturzysty (141) - Już za (ponad) miesiąc matura, czyli nie tylko dla prymusów. Część 2

Język literacki

Andrzej Kominek, Język współczesnej poezji polskiej - cz. 1, "Język Polski w Szkole Średniej" 1991/92, z. 2, s. 92-97 oraz Andrzej Kominek, Język współczesnej poezji polskiej (część 2), "Język Polski w Szkole Średniej" 1991/92, z. 3/4, s. 63-67

„W definicji [języka poetyckiego] mówi się o nieprzekładalności przekazów poetyckich na inny typ wypowiedzi. Dany zespół treściowy jest w utworze (…) nieodwołalnie związany z określonym jednorazowym wysłowieniem. (…) Język poezji jest swoiście funkcjonalny (…) a zależy (…) m.in. od osobowości twórcy, od poetyki normatywnej, której hołduje, od prądów artystycznych i społeczno-historycznych momentów. W (…) klasycznym studium pt. „O języku poetyckim” Jan Mukařovský wyróżnił trzy (…) kryteria do których (…) konsument poezji przymierza zwykle tekst językowy, chcąc określić jego poetyckość. W myśl takiego rozumienia, język poetycki jest, po pierwsze, językiem ozdobnym, „pięknym”, niecodziennym, po drugie – jest językiem emocjonalnym, nastawionym na wyrażenie uczuć, po trzecie – określa się go bardzo często jako język „naoczny”, plastyczny, obrazowy. (…) Pamiętać trzeba, że język poetycki to inna, specjalna organizacja języka naturalnego podyktowana przez określoną koncepcję świata. Wg hipotezy Sapira – Whorfa struktura języka naturalnego narzuca nam pewną strukturę wyobrażeń o świecie. Język poetycki, wyspecjalizowany w przekazywaniu szczególnie skomplikowanych informacji, nadaje się do tego celu jeszcze lepiej.”

Biblizmy i mitologizmy we współczesnej polszczyźnie - teoria i dydaktyka, "Język Polski w Liceum" 2008/2009, z. 3, s. 44-60

„Fazeologizmy i wyrazy o rodowodzie biblijnym i mitologicznym mają zasięg międzynarodowy. Nawiązują do wspólnej judeochrześcijańskiej tradycji kulturowej narodów europejskich oraz do wierzeń starożytnych Greków i Rzymian. Współcześni użytkownicy języka nadal sięgają bo biblizmy lub mitologizmy, choć nie zawsze mają świadomość ich źródła.”

Na tym blogu: dzieło literackie jako swoisty typ wypowiedzi, schemat komunikacji - TUTAJ.

Językoznawstwo. Gramatyka

Stanisław Dubisz, Rozwój słownictwa w dziejach języka polskiego - zarys problematyki, "Poradnik Językowy" 2015, z. 4, s. 7-28

„W dziejach języka słownictwo rozwija się w dwóch podstawowych płaszczyznach – zmian ilościowych oraz zmian jakościowych. Jeśli chodzi o te pierwsze, to współcześnie dysponujemy dość precyzyjnymi – chociaż jedynie przybliżonymi – danymi dzięki słownikom i opracowaniom szczegółowym. Biorąc te dane pod uwagę, należy przyjąć, że na początku dziejów języka polskiego (przełom X i XI w.) jego zasób leksykalny liczył szacunkowo 5000–7000 jednostek, a w ciągu okresu staropolskiego (przełom X i XI w. – przełom XV i XVI w.) wzrósł on do ok. 18 000–20 000 leksemów. W okresie średniopolskim (XVI–XVIII w.), w którym rozwijała się kultura odrodzenia, baroku i oświecenia, nastąpił pięciokrotny wzrost zasobu leksykalnego polszczyzny do ok. 100 000 wyrazów. Okres nowopolski (XIX–XXI w.) powiększył liczbę jednostek leksykalnych polszczyzny do ok. 300 000. (…) Zestawienie powyższych danych pozwala na wniosek, że w dziejach polszczyzny znacznie częściej powstawały nowe jednostki leksykalne (wyrazy i związki frazeologiczne), niż ginęły te, które wychodziły z użycia, a zatem, że rozwój zasobu leksykalnego polszczyzny był progresywny, a główne tendencje rozwojowe sprowadzały się do kompletowania jego zbioru (kompletacja) oraz zróżnicowania semantycznego i precyzowania wyrazistości znaczeń (repartycja, semantyzacja). (…) Jeśli chodzi o płaszczyznę zmian jakościowych, to w dziejach polszczyzny słownictwo rozwija się w kilku podstawowych zakresach. Są to: 1) kręgi tematyczne związane z potrzebami nazywania nowych desygnatów; 2) odmiany komunikacyjno-stylowe, determinujące funkcjonalne różnicowanie słownictwa; 3) relacje semantyczne (antonimia, synonimia, homonimia, polisemia), świadczące o doskonaleniu się systemu leksykalnego; 4) mechanizmy zmian znaczeniowych wyrazów, określające stopień precyzji procesów nominacyjnych; 5) procesy reprodukcji słownictwa (neologizmy, neosemantyzmy, zapożyczenia z języków obcych), wynikające z potrzeb nominacyjnych i będące wyznacznikami możliwości systemu leksykalnego.”

Cały artykuł TUTAJ.

Helena Kajetanowicz, O klasyfikacji błędów językowych (i nie tylko) słów kilka, "Warsztaty Polonistyczne" 2000, nr 1, s. 40-56

W opracowaniu sklasyfikowano błędy: 1/ leksykalne (wyrazy modne, wyrazy używane niezgodnie ze swym znaczeniem, zbędne wyrazy, zapożyczenia i neologizmy); 2/ frazeologiczne (szablonowe związki frazeologiczne, tautologie i pleonazmy, kontaminacje, przekształcenia formy związku frazeologicznego, multiwerbizmy, niewłaściwe użycie spowodowane nieznajomością znaczenia, tworzenie związków frazeologicznych z wyrazów niedopasowanych pod względem ich znaczenia, zapożyczanie związków frazeologicznych w formie dosłownego tłumaczenia); 3/ składniowe (błędy w zastosowaniach wskaźnika zespolenia i równoważnika imiesłowowego zdania, naruszenie związku rządu i zgody, niepoprawny szyk, użycie niewłaściwych przyimków, zapożyczenia syntaktyczne, skróty składniowe); 4/ interpunkcyjne (problemy z wyodrębnianiem wtrąceń, niepotrzebne przecinki, brak przecinków oddzielających zdania składowe w zdaniu złożonym, użycie przecinka zamiast dwukropka); 5/ stylistyczne (przenoszenie cech jednego stylu do innej odmiany stylistycznej, powtarzania wyrazów i konstrukcji, skróty myślowe, wielosłowie, wieloznaczność sformułowań, ubóstwo słownictwa); 6/ fleksyjne (nieodmienianie wyrazów lub niepoprawna odmiana, nadawanie rzeczownikom niewłaściwego rodzaju, opisowe stopniowanie przymiotników, mieszanie stopniowania opisowego i syntetycznego, niepoprawna forma zaimka, odmienianie wyrazów nieodmiennych); 7/ słowotwórcze (struktury wyrazowe stworzone niezgodnie z polską tradycją, niepoprawne przymiotniki odrzeczownikowe, niewyraziste struktury wyrazowe, amerykanizmy, niepoprawne rzeczowniki odczasownikowe, niepoprawnie utworzone skrótowce, niezrozumiałe uniwerbizmy); 8/ fonetyczne (błędy wymowy i akcentu), 9/ ortograficzne.

Artykuł znacząco pomógł nam przy opracowaniu zagadnienia TUTAJ.

Kazimierz Sikora, Gwara dawniej i dziś - z refleksji dialektologa, "Poradnik Językowy" 2015, z. 4, s. 71-78

„Według ugruntowanej w nauce opinii gwary ludowe zanikają, wraz z nimi także tradycyjne wiejskie słownictwo. (…) Od wielu lat trafnie i pouczająco pisze na ten temat H. Pelcowa, dostrzegając jego szeroki kontekst kulturowy i społeczny, należący do toczącego się na wsi cywilizacyjnego sporu starego - zamykającego w sobie rozliczne elementy tradycyjnej chłopskiej kultury agrarnej - z nowym, reprezentowanym przez miejski model kultury nowego typu (masowej). Warto spojrzeć na problem oczyma autorki (…). We współczesnej wsi ginie tradycja, wyraźnie widoczny jest brak więzów tożsamości i przynależności wyłącznie do własnej społeczności, a wręcz przeciwnie, jest chęć ucieczki od tego, co wiejskie. Zmienia się sposób myślenia i mentalność mieszkańców wsi. Miejski styl bycia przeciwstawia się wiejskim sprzętom, ale też obyczajom, formom wyrażania grzeczności, stosunkiem do innych osób. Zaginęły bowiem zupełnie, lub – jeżeli jeszcze występują – to często są już niezrozumiałe dla młodego pokolenia, tradycyjne sposoby okazywania szacunku, a także językowe mechanizmy kształtowania kontaktów między ludźmi. Rzeczywistość językowa współczesnej wsi jest bardziej zróżnicowana niż wsi dawnej, a gwara, która była kodem prymarnym i odmianą dominującą, jest zachowana niekonsekwentnie, a nawet szczątkowo. Ponadto, w ostatnich kilkunastu latach dochodzą nowe uwarunkowania związane ze świadomością językową użytkowników polszczyzny wiejskiej i wartościowaniem gwary, która staje się językiem domowym – nieoficjalnym, a rolę języka zewnętrznych kontaktów oficjalnych przejmuje polszczyzna ogólna.”

Cały artykuł TUTAJ.
Na tym blogu: Słowotwórstwo - TUTAJ; Frazeologia. Składnia - TUTAJ; historia języka polskiego - TUTAJ; Onomastyka. Dialektologia. Językoznawstwo współczesne. Leksykografia - TUTAJ. Pozostałe 139 Kącików Maturzysty - zob. belka górna i boczny baner.

Kącik Maturzysty (140) - Już za (ponad) miesiąc matura, czyli nie tylko dla prymusów. Część 1

Jakie tym razem będą tematy pisemnej matury z języka polskiego? O tych, które stały się już historią, pisałyśmy TUTAJ, TUTAJ i TUTAJ. Dorzucimy jeszcze kilka (z lat 1946-1965):
- Rola kobiet i dzieci w świetle utworów pisarzy pozytywistycznych.
- Wychowawcza rola partii w świetle „Matki” Gorkiego i „Pamiątki z Celulozy” Newerlego.
- Poezja Wł. Broniewskiego jako wierny towarzysz proletariatu w walce o nowe i piękne życie.
- Literatura Polski Ludowej orężem w walce o pokój i socjalizm od Manifestu PKWN po XX-lecie PRL.
- Bohaterstwo człowieka radzieckiego w obronie ojczyzny i w pracy pokojowej (w świetle dwóch dowolnie wybranych powieści radzieckich).
- Kto, dlaczego i jak walczy dziś o pokój?
- Moja i Polski Ludowej wolność.
- Spółdzielczość produkcyjna gwarancją rozwoju i dobrobytu wsi polskiej.
- Rola współczesnych znanych mi powieści dla dzieci i młodzieży w kształtowaniu człowieka epoki socjalizmu.
(Wg: Halina Parnowska, Pisemny egzamin dojrzałości z języka polskiego. Zagadnienia i analiza tematów, Warszawa 1969, sygn. cz XXI-4/29).

Jednak dziś mamy inny cel: chcemy pomóc w ostatnich powtórkach. Zapraszamy do lektury niektórych, naszym zdaniem bardzo przydatnych artykułów (wszystkie mamy w zbiorach). Będą dwie części. Ujmujemy je w zakresach tematycznych: 1/ Analiza i interpretacja. Teoria literatury. Intertekstualność; 2/ Historia literatury i kultury. Epoki literackie; 3/ Język literacki; 4/ Językoznawstwo. Gramatyka.

Analiza i interpretacja. Teoria literatury. Intertekstualność

Barbara Matusiak, Analiza tekstów kultury na lekcjach języka polskiego. Wymóg interdyscyplinarności, „Polonistyka” 2020, nr 2, s. 12-17

„Teksty kultury to dzieła:
•    pisane (m.in. utwory literackie, eseje, scenariusze);
•    wizualne (m.in. fotografie, obrazy) i audiowizualne (m.in. teledyski, filmy, programy telewizyjne);
•    audialne (m.in. piosenki, audycje radiowe, gry komputerowe, hiperteksty).
(…) Analiza tekstu kultury może zarówno stanowić cel sam w sobie, jak i być kontekstem interpretacyjnym dla innego tekstu.”

Małgorzata Wiśniewska-Olejnik, Analizowe TrIKi, „Polonistyka” 2020, nr 2, s. 23-26

„Gdy mamy do czynienia z tekstem pisanym, na początku musimy rozstrzygnąć, czy reprezentuje on epikę, lirykę czy dramat. (…) Następnie należy określić konwencję literacką (…). Kolejne pytania zależą od rodzaju, do którego należy dany utwór (…). Podobnie jak w przypadku tekstów pisanych, analiza tekstów wizualnych będzie polegała na zadawaniu pytań o elementy składowe dzieła. Należy zapytać o to: jaka jest kompozycja (…) perspektywa (…) kolorystyka (…) w jaki sposób pada światło (…) jakie emocje przedstawione są w tekście? (…) Dodatkowe pytania zadajemy, kiedy mamy do czynienia z rzeźbą. Wtedy zapytamy również o: formę (rzeźba, płaskorzeźba, dekoracja architektoniczna); materiał rzeźby (…), fakturę (…) technikę rzeźby (np. kuta, odlewana, rzeźbiona). (…) Zupełnie inaczej (…) podejdziemy do analizy tekstu audialnego (…). Słuchając jakiegoś tekstu muzycznego, musimy zwrócić uwagę (…) na dynamikę utworu oraz na natężenie dźwięków (…). Teksty audiowizualne (…) wymagają wnikliwszej analizy. Będzie ona polegała na odpowiedzi na następujące pytania: jaki to typ filmu? (np. krótkometrażowy, średniometrażowy, pełnometrażowy); jaki to rodzaj filmu? (np. kryminalny, historyczny, komedia, thriller, science fiction); jaka jest scenografia? (…); jakie są dominujące sposoby organizacji wypowiedzi: dialog czy monolog? jaka jest ścieżka dźwiękowa (…) fabuła (…) jakie postacie występują w filmie?”

Piotr Śliwiński, Esej - forma wolności, „Polonistyka” 1994, nr 2, s. 70-77

„Nie posiadając powszechnie uznanego (…) „wzoru” gatunkowego, esej za każdym razem zobowiązany jest do ustalania reguł, wedle których będzie się rozwijał. Dla czytelnika reguły te stanowią (…) rodzaj instrukcji odbioru (…) esej – wypowiedź niespecjalistyczna i odwołująca się do osobistych doświadczeń autora – prawie zawsze podejmuje starania o nawiązanie z czytelnikami dialogu (…). To, o czym pisze eseista, powinno zostać uzupełnione przez obserwację i opinie czytelnika (…) eseista przestrzega uniwersalnych zasad logiki, jednak swobodnie traktuje tradycyjne zasady dowodzenia – znamienne jest dlań to, że w ogóle obywa się bez jakichkolwiek dowodów (…). Montaigne [wskazuje na] dwie istotne właściwości eseju: przedmiotowość i fragmentaryczność (…) Znajdujemy u Montaigne’a wyznanie (…) tłumaczące nam, iż kwestia pewnej niepoprawności eseju sprowadza się (…) do zagadnienia najprościej rozumianego realizmu własnego doświadczenia.”

Bardzo przydatne są też:
Danuta Rajewicz, Matura 2015. Jak czytać obraz?, „Język Polski w Liceum” 2014/2015, nr 2, s. 59-88.
Danuta Rajewicz, Jak czytać plakat?, „Język Polski w Liceum” 2014/2015, nr 4, s. 57-71.
Danuta Rajewicz, Jak czytać rzeźbę?, „Język Polski w Liceum” 2014/2015, z. 3, s. 43-57.
Na tym blogu: Rozprawka (TUTAJ); Interpretacja dzieła sztuki (TUTAJ); Teoria literatury: stylistyka - Kącik Maturzysty - numery 6-11; Rodzaje i gatunki filmowe (TUTAJ).

Magdalena Jonca, Funkcje motta w ,liryce, "Litteraria. Teoria literatury, metodologia, kultura, humanistyka", nr 20 (1989), s. 119-132

„Motto (…) realizuje (…) wszystkie funkcje konkretnego aktu mowy: przedstawieniową, ekspresywną, impresywną, poetycką i fatyczną. W potraktowaniu (…) tematu rywalizują ze sobą dwie tendencje: 1/ przyporządkowująca funkcje mowy mottu, jak np. w pracy Rudolfa Böhma, który wyróżnia: a/ funkcję naprowadzenia emocjonalnego, b/ racjonalnego przygotowania, c/ informacyjną, dotyczącą treści, d/ komentarza autorskiego, e/ pobudzania napięcia, f/ kontrastową, g/ integrującą (…) oraz,  reprezentowana m.in. przez Kristę Segermann, 2/ uwzględniająca historyczno-pragmatyczny aspekt motta i (…) rozpatrująca a/ motta typu dewizy, b/ motta typu argumentum.”

Historia literatury i kultury. Epoki literackie

Stanisław Stabryła, Dziedzictwo antyku we współczesnej literaturze polskiej, "Język Polski w Szkole Średniej" 1987/88, z. 3, s. 291-296

„Stosunkowo najczęściej mamy w (…) utworach do czynienia z prostym powtórzeniem motywów czy tematów przejętych z literatury – historii, sztuki, mitu czy filozofii antycznej. Do grupy tej obejmującej zarówno naśladownictwa, jak i przeróbki wątków antycznych, zaliczyć należy utwory, w których określone elementy funkcjonują bez zasadniczej zmiany stosunku do antycznego pierwowzoru. (…) Innym sposobem funkcjonowania antyku w polskiej literaturze współczesnej jest jego reinterpretacja (…). Przez reinterpretację rozumiemy zasadniczą zmianę sensu czy wymowy przejętego z tradycji starożytnej motywu. (…) Pozostaje wreszcie trzecia (…) forma funkcjonowania tematyki antycznej w literaturze (…): prefiguracja. W dziełach literackich, gdzie została zastosowana owa technika (…), relacja pomiędzy mitem – czy innym motywem antycznym a jego współczesną realizacją ujawnia się w postaci pewnego systemu analogii widocznych w losach bohaterów lub strukturze świata przedstawionego. (…) Istnieje wreszcie jeszcze jeden, typowy dla jednak w zasadzie tylko dla poezji sposób funkcjonowania tematyki antycznej w polskiej literaturze współczesnej: idzie tu o tzw. inkrustacje – a więc różnego rodzaju ozdobniki – metafory, aluzje, porównania, skojarzenia tworzące zewnętrzną stylistykę pewnej grupy utworów.”

Warto też przeczytać wnikliwe opracowanie: Jacek Popiel, Dramat i teatr w antycznej Grecji. Cz. 1, „Język Polski w Szkole Średniej” 1986/87, z. 2, s. 30-37; Jacek Popiel, Dramat i teatr w antycznej Grecji. Cz. 2, „Język Polski w Szkole Średniej” 1986/87, z. 4, s. 3-13.

 Ewa Jaskółowa, Interpretacja, czyli myślenie, "Polonistyka" 2013, nr 11, s. 20-22

„Nie warto (…) rozpoczynać cyklu lekcji o problemach średniowiecza od charakterystyki tego okresu, bo go na lekcji nie scharakteryzujemy. Był zbyt bogaty w artystyczne dokonania, niejednorodny, za długi (…). Warto zacząć od oglądu dzieł sztuki (tekstów kultury), które po średniowieczu zostały: katedr, obrazów, zamków. Zastanowić się z młodzieżą, co jest w nich takiego, że przetrwały (…) zastanowić się nad tym, gdzie we współczesności widać inspiracje średniowieczem. Na ostatnie pytanie uczniowie znajdą z pewnością wiele odpowiedzi, bo czytają literaturę fantasy, która właśnie do tego czasu sięga, bo grają w gry komputerowe, w których średniowieczne, mroczne historie stanowią fabuły.”

Renesans. Propozycje lekcji. Język Polski w Szkole Ponadpodstawowej 2024/2025 nr 1

Przewodnik z konspektami lekcji na temat literatury staropolskiej. Zawiera: Wywiad z Moną Lisą! Przewodnik po renesansie; Kto mi dał skrzydła, kto mię odział pióry? - Jan Kochanowski i jego wczesna twórczość; Czy poezja może ocalić? Kryzys światopoglądowy Jana Kochanowskiego w Trenach; Fraszka jako gatunek literacki; Maksimum treści, minimum formy - tworzenie fraszek i aforyzmów; Teatr w renesansie; Dialog sztuki - konstrukcja przestrzeni Makbeta; Szekspir i kultura popularna. Praca z tekstem; Metafora kultury - o idei kręgu według Szekspira; Krew i dyplomacja, czyli Grecy przed bramami Troi. Odprawa posłów greckich Jana Kochanowskiego; Życie i twórczość Leonarda da Vinci; O stylu retorycznym w Kazaniach sejmowych Piotra Skargi; Renesansowe echa miłości w Sonetach Petrarki;  Głupota jako odwrócona mądrość świata? Pochwała głupoty Erazma z Rotterdamu.

Redakcja całości: dr hab. nauk hum. Ewa Boksa, Magdalena Łabędzka-Piróg (nauczycielka języka polskiego w Liceum Ogólnokształcącym im. Bohaterów Powstania Styczniowego w Małogoszczu), Aleksandra Francuz (filolog, krytyk literacki, poetka).

Średniowiecze i barok. Propozycje lekcji, "Język Polski w Szkole Ponadpodstawowej" 2023/2024, nr 2 

Przewodnik z konspektami lekcji na temat literatury staropolskiej. Zawiera: „Średniowiecze - profil epoki ; Bogurodzica – dobrze i mądrze napisana pieśń średniowieczna; Poetycki traktat teologiczny i najbardziej zagadkowe dzieło literatury staropolskiej; Święty Franciszek – patron ubogich i ekologów; Średniowieczne idee – franciszkanizm; Kwiatki świętego Franciszka; Co byś zrobiła, gdybym umarła? Średniowieczna mowa uczuć; Lament świętokrzyski; Średniowieczne idee – asceza; O świętym, dla którego najważniejszy był Bóg; Potęga i egalitaryzm – średniowieczna wizja śmierci; Motyw danse macabre; Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią – analiza i interpretacja fragmentów utworu; Średniowieczny wzór władcy; Barok – profil epoki; O niepewności i niestabilności ludzkiego życia w poezji; Mikołaja Sępa Szarzyńskiego; Jan Andrzej Morsztyn o chorobie z miłości; Poezja Daniela Naborowskiego jako metafora uciekającego życia; Człowiek i czas; Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska.”

Zeszyt opracowany „w ramach projektu „Oswajamy lektury”, w którym wzięli udział uczniowie Liceum Ogólnokształcącego w Małogoszczu pod czujnym okiem Magdaleny Łabędzkiej-Piróg.” Redakcja całości: dr hab. nauk hum. Ewa Boksa i Magdalena Łabędzka-Piróg – nauczycielka języka polskiego w Liceum Ogólnokształcącym im. Bohaterów Powstania Styczniowego w Małogoszczu.

Alina Kowalczykowa, Bohater romantyczny, "Język Polski w Szkole Średniej" 1987/88, z. 1, s. 12-21

„Są wśród nich marzyciele, patrioci, bluźniercy, autoironiści, zbrodniarze, wariaci, płomienni kochankowie… O ileż to bardziej interesujące propozycje na życie, niż modelowe postacie literatury oświecenia czy pozytywizmu, wskazujące, jakie cnoty należy cenić i jak porządnie żyć z pożytkiem dla siebie, rodziny i społeczeństwa. (…) Pasja – lub pustka. Mordercze zmaganie ze sobą, z Bogiem, ze społeczeństwem – lub ślepa, tępa normalność. (…) Literatura romantyczna wykpi z pogardą dawne wzorce – ale czy wskaże nowe? Odrzucając filisterskie ideały i wiedzę książkową nie oferuje w zamian żadnej innej propozycji uporządkowania życia. Bohaterowie tej literatury są wyrazem rozterek pisarzy, ich własnych nadziei, poszukiwań i wątpliwości. Uderza w nich potęga szczerości tym bardziej, że są pozbawieni nalotu dydaktyzmu, że mają momenty zwątpień, załamań (…). W nich wszystkich tkwi wewnętrzna wielkość – to ona stawia obok siebie bohaterów tak różnych, jak nieszczęsny samobójca Chatterton z dramatu Alfreda de Vigny i proroczy Ksiądz Marek Słowackiego.”

Maria Falińska, Danse macabre w kulturze i cywilizacji, "Mówią Wieki" 2021, nr 10, s. 63-65

„Fascynacja śmiercią, a zarazem strach przed nią, przed samotnością w nicości i przed nieznanym, przed ostateczną oceną minionego życia, ukształtowały wiele artystycznych treści i środków wyrazu we wszystkich epokach. (…) Syntezą tych stanów ducha i nieuniknionego losu każdego z nas są wywodzące się z dwunastowiecznej Francji motywy tańców śmierci. W jednym korowodzie pląsają dziecko, młodzieniec, starzec, kupiec, Żyd, kapłan, szlachcic itd. (…) W duchu tańca śmierci komunikowały też inne formy i zjawiska społeczne. Dochodziła agresywna, pozbawiona złudzeń i pociech dramaturgia teatrów śmierci (…) procesje biczowników, umartwianie się. (…) Renesansowa maska śmierci powstała z odrodzeniowego systemu wartości, w którym kładziono nacisk na sprawy ludzkie (…). Na renesansowym nagrobku zmarły był przedstawiany w swobodny sposób: spał, czytał książkę, trzymał rękę na głowie ukochanego psa, uśmiechał się. Odmiennie barok, powracający do średniowiecznego lęku, koturnu, wyrafinowanej symboliki (…) przy wykorzystaniu jednak zgoła odmiennych, obfitszych artystycznie i narracyjnie środków przekazu i wyrazu artystycznego. (…) Oświecenie odmiennie – sprzyjać będzie zbliżeniu śmierci do natury. (…) Romantyzm zaś dokonał swoistej syntezy wizerunku i istnienia śmierci pośród ludzi. Pojawiają się ponure scenerie gotyckiej architektury, zgliszcza i ruiny (…). W tej epoce śmierć i jej obraz kulturowy dopełniały również heroiczne obrazy czynów i śmierci bohaterskiej. (…) Człowiek współczesny (…) nadal nosi w sobie (…) wizję apokalipsy.”

Na tym blogu: Epoki literackie: Kącik Maturzysty – numery 22-27; Lektury: Kącik Maturzysty - numery 37-53 i 64-77; wielkie powieści XX wieku: Kącik Maturzysty - numery 55-58; Tradycja literacka - TUTAJ.

Cz. 2 - 28 marca.

I znowu (mija kolejna) matura...

Nigdy dosyć przypominania dawnych tematów pisemnych egzaminów dojrzałości z języka polskiego. Stanowią swoisty "klucz", no, może "kluczyk" do zrozumienia minionych czasów. W jakiś sposób je objaśniają. Niektóre przytoczone tematy mogłyby wystąpić na maturze ustnej. Niektóre przykłady - TUTAJ i TUTAJ. Dzisiaj kolejne. 

1778-1789 (szkoły KEN)

Co użyteczniejsze dla kraju, czy aby wielu do rady obywatelów wchodziło, czy mało?

Jaka wielka jest zacność i jak wielkie pożytki wymowy tak w stanie świeckim, jak i duchownym.

Nie przystoi uskarżać się na przeciwności.

Niewczesne wojaże nie tylko wojażującemu i krajowi nie są pożyteczne, ale nawet bardzo szkodliwe.

O potrzebie przyzwyczajania się za młodu do pracy.

1965-1975

Adam Mickiewicz jako szermierz idei postępu i braterstwa.

Jaki bohater literacki jest potrzebny współczesnej młodzieży? Uzasadnij swój sąd.

Jakie cechy komunisty polskiego budzą uznanie czytelnika? Omów na podstawie poznanych bohaterów literatury Polski Ludowej.

Jakie wartości ideowe wykształcone przez romantyzm i pozytywizm znajdują w Polsce Ludowej swoje urzeczywistnienie?

Obraz i kryteria stosunków kapitalistycznych w podanych utworach naszej literatury okresu realizmu krytycznego i realizmu socjalistycznego.

Przedstaw ważniejsze dążenia pozytywistów i ich realizację w Polsce Ludowej.

Rozwiń i uzasadnij tezę: „Nie może być oczekiwań i pragnień bez pracy i działań” (Edward Gierek).

Uzasadnij, dlaczego we „wstępie” do Konstytucji umieszczono zdanie „Polska Ludowa nawiązuje do postępowych tradycji przeszłości”.

Wkład literatury współczesnej w walkę o socjalistyczną rzeczywistość w Polsce Ludowej.

Lata 90. XX wieku

Bezbronność, tchórzostwo, męstwo… Odwołując się do wybranych utworów, przedstaw swoje rozważania na temat postaw człowieka wobec zła otaczającego świata.

Fatum czy wolna wola? Twoje refleksje nad ludzkim losem po lekturze wybranych utworów różnych epok.

„Jak żyć – spytał mnie w liście ktoś, kogo ja zamierzałam zapytać o to samo” (W. Szymborska). Poszukiwania sposobu na życie udane w utworach różnych epok literackich.

Kreacjonizm czy dokumentaryzm? Która z artystycznych metod trafniej przedstawia świat? Prezentując swoją opinię, wykorzystaj znane Ci teksty.

2001 - 2021

"Człowiek (...) jest trochę zagubiony w moralnym labiryncie współczesnego świata" (Wiesław Myśliwski). Rozważania o uniwersalnych wartościach, które powinny tworzyć kodeks etyczny człowieka naszej epoki (odwołaj się do tekstów kultury i własnych doświadczeń).

Czy ambicja ułatwia człowiekowi osiągnięcie zamierzonego celu? Rozważ problem, odwołując się do fragmentu Lalki Bolesława Prusa, całego utworu oraz do wybranego tekstu kultury.

Czy prawda i dobro zapewniają człowiekowi szczęście? Jak na to pytanie odpowiadają pisarze różnych epok.

David H. Lawrence twierdził, ze cała wielka literatura opowiada o moralności. Odwołując się do wybranych utworów, potwierdź ten pogląd lub podejmij z nim polemikę.

Dyskusje i polemiki, a także waśnie i kłótnie - wskaż, jaka pełnią funkcję w utworach literackich różnych epok.

Jak wprowadzenie elementów fantastycznych do utworu wpływa na przesłanie tego utworu? Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie, odwołując się do podanych fragmentów Wesela, do całego dramatu Stanisława Wyspiańskiego oraz do wybranego tekstu kultury.

"Jest zawsze miejsce na nadzieję..." (Gustaw Herling-Grudziński). Zaprezentuj utwory literackie, w których odnalazłeś motyw nadziei i wiary w sens pokonywania trudności.

"Już dom widać / Dym / Na niebie pełznący cierpliwie / Z dłonią nad oczami" (Tadeusz Różewicz). Różne obrazy domu w wybranych tekstach kultury.

Miasto - przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi? Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie, odwołując się do fragmentu "Ziemi obiecanej" Władysława Stanisława Reymonta oraz do wybranych tekstów kultury.

"Należy uwierzyć, że w tym powszednim krzątaniu są też jakieś rzeczy wiekuiste, powszechne" (Maria Dąbrowska). Odwołując się do literatury i własnych doświadczeń, podziel się swymi przemyśleniami na temat znaczenia codzienności w życiu człowieka.

Odnosząc sie do wybranych utworów, rozważ myśl Władysława Tatarkiewicza: "Samotność jest przyjemnością dla tych, którzy jej pragną i męką dla tych, co są do niej zmuszeni".

Praca – pasja czy obowiązek? Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie, odwołując się do fragmentu Ziemi, planety ludzi Antoine'a de Saint-Exupéry'ego oraz do wybranych tekstów kultury.

Szaleni i rozważni - dwa sposoby kreowania bohatera w literaturze na przestrzeni dziejów.

Tęsknota – siła niszcząca czy budująca ludzkie życie? Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie, odwołując się do fragmentu Lalki, całej powieści Bolesława Prusa oraz wybranego tekstu kultury.

Trud wierności sobie. Rozważania o postawach wybranych bohaterów literackich.

"... większą mi rozkoszą podróż niż przybycie" (Leopold Staff). Różne motywy wędrówki w tekstach kultury. Omów na wybranych przykładach i porównaj.

Współbrzmi, zachwyca, przeraża... Jaką rolę spełnia pejzaż w literaturze i sztuce. W swoich rozważaniach odwołaj się do wybranych przykładów.

Ps. Dawne tematy maturalne z matematyki i języków obcych - TUTAJ i TUTAJ.

Bibliografia
Teresa Bulska (i in.), Ćwiczenia i tematy maturalne... (sygn. 169927).
Matura. Język polski. Zeszyt czwarty. Informator dla nauczycieli i uczniów. Katowice 1998.
Halina Parnowska, Matura z języka polskiego w latach 1965-1975. Zagadnienia metodyczne i analiza tematów, Warszawa 1978 (sygn. 81380-1, cz XXI-4/65).
Netografia
Internet (strony www CKE i OKE).

Kącik Maturzysty - 139: Tematy wypowiedzi pisemnych i ustnych

Dzisiaj jeszcze kilka tematów. Pierwszy - szczególnie aktualny.

Temat
Społeczeństwo w stanie totalnego zagrożenia. Omów na wybranych przez siebie przykładach literackich.

Podpowiedź
Niektóre totalne zagrożenia:
- katastrofy, klęski elementarne (powodzie, pożary), także klęski ekologiczne, np. Biblia (potop - Rdz 6-8,9; Sodoma i Gomora - Rdz 19,1-29); Pożar w Kaplicy Sykstyńskiej A.D. 1998 Gustawa Herlinga-Grudzińskiego; Terrarium [wiersz] Kazimierza Wierzyńskiego;
- katastrofy na miarę kosmiczną, np. Biblia (czasy ostateczne - Ml 2-3, Łk 21,10-11 i 25-26;, Apokalipsa św. Jana); Hymny Jana Kasprowicza; Zmierzch Zachodu Oskara Spenglera; Dwa końce świata Antoniego Słonimskiego; Piosenka o końcu świata (TUTAJ), Trzy zimy Czesława Miłosza.
- inwazje obcych cywilizacji, np. Wojna światów Herberta George'a Wellsa; Planeta małp Pierre'a Boulle'a; Inwazja z Aldebarana Stanisława Lema; Inwazja jaszczurów Karela Čapka; Piknik na skraju drogi braci Borisa i Arkadija Strugackich (TUTAJ);
- epidemie (także w ujęciu metaforycznym), np. Dżuma Alberta Camusa (TUTAJ); Miasto ślepców Jose Saramago;
- zagrożenia ze strony nauki, nieobliczalnych wynalazców; eksperymenty medyczne na ludziach, np. Frankenstein Mary W. Shelley; Nowy wspaniały świat Aldousa Huxleya; Fizycy Friedricha Dürrenmatta; Wyspa doktora Moreau Wellsa (TUTAJ); Kongres futurologiczny Stanisława Lema (TUTAJ);
- wojny światowe, rewolucje, terroryzm, np. Historia, Moce, Z lasu Krzysztofa Kamila Baczyńskiego; Folwark zwierzęcy George'a Orwella; Szewcy, Pożegnanie jesieni Stanisława Ignacego Witkiewicza; Palę Paryż Brunona Jasieńskiego;
- zagrożenia atomowe, np. Końcówka Samuela Becketta; Ostatni brzeg Nevila Shute'a (TUTAJ);
- totalitaryzm, władza absolutna, system obozów pracy przymusowej, np. My Jewgienija Zamiatina (TUTAJ); Rok 1984 George'a Orwella (TUTAJ); Raport z oblężonego miasta Zbigniewa Herberta; Człowiek z Wysokiego Zamku Philipa K. Dicka; Mała apokalipsa Tadeusza Konwickiego; Inny świat Herlinga-Grudzińskiego (TUTAJ); Archipelag GUŁag Aleksandra Sołżenicyna; Opowiadania Tadeusza Borowskiego (TUTAJ):

Zakładamy podwaliny jakiejś nowej, potwornej cywilizacji. Teraz dopiero poznałem cenę starożytności. (…) Ta starożytność, która była olbrzymim koncentracyjnym obozem, gdzie niewolnikowi wypalano znak własności na czole i krzyżowano za ucieczkę. Ta starożytność, która była wielką zmową ludzi wolnych przeciw niewolnikom (U nas, w Auschwitzu).

- inne katastrofy i zagrożenia, np. Ballada z tamtej strony, Przedświt, Ze wsi, Żal Józefa Czechowicza; Droga Cormaca McCarthy'ego (TUTAJ).

Temat
Nienawiść nigdy nie będzie miała w świecie ostatniego słowa (św. Jan Paweł II). Czy zgadzasz się z tą opinią? Przedstaw swoje stanowisko posługując się przykładami utworów literackich z minimum trzech epok.

Podpowiedź
Niektóre utwory ukazujące zwycięstwo człowieka nad nienawiścią i duchem odwetu, zemsty: Biblia (np. kobieta prowadząca życie grzeszne - Łk 7,36-50; "dobry" łotr – Łk 23,39-43; konieczność przebaczenia – Mt 6,14-15; "nie daj zwyciężyć złu, ale zło dobrem zwyciężaj" – Rz 12,21); Krzyżacy [Jurand ze Spychowa] (TUTAJ), Pan Wołodyjowski [np. jego postawa wobec Ketlinga, który zabrał mu narzeczoną], Quo vadis Henryka Sienkiewicza (TUTAJ); Dziadów część III Adama Mickiewicza [Ksiądz Piotr] (TUTAJ, TUTAJ); Ben Hur Lewisa Wallace'a; literatura ukazująca czasy wojny i okupacji, np. Przed nieznanym Trybunałem [esej Święty] Jana Józefa Szczepańskiego.

Temat
W ludziach więcej rzeczy zasługuje na podziw niż na pogardę (Albert Camus). Czy zgadzasz się z tą opinią? Przedstaw swoje stanowisko posługując się przykładami z utworów literackich oraz postaci znanych Ci z historii i życia społecznego.

Podpowiedź
Ten temat już kiedyś opracowałam. Spójrzmy nań jeszcze raz. Dodajmy nowe teksty i postaci. Niektóre utwory literackie ukazujące różne rodzaje życiowego bohaterstwa: Krzyżacy [heroizm przebaczenia - Jurand ze Spychowa], Quo vadis [odwaga męczenników] Sienkiewicza; Ludzie bezdomni Żeromskiego [prometeizm doktora Judyma] (TUTAJ); Dżuma Camusa [np. decyzje doktora Rieux i Ramberta]; Kamienie na szaniec Aleksandra Kamińskiego [męstwo młodzieży]; Przed nieznanym Trybunałem [esej Święty] Szczepańskiego; Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall (TUTAJ); Brat naszego Boga Karola Wojtyły (św. Jana Pawła II).

Dla zainteresowanych! Bardzo piękne, niecodzienne przykłady postaci, których życiową decyzję można podziwiać, mamy w: Opowieści o dwóch miastach Charlesa Dickensa (TUTAJ) i w Błogosławionej, świętej Herlinga-Grudzińskiego (TUTAJ).

Niektóre postaci historyczne i z życia społecznego:
- osoby ratujące życie innych w ekstremalnie trudnych sytuacjach, lekarze, personel medyczny, misjonarze, np. Irena Sendlerowa, Albert Schweitzer (TUTAJ), Janusz Korczak, św. Matka Teresa z Kalkuty, o. Marian Żelazek;
- nauczyciele, np. Ludwika Wawrzyńska, która uratowała dzieci z płonącego mieszkania, sama przy tym ginąc. Wisława Szymborska poświęciła jej wiersz pt. Minuta ciszy po Ludwice Wawrzyńskiej;
- żołnierze, oficerowie, osoby walczące w ruchu oporu, np. rtm. Witold Pilecki, Danuta Siedzikówna "Inka", "żołnierze wyklęci";
- naukowcy, wynalazcy, np. Ludwik Pasteur, Michael Faraday (TUTAJ), odkrywcy szczepionki przeciwko AIDS (TUTAJ);
- podróżnicy, odkrywcy, himalaiści, np. Thor Heyerdahl (TUTAJ), Jerzy Kukuczka, Artur Hajzer (TUTAJ), Tenzing (TUTAJ).

Temat
Nadzieja nie jest matką głupich lecz wtajemniczeniem mądrych (ks. Jan Twardowski). Czy zgadzasz się z tą opinią? Uzasadnij na podstawie wybranych przez siebie utworów literackich.

Podpowiedź 

Niektóre teksty mogące pomóc w argumentowaniu: Biblia (np. Księga Hioba; 1 Kor 13,13; niezawodność nadziei - Rz 5,5); Exegi monumentum [nadzieja wiecznej sławy] Horacego; Boska Komedia [napis nad piekłem: "Porzućcie wszelką nadzieję, którzy tu wchodzicie"] Dantego Alighieri; Ku Muzom, Pieśń VII(I), Pieśń IX (II), Pieśń XXIV(II) Jana Kochanowskiego; Dziadów cz. III [Widzenie ks. Piotra] Mickiewicza; Testament mój Słowackiego; Inny świat Herlinga-Grudzińskiego; Zdążyć przed Panem Bogiem Krall; *** [ciekawy jest przylądek wszelakiej nadziei] Haliny Poświatowskiej; Kilka słów o wierze, nadziei i miłości (tom poezji i liczne wiersze) Jana Twardowskiego; Zamek nadziei (tom poezji Bułata Okudżawy (TUTAJ).

Temat
Kpina i ironia są skutecznym sposobem walki z wadami człowieka i społeczeństwa. Prawda czy fałsz? Rozważ na przykładzie utworów z (minimum) trzech różnych okresów literackich.

Podpowiedź
Kpina i ironia może pojawić się w bardzo różnorodnych utworach, ale istnieją również gatunki literackie i kategorie estetyczne, w których uwydatnia się szczególnie. Są to m.in.:
- bajki, np. Ezopa, Ignacego Krasickiego, Adama Mickiewicza;
- satyry, np. Satyra na leniwych chłopów, Krzysztofa Opalińskiego, Adama Naruszewicza, Krasickiego.
Także niektóre:
- fraszki, np. Jana Kochanowskiego, Stanisława Jerzego Leca (TUTAJ);
- komedie, np. Aleksandra Fredry, Moliere’a, Franciszka Zabłockiego; commedia dell’arte (np. Carla Goldoniego);
- poematy dygresyjne, np. Beniowski Słowackiego.
Kategorie estetyczne, np. groteska (Stanisława Ignacego Witkiewicza, Sławomira Mrożka, Witolda Gombrowicza).

Tymi ćwiczeniami skończyliśmy cykl tegorocznych spotkań w Kąciku. Wszystkim Maturzystom serdecznie życzymy zdania egzaminów, pięknych wyników i pomyślnej realizacji życiowych planów i marzeń. Oczywiście, zapraszamy do regularnego czytania naszego bloga. Wierzymy, że każdy znajdzie tu coś dla siebie! Ps. Piszemy - jak widać - na zielono, czyli w kolorze nadziei.

Kącik Maturzysty - 138: Świadomość językowa. Gramatyka

Uwaga! Tegoroczne Kąciki są zaplanowane do 29 kwietnia. Ponieważ egzamin dojrzałości najprawdopodobniej się opóźni, 6 maja dodam jeszcze kolejny - przykłady kilku tematów wypowiedzi pisemnych (rozprawek) i ustnych. Jeden z nich - bardzo obecnie aktualny. A nuż podobny pojawi się na maturze? Zapraszam do lektury! 

Ćwiczenie 1
Jak oceniasz świadomość językową Twoich rówieśników? Podaj definicję tej kategorii i omów na przykładach z Twojego codziennego doświadczenia życiowego.

Ćwiczenie 2
Przyporządkuj poniższe zdania do kategorii: a) łączne, b) rozłączne, c) wynikowe, d) przeciwstawne.

Zdania.
Była brzydka pogoda, więc zostałem w namiocie.
Jacek wrócił do domu, a Maciek pojechał na wycieczkę.
Jurek był zmęczony, toteż nie pozwoliliśmy mu dłużej pracować.
Podziękował za zaproszenie i wyszedł z restauracji.
Pójdę na studia historyczne lub zostanę kelnerką.
Pójdziemy do kina albo zostaniemy w domu.
Szukał Eli, ale jej nie znalazł.
Wstał i zaczął mówić.

Ćwiczenie 3
Skróć zdanie czasowe (stosując imiesłów uprzedni lub zamieniając czasownik na rzeczownik odczasownikowy): Gdy kierowca przejechał przez całe miasto, skręcił w wąską uliczkę.

Ćwiczenie 4
W podanym tekście zamień mowę zależną na niezależną:
Profesor zdziwił się, że kwiaty są dla mojej mamy. Powiedział, że sądził, iż ten piękny zwyczaj dawno wyszedł z mody. Milczałem. Zapytał, czy kupiłem je z okazji urodzin. Chciałem potwierdzić, ale powiedziałem, że kupiłem je bez okazji. Profesor uśmiechnął się i stwierdził, że jest bardzo wzruszony. Dostrzegłem jednak w jego oczach nieufność.

Odpowiedzi

Ćwiczenie 1
Świadomość językowa – niektóre definicje:
1/ Zdolność formułowania sądów o wyrażeniach językowych (np. o ich poprawności czy walorach stylistycznych) i o stosunkach zachodzących między nimi (takich jak synonimia, sprzeczność). W różnym stopniu rozwinięta charakteryzuje każdego użytkownika. (Encyklopedia językoznawstwa ogólnego).
2/ Ogół sądów o języku i poglądów na język, które są charakterystyczne dla jakiejś osoby, środowiska lub grupy społecznej. Sądy i poglądy mogą mieć charakter intuicyjny i nie muszą tworzyć spójnego systemu, ale mogą też być umotywowane i podbudowane wiedzą o języku. W każdym wypadku muszą być względnie trwałe. (Beata Wrona).
3/ Całość żywotnych w społeczeństwie lub jakiejś grupie społecznej sądów i wyobrażeń związanych z językiem w ogóle, czyli z rozmaitymi zjawiskami języka oraz jego funkcjonowaniem. (Danuta Bartol-Jarosińska).

Pojęcia pokrewne:
Intuicja językowa – znajomość języka charakteryzująca każdego spośród jego użytkowników i pozwalająca mu wydawać opinię o takich aspektach wypowiedzeń, jak ich poprawność (gramatyczność), czy niepoprawność (niegramatyczność), sensowność i nonsensowność, synonimiczność, parafrazowalność (Encyklopedia językoznawstwa ogólnego).
Sprawność językowa – polega na umiejętności przekazania przez osobę mówiącą (piszącą) tego, co chce przekazać (informacji, przeżyć, emocji itp.) w sposób najodpowiedniejszy w danej sytuacji komunikatywnej. Chodzi więc o dobór takich środków językowych, które pozwolą najlepiej dotrzeć do odbiorcy, spowodować taką jego reakcję, o jaka chodziło autorowi tekstu, i wywołać u niego pozytywną ocenę mówiącego (piszącego). Pojęcie szersze: kultura języka. (Andrzej Markowski).

Postawa osoby czy grupy osób (w tym przypadku będziemy mówić o młodzieży) wobec ojczystego języka jest kształtowana głównie przez:
- rodzinę, z której osoba (osoby) się wywodzi (wywodzą),
- środowisko szkolne,
- grupę rówieśniczą,
- środowisko pozaszkolne, w którym przebywa (-ją),
- szeroko rozumiane kontakty i preferencje, np. wpływ osób znaczących, „idoli”, autorytetów osobowych,
- organizacje, do których ewentualnie należy (-ą), np. harcerstwo, skauting, Oaza,
- (wszechobecną) kulturę popularną,
- media (tradycyjne, np. książki, czasopisma, a także – współcześnie chyba w największej mierze – elektroniczne).

Postawy użytkowników wobec języka (wg Andrzeja Markowskiego):
•    purystyczna – przesadnie troskliwa, wynikająca z chęci zachowania w języku tego, co było; niechętna zapożyczeniom czy neologizmom. Obca młodemu pokoleniu;
•  perfekcjonistyczna – przejawiająca się w dbałości o jednoznaczność i precyzyjność wypowiedzi; niechętna wobec wyjątków, wariantywności w języku. Nieczęsto spotykana. Wynika z niezrozumienia faktu, że język jest „żywy”, a więc także zmienny;
•  logizująca – podobna do poprzedniej; przejawia się w dążności do uzgodnienia wyrażeń językowych z potoczną logiką; nie ma zrozumienia dla wieloznaczności czy metaforyki, które – same w sobie – stają się znakiem i stanowią wyraz językowej kreatywności;
• naturalna – traktująca język jako dobro społeczne; przejawia się w przestrzeganiu świadomej, lecz nieskodyfikowanej normy mówienia obowiązującej w danej grupie. Dominuje wśród wykształconych i młodych osób;
•    racjonalistyczna – oparta na rozumowej analizie, na traktowaniu języka jako wartości samej w sobie. Prezentowana głównie przez językoznawców;
•  liberalna – tolerancyjna wobec zmian w języku, np. zapożyczeń, wprowadzania wyrazów środowiskowych do języka ogólnego; zakłada, że język sam się reguluje. Bliska młodemu pokoleniu;
•  indyferentna (obojętna) – nieuznająca języka za wartość, obojętna wobec niego. Zazwyczaj wynika z nieznajomości zasad rządzących językiem. Dość częsta wśród młodzieży.

Intuicyjność w użytkowaniu języka, nieznajomość ogólnych zasad nim rządzących, częsta wśród młodego pokolenia, choć nie tylko wśród niego, może skutkować:
- trudnościami w precyzyjnym wyrażaniu myśli,
- ubóstwem słownika,
- brutalizacją, wulgaryzacją mowy,
- nadmierną emocjonalnością,
- nastawieniem na konkret, trudnością w operowaniu słownictwem abstrakcyjnym,
- analfabetyzmem funkcjonalnym.

Analfabetyzm funkcjonalny - sytuacja, w której osoby nieposiadające wykształcenia lub posiadające formalne wykształcenie nie potrafią wykorzystać wiedzy do tego, by sprawnie funkcjonować w codziennym życiu w nowoczesnym społeczeństwie (TUTAJ).

Opracowałam według:
Banaszkiewicz Agnieszka, Świadomość językowa młodzieży - wybrane zagadnienia, „Poradnik Językowy” 2019, nr 8, s. 72-82.
Bartmiński Jerzy, Czym w podstawie programowej jest świadomość językowa?, „Polonistyka” 2014, nr 1, s. 9-13.
Bartol-Jarosińska Danuta, Świadomość językowa robotników warszawskich. Studium leksykalno-semantyczne, Warszawa 1986, s. 27.
Cyran Maria, Człowiek - naród - język ojczysty, „Polonistyka” 2013, nr 8, s. 9-12.
Markowski Andrzej, Kultura języka polskiego. Teoria, zagadnienia leksykalne, Warszawa 2005, s. 123-142.
Polański Kazimierz (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Wrocław, Warszawa 1993, s. 231, 544.
Wrona Beata, Świadomość językowa a postawy młodych Polaków wobec języka ojczystego, „Język Polski w Gimnazjum” 2015/2016, nr 3, s. 11-20.

Ćwiczenie 2
a) Łączne: Podziękował za zaproszenie i wyszedł z restauracji. Wstał i zaczął mówić.
b) Rozłączne: Pójdę na studia historyczne lub zostanę kelnerką. Pójdziemy do kina albo zostaniemy w domu.
c) Wynikowe: Była brzydka pogoda, więc zostałem w namiocie. Jurek był zmęczony, toteż nie pozwoliliśmy mu dłużej pracować.
d) Przeciwstawne: Jacek wrócił do domu, a Maciek pojechał na wycieczkę. Szukał Eli, ale jej nie znalazł.

Ćwiczenie 3
Przejechawszy przez całe miasto, kierowca skręcił w wąską uliczkę.
Po przejechaniu przez całe miasto, kierowca skręcił w wąską uliczkę.

Ćwiczenie 4
- Te kwiaty są dla twojej mamy? - zdziwił się profesor. - Sądziłem, iż ten piękny zwyczaj dawno wyszedł z mody.
Milczałem.
- Kupiłeś je z okazji urodzin? - zapytał.
Chciałem potwierdzić, ale powiedziałem:
- Kupiłem je bez okazji. 
Profesor uśmiechnął się i stwierdził:
- Jestem bardzo wzruszony.
Dostrzegłem jednak w jego oczach nieufność.

Kącik Maturzysty - 137: Gramatyka

Uwaga! Tegoroczne Kąciki są zaplanowane do 29 kwietnia. Ponieważ egzamin dojrzałości najprawdopodobniej się opóźni, 6 maja dodam jeszcze kolejny - przykłady kilku tematów wypowiedzi pisemnych (rozprawek) i ustnych. Jeden z nich - bardzo obecnie aktualny. A nuż podobny pojawi się na maturze? Zapraszam do lektury!

 To nie są "porywające" zagadnienia, ale mamy je w arkuszach egzaminacyjnych. Warto je powtórzyć.

Ćwiczenie 1
Niektóre wyrazy wymawiamy tak samo, a różnią się tylko pisownią, np. Bóg - Bug - buk. Wymień minimum pięć par wyrazów (lub więcej), które różnią się w podobny sposób. Jak nazywa się takie zjawisko językowe?

Ćwiczenie 2
Niektóre wyrazy różnią się tylko miękkością, np. ton - toń. Wymień minimum pięć par wyrazów (lub więcej), które różnią się w taki sposób.

Ćwiczenie 3
Przekształć zdania złożone na pojedyncze za pomocą przymiotników lub imiesłowów, np. W tym domu jest wiele urządzeń, które mają wady. - W tym domu jest wiele wadliwych urządzeń.

 
Zdania:
Wełna jest materiałem, który się kurczy.
Jest już mały wzrost dochodów, choć jeszcze nie daje się zauważyć.
Samorząd uczniowski podjął się ambitnych zadań, ale takich, które nie są do wykonania w bieżącym roku.

Ćwiczenie 4
Zamień podkreślone czasowniki na rzeczowniki, np.
Dowiedzieliśmy się, że zostało wybudowane nowe boisko. - Dowiedzieliśmy się o wybudowaniu nowego boiska.

 
Oto zdania:
Ci, którzy wezmą udział w zawodach, zostaną zwolnieni z lekcji.
Człowiek odznaczający się śmiałością skoczył do wody, aby ratować tonące dziecko.
Ten, który próżnuje, nie ma dobrych ocen.

Ćwiczenie 5
Wyrazy modalne (modulanty) to nieodmienne części mowy, znaczeniowo samodzielne, lecz niewchodzące w związki składniowe. Ich funkcją jest wskazywanie na stosunek mówiącego do wypowiadanej treści. Np. w zdaniu W Chinach wynaleziono kompas można wyakcentować W Chinach wynaleziono kompas lub W Chinach wynaleziono kompas, albo wreszcie W Chinach wynaleziono kompas. Za każdym razem sens jest nieco inny (inna cząstka zdania zyskuje dominujące znaczenie).
Jakie treści akcentuje się w poniższych zdaniach? Przedstaw w kilku słowach:

1.
a/ Ala nie wyjechała za granicę.
b/ Ala wyjechała nie za granicę.
c/ Nie Ala wyjechała za granicę.

2.
a/ Maciek dał Ali tylko kwiaty.
b/ Maciek dał tylko Ali kwiaty.
c/ Tylko Maciek dał Ali kwiaty.

Ćwiczenie 6
Połącz wyrazy z dwóch wierszy w pary:
a/ pluska, bulgoce, huczy, szemrze;
wodospad, deszcz, woda, strumyk

b/ grzmią, zgrzytają, warczą, trzeszczą;
hamulce, działa, stropy, silniki

c/ dźwięczą, brzęczą, grają, zawodzą;
głosy, organy, muchy, struny

Ćwiczenie 7
Przyporządkuj poniższe zdania do kategorii: a) podmiotowe, b) orzecznikowe, c) dopełnieniowe, d) przydawkowe, e) okolicznikowe czasu, f) okolicznikowe miejsca, g) okolicznikowe przyczyny, h) okolicznikowe celu, i) okolicznikowe sposobu, j) okolicznikowe skutku, k) okolicznikowe warunku, l) przyzwalające.

Zdania.
Był taki huk, że wyleciały wszystkie szyby.
Choć biegliśmy szybko, nie zdążyliśmy na autobus.
Gdzie kucharek sześć, tam nie ma co jeść.
Gdy przyjdziesz, porozmawiamy.
Gdy znajdę czas, przyjdę.
Jak sobie pościelisz, tak się wyśpisz.
Jaki pan, taki kram.
Jeśli będzie pogoda, pójdziemy na spacer.
Jeśli mu pomożesz, zda egzamin.
Kto chce, niech czyta.
Kto wytrwał, został nagrodzony.
Mówiłem, że nic o tym nie wiem.
Myślę, że ona ma rację.
Nie odrobił zadania, bo nie miał czasu.
Opowiadał niesamowite historie, żeby zaimponować dziewczynie.
Otrzymał ocenę zaledwie dostateczną, mimo że bardzo dużo się uczył.
Pracował tak szybko, że stawiano go za wzór.
Przystanął, żeby odetchnąć.
Szła szybko, bo już było późno.
To jest dom, w którym mieszkam.
Usiądź tam, gdzie jest wolne miejsce.
Włożyła bluzkę, w której jej było do twarzy.
Zachowywał się tak niegrzecznie, że wezwano jego rodziców.
Zrób zastrzyk tak, bym nie poczuł.

 Odpowiedzi

Ćwiczenie 1
Np. Mak - mag,
brud - bród [płytkie miejsce rzeki, jeziora lub stawu],
jesz - jeż,
wieść - wieźć,
bruk – bróg [zabudowanie gospodarcze służące do przechowywania płodów rolnych],
blog – blok.
Takie zjawisko to homofonia.

Ćwiczenie 2
Np. len - leń,
Kasia – kasa,
nic – nić,
wek [słój] – wiek,
Kana [miejscowość] – kania [ptak],
swat – świat.

Ćwiczenie 3
Wełna jest kurczliwym materiałem.
Jest już mały, choć jeszcze niezauważalny wzrost dochodów.
Samorząd uczniowski podjął się ambitnych zadań, ale niewykonalnych w bieżącym roku.

 Ćwiczenie 4
Zawodnicy zostaną zwolnieni z lekcji.
Śmiałek skoczył do wody, aby ratować tonące dziecko.
Próżniak nie ma dobrych ocen.

Ćwiczenie 5
1a/ Zdanie znaczy: nie jest prawdą, że Ala wyjechała za granicę.
1b/ Ala rzeczywiście wyjechała, ale nie jest prawdą, że za granicę (wyjechała do jakiegoś miejsca w kraju).
1c/ Wyjazd za granicę miał miejsce, ale nie jest prawdą, że to Ala tam wyjechała.

2a/ Maciek nie dał Ali nic innego, tylko kwiaty (w domyśle: zdziwienie, że tylko to).
2b/ Maciek nie dał kwiatów nikomu innemu, jedynie Ali (w domyśle: zdziwienie, że tylko jej).
2c/ Ala dostała kwiaty jedynie od Maćka (w domyśle: zdziwienie, że tylko od niego).

Ćwiczenie 6
a/ Woda bulgoce, wodospad huczy, deszcz pluska, strumyk szemrze.
b/ Działa grzmią, hamulce zgrzytają, stropy trzeszczą, silniki warczą.
c/ Głosy zawodzą, organy grają, muchy brzęczą, struny dźwięczą.

Ćwiczenie 7
a) Zdania podmiotowe: Kto chce, niech czyta.  Kto wytrwał, został nagrodzony.
b) Zdania orzecznikowe: Był taki huk, że wyleciały wszystkie szyby. Jaki pan, taki kram.
c) Zdania dopełnieniowe: Mówiłem, że nic o tym nie wiem. Myślę, że ona ma rację.
d) Zdania przydawkowe: To jest dom, w którym mieszkam. Włożyła bluzkę, w której jej było do twarzy.
e) Zdania okolicznikowe czasu: Gdy przyjdziesz, porozmawiamy. Gdy znajdę czas, przyjdę.
f) Zdania okolicznikowe miejsca: Gdzie kucharek sześć, tam nie ma co jeść. Usiądź tam, gdzie jest wolne miejsce.
g) Zdania okolicznikowe przyczyny: Szła szybko, bo już było późno. Nie odrobił zadania, bo nie miał czasu.
h) Zdania okolicznikowe celu: Opowiadał niesamowite historie, żeby zaimponować dziewczynie. Przystanął, żeby odetchnąć.
i) Zdania okolicznikowe sposobu: Jak sobie pościelisz, tak się wyśpisz. Zrób zastrzyk tak, bym nie poczuł.
j) Zdania okolicznikowe skutku: Pracował tak szybko, że stawiano go za wzór.
Zachowywał się tak niegrzecznie, że wezwano jego rodziców.
k) Zdania okolicznikowe warunku: Jeśli będzie pogoda, pójdziemy na spacer. Jeśli mu pomożesz, zda egzamin.
l) Zdania przyzwalające: Choć biegliśmy szybko, nie zdążyliśmy na autobus. Otrzymał ocenę zaledwie dostateczną, mimo że bardzo dużo się uczył.

Kącik Maturzysty - 136: Literatura XX i XXI wieku

Uwaga! Tegoroczne Kąciki są zaplanowane do 29 kwietnia. Ponieważ egzamin dojrzałości najprawdopodobniej się opóźni, 6 maja dodam jeszcze kolejny - przykłady kilku tematów wypowiedzi pisemnych (rozprawek) i ustnych. Jeden z nich - bardzo obecnie aktualny. A nuż podobny pojawi się na maturze? Zapraszam do lektury!

Ćwiczenie 1
Pytanie z literatury (bardzo) współczesnej. Zdefiniuj terminy: powieść cyberpunkowa, powieść steampunkowa, powieść mashupowa, opowiadanie fan fiction. 

Ćwiczenie 2
Pamiętając o wiodącej tematyce utworów i charakterystycznych cechach stylu Mirona Białoszewskiego, Zbigniewa Herberta i Wisławy Szymborskiej, połącz cytaty z autorami. Krótko uzasadnij wybór, podając elementy, które pomogły Ci wykonać to zadanie.
a)
Jadalna w Chinach, stroi na półmisku
miny pieczone albo gotowane (…).
W bajkach osamotniona i niepewna
wypełnia wnętrza luster grymasami,
kpi z siebie, czyli daje dobry przykład
nam, o sobie wie wszystko jak uboga krewna,
chociaż się sobie nie kłaniamy.
b)
leżę od niechcenia mi się wierzyć leżyć
z tobą na stałe w nocy na dzień wstałe
twoje nieswoje wtedy dokarmelam
chociaż dzielam z tobą za
bardzo niedzielam
c)
Stara się Pan Cogito
osiągnąć myśl czystą
przynajmniej przed zaśnięciem

lecz samo już staranie
nosi zarodek klęski

Ćwiczenie 3
Przyporządkuj hasła grupom poetyckim dwudziestolecia międzywojennego - Awangardzie Krakowskiej, futurystom i skamandrytom:
a) Bunt wobec zastanej tradycji; zerwanie z obowiązującymi zasadami składni, ortografii i interpunkcji; złamanie zasady logiki wypowiedzi; liczne neologizmy.
b) Zainteresowanie prostym człowiekiem i codziennością; optymizm; witalizm; liczne kolokwializmy.
c) 3 x M (Miasto, Masa, Maszyna); zainteresowanie nowoczesnością, wynalazczością, techniką i mieszkańcami aglomeracji; dynamizm (także w zakresie wersyfikacji i składni).

 Odpowiedzi

Ćwiczenie 1
Powieść cyberpunkowa - odmiana powieści science fiction, skupiająca się na negatywnych konsekwencjach życia ludzi wśród zaawansowanej technologii informacyjnej. Za twórcę literackiego cyberpunku uchodzi William Gibson (ur. 1948), autor  tzw. Trylogii Ciągu (Neuromancer, Graf Zero, Mona Liza Turbo).

Można przeczytać!
Frelik Paweł, Cyberpunk, „ Akcent” 1996, nr 2, s. 103-105.
Pisarski Mariusz, Od znaczenia do działania i z powrotem. Nowe funkcje słowa w cyberpoezji i hipertekście, „Przegląd Humanistyczny” 2013, nr 4, s. 53-61.
Kaźmierczak Marek, Semiotyka przestrzeni w powieści cyberpunkowej, „Teksty Drugie” 2005, nr 1/2, s. 271-289.
Kulowa Bożena, Wprowadzenie do lektury powieści cyberpunkowej - "Neuromancer", „Język Polski w Liceum” 2004/2005, nr 2, s. 78-89.

Powieść steampunkowa – odmiana powieści cyberpunkowej, której tematem jest prezentacja historii alternatywnej czasów rewolucji przemysłowej. Nawiązuje do twórczości klasycznych autorów fantastyki: Juliusza Verne’a, Herberta George’a Wellsa czy Marka Twaina. Do głównych przedstawicieli tego nurtu należy Scott Westerfeld (ur. 1963), autor Lewiatana, Behemota i Goliata.

Powieść mashupowa – utwór nawiązujący do wzorców kulturowych i społecznych XIX wieku, wyrażający swoistą parabolę między tamtym a obecnym stuleciem, celowo zacierający granice między tym, co wysokoartystyczne, a tym, co popularne. Zalicza się do tzw. quirk books – wykorzystuje znane dzieło literackie funkcjonujące w zbiorowej świadomości, wzbogacając je wprowadzaniem wątków fantastycznych (np. wampirów, zombie, wilkołaków, elfów) Główni twórcy: Michel Faber (ur. 1960), Sarah Waters (ur. 1966).

Można przeczytać! Piechota Dariusz, Horror (neo)victorianum. Zombie w zwierciadle mashupu, „Przegląd Humanistyczny” 2015, nr 3, s. 117-125.

Opowiadanie fan fiction (fanfic, ff) - opowiadania nieoficjalnie tworzone przez fanów dzieła (niekoniecznie książki, także filmu itp.), wykorzystujące postaci i realia z utworu oryginalnego.

 Ćwiczenie 2
a) Wisława Szymborska (Małpa). Ironia, dystans, delikatna kpina, żart – szczególnie w zacytowanym zakończeniu – to charakterystyczne środki jej pisarstwa.
b) Miron Białoszewski (Zmartwieńsiulpet). Tematyka zaczerpnięta z codzienności, formy ułomne wyrazów („niedbałe” – por. poetyka codzienności, zatem także potocznego sposobu wypowiadania się), zabawa słowem, kontaminacje wyrazowe, neologizmy.
d) Zbigniew Herbert (Pan Cogito a myśl czysta). Postać Pana Cogito, erudycja, charakterystyczna dla neoklasyków  - tu: nawiązanie do filozofii (Krytyki czystego rozumu Immanuela Kanta).

Ćwiczenie 3
Futuryzm. b) Skamander. c) Awangarda Krakowska.

Kącik Maturzysty - 135: Tematy rozprawek i wypowiedzi ustnych

Uwaga! Tegoroczne Kąciki są zaplanowane do 29 kwietnia. Ponieważ egzamin dojrzałości najprawdopodobniej się opóźni, 6 maja dodam jeszcze kolejny - przykłady kilku tematów wypowiedzi pisemnych (rozprawek) i ustnych. Jeden z nich - bardzo obecnie aktualny. A nuż podobny pojawi się na maturze? Zapraszam do lektury!

Dzisiaj zacytuję niektóre tematy z dawnych egzaminów pisemnych. Zastanów się, jakie utwory weźmiesz pod uwagę, jeśli znowu by się pojawiły na egzaminie pisemnym lub ustnym. W odpowiedziach ograniczę się tylko do przykładów tekstów literackich (jeśli w temacie nie zaznaczono inaczej). Wyjątkowo (p)odpowiedzi podaję zaraz po pytaniu. Jednak nie czytajmy ich natychmiast, tylko najpierw pomyślmy, które teksty sami wskazalibyśmy jako odpowiednie.

Temat 1. Godność ludzka - wysławiana, respektowana, naruszona, utracona, podeptana…

Odpowiedź. Godność wysławiana, respektowana - np. Biblia (Księga Psalmów - Psalm 6), Pieśń Chóru z Antygony Sofoklesa (Stásimon I), twórczość Karola Wojtyły.
Godność naruszona, podeptana - np. literatura wojenna, obozowa i łagrowa, związana z gettem warszawskim i innymi miejscami odosobnienia: Opowiadania Tadeusza Borowskiego, Medaliony Zofii Nałkowskiej, Inny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall, Zapiski więzienne kard. Stefana Wyszyńskiego, Sezon maczet Jeana Hatzfelda (dotyczy ludobójstwa w Rwandzie, 1994 r.) i inne.
Godność utracona - np. O godności ludzkiej Pica della Mirandola ("Możesz się wyrodzić i stać się zwierzęciem..."), Granica Zofii Nałkowskiej (Justyna Bogutówna - poniżona przez Zenona), Zbrodnia i kara Fiodora Dostojewskiego (sponiewierana przez ludzi Sonia Marmieładowa, pijak Marmieładow).

Temat 2. Już dom widać / Dym / Na niebie pełznący cierpliwie / Z dłonią nad oczami (Tadeusz Różewicz). Różne obrazy domu w wybranych tekstach kultury.

Odpowiedź. Np. Pan Tadeusz Adama Mickiewicza, Pieśń o domu Marii Konopnickiej, Noce i dnie Marii Dąbrowskiej, Opis domu poety Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, Ania z Zielonego Wzgórza Lucy Maud Montgomery, Granica Nałkowskiej, Dom Zbigniewa Herberta, Sklepy cynamonowe Brunona Schulza. Także utwory z kręgu tematycznego „rodzina” (różne konwencje – od realistycznej do groteskowej). Wszystko zależy od tego, jak zechcemy opracować temat.

Temat 3. Trud wierności sobie. Rozważania o postawach wybranych bohaterów literackich.

Odpowiedź. Np. Książę Niezłomny Calderóna, Cyd Pierre'a Corneille'a, bohaterowie literatury romantycznej (np. Konrad Wallenrod Mickiewicza), Ludzie bezdomni Stefana Żeromskiego, Przesłanie Pana Cogito Herberta.

Temat 4. ... większą mi rozkoszą podróż niż przybycie (Leopold Staff). Różne motywy wędrówki w tekstach kultury. Omów na wybranych przykładach i porównaj.

Odpowiedź. Temat z pewnością opracowany na lekcjach polskiego. Dla porządku przypomnijmy niektóre literackie ujęcia wędrówki, tułaczki, podróży, pielgrzymki, misji, ucieczki, migracji: Biblia (wędrówka ludu wybranego - Wj 12,37 i in.; ucieczka Świętej Rodziny do Egiptu – Mt 2,13-15; wędrówka trzech mędrców za gwiazdą - Mt 2,1-12; podróże św. Pawła - Dzieje Apostolskie), mitologia grecka (Jazon i wyprawa Argonautów), Przygody Sindbada Żeglarza (z Baśni z tysiąca i jednej nocy lub Bolesława Leśmiana), Odyseja Homera, Boska Komedia  Dantego Alighieri,  Robinson Crusoe Daniela Defoe (i inne robinsonady), Faust Johanna Wolfganga Goethego, Kordian Juliusza Słowackiego, Sonety krymskie Mickiewicza (i podróże romantyków), Pielgrzym Cypriana Kamila Norwida, Lalka Bolesława Prusa, W pustyni i  w puszczy Henryka Sienkiewicza, 20 000 mil podmorskiej żeglugi, W 80 dni dookoła świata Julesa Verne'a, Piosenka [Znów wędrujemy...] Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Żołnierz polski Władysława Broniewskiego, Mały Książę Antoine'a de Saint-Exupéry'ego, Pielgrzym Paulo Coelho, Podróż Herberta i inne.

Temat 5. Dyskusje i polemiki, a także waśnie i kłótnie - wskaż, jaka pełnią funkcję w utworach literackich różnych epok.

Odpowiedź.
Polemiki pojawiają się często w utworach programowych epok; negują lub podają w wątpliwość założenia epok poprzednich (np. My i wy Aleksandra Świętochowskiego). Także np. Psalmy przyszłości Zygmunta Krasińskiego i  Odpowiedź na „Psalmy przyszłości” Słowackiego.
Dyskusje i spory (także polityczne) – np. Biblia (spór Jezusa z faryzeuszami), Odprawa posłów greckich Jana Kochanowskiego, Powrót posła Juliana Ursyna Niemcewicza, Chłopi Władysława Stanisława Reymonta (spór o las), Ludzie bezdomni Żeromskiego (Judym a lekarze w Cisach), Przedwiośnie, Wesele Stanisława Wyspiańskiego (słowa Czepca, Gospodarza, Hetmana), Zniewolony umysł Miłosza. Także sporo utworów z okresu dwudziestolecia międzywojennego, obrazujących spory między różnymi ugrupowaniami o kształt Polski (wiersze Gałczyńskiego, Tuwima, Słonimskiego, Broniewskiego).
Waśnie i kłótnie – np. Biblia (źródło niezgody i sporów - Jk 4,1-2), mitologia grecka (kłótliwa Hera; Eris – jabłko niezgody i sąd Parysa), Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem Mikołaja Reja, Romeo i Julia Williama Szekspira (skłócone rody Capuletich i Montekich), Monachomachia Ignacego Krasickiego, Pan Tadeusz (Księga V) Mickiewicza, Zemsta Aleksandra Fredry, Trylogia Sienkiewicza (kłótnie szlachty), Ferdydurke Witolda Gombrowicza (pojedynek na miny), Mały Książę de Saint-Exupéry'ego (Mały Książę i Róża - kłótnia zakochanych).

Temat 6. Odnosząc się do wybranych utworów, rozważ myśl Władysława Tatarkiewicza: Samotność jest przyjemnością dla tych, którzy jej pragną i męką dla tych, co są do niej zmuszeni.

Odpowiedź. Temat zapewne także w szkole omawiany. Można wspomnieć samotność pustelników, zakonników, indywidualistów, nierzadko naukowców i odkrywców, rozbitków, więźniów, wygnańców, skazańców, nieszczęśliwie zakochanych, samotność wynikającą z pracy zawodowej, pełnionej misji, choroby, żałoby. Np. Biblia (samotność Adama - Rdz 2,18-25; samotność apostoła - Mt 19,27-30; Mk 10,28-30; Chrystus przed męką - Mt 26,36-46=Mk 14,34-35), mitologia grecka (Prometeusz), Robinson Crusoe Defoe’a (i inne robinsonady), bohaterowie romantyczni (Gustaw - Konrad z Dziadów Mickiewicza, Konrad Wallenrod, Kordian Słowackiego i inni), Hymn [Smutno mi, Boże…] Słowackiego, Latarnik Sienkiewicza, Lalka Prusa (Wokulski na zesłaniu), Ludzie bezdomni, Siłaczka Żeromskiego, Mały Książę de Saint-Exupéry'ego, Dżuma Alberta Camusa, Wieża Herlinga-Grudzińskiego, Campo di Fiori Miłosza, Kot w pustym mieszkaniu Wisławy Szymborskiej, Bliscy i oddaleni Jana Twardowskiego, Samotność długodystansowca Alana Sillitoe'a (TUTAJ), S@amotność w sieci Janusza Leona Wiśniewskiego.

Temat 7. Należy uwierzyć, że w tym powszednim krzątaniu są też jakieś rzeczy wiekuiste, powszechne (Maria Dąbrowska). Odwołując się do literatury i własnych doświadczeń, podziel się swymi przemyśleniami na temat znaczenia codzienności w życiu człowieka.

Odpowiedź. Np. Biblia (życie ukryte Chrystusa w Nazarecie), Pieśni, fraszka O żywocie ludzkim Kochanowskiego, Noce i dnie Dąbrowskiej, Chwila, Życie bez zdarzeń Staffa, Nic dwa razy Szymborskiej, Pieśni („Oto jest nasz dzień codzienny…”) Gałczyńskiego, Śpieszmy się Twardowskiego, Dar Miłosza, proza Wiesława Myśliwskiego.

Temat 8. Człowiek (...) jest trochę zagubiony w moralnym labiryncie współczesnego świata (Wiesław Myśliwski). Twoje rozważania o uniwersalnych wartościach, które powinny tworzyć kodeks etyczny człowieka naszej epoki (odwołaj się do tekstów kultury i własnych doświadczeń).

Odpowiedź. Temat wymaga szczególnej samodzielności myślenia. Kilka tekstów niosących uniwersalne przesłania i nawiązania do nich szeroko omówiłam TUTAJ. Ponadto (bo w temacie mówi się o człowieku naszej epoki!) np. Elementarz etyczny, Pamięć i tożsamość Karola Wojtyły – Jana Pawła II, twórczość Camusa, Josepha Conrada, Zbigniewa Herberta (Przesłanie Pana Cogito i inne), Stanisława Barańczaka, Ewy Lipskiej, Miłosza (np. Który skrzywdziłeś, Traktat moralny), Twardowskiego, Herlinga-Grudzińskiego. 

Dla zainteresowanych! Kto jest bardzo oczytany, może nawiązać do moralistycznej literatury XX stulecia (np. François Mauriac – TUTAJ, Georges Bernanos - TUTAJ, Archibald J. Cronin – TUTAJ, Maxence van der Meersch – TUTAJ, Pär Lagerkvist – TUTAJ, Thomas Stearns Eliot i inni).

Temat 9. Skąd przyjdzie odrodzenie do nas, którzyśmy skazili i spustoszyli cały glob ziemski? Tylko z przeszłości, jeżeli ją kochamy (Simone Weil). Uzasadnij sąd, że literatura minionych czasów może być źródłem odnowy człowieka.

Odpowiedź. To nie jest łatwy temat, ale bardzo piękny. Można odwołać się do utworów o ponadczasowych treściach, wspomnianych powyżej (TUTAJ). Można także przywołać np. antyczne sielanki, Pieśni Kochanowskiego, Pana Tadeusza Mickiewicza, literaturę niosącą wartości etyczne, także te, które ukazują miłość do ziemi, przyrody, Ojczyzny.

Temat 10. Współbrzmi, zachwyca, przeraża... Jaką rolę spełnia pejzaż w literaturze i sztuce. W swoich rozważaniach odwołaj się do wybranych przykładów.

Odpowiedź.
Bardzo obszerny temat. Pejzaż jest tłem np. w renesansie, a „bohaterem” dzieła barokowego czy romantycznego. Inne przykłady:
Literatura. Biblia (np. potop - Rdz 6-7; ogród miłości – Pieśń nad Pieśniami; modlitwa w Ogrójcu - Mt 26,36 = Mk 14,32 = J 18,1-2), Kwiatki z ogrodu św. Franciszka, Na lipę Kochanowskiego, Makbet Szekspira, Laura i Filon, Do Justyny. Tęskność na wiosnę Franciszka Karpińskiego, Król olszyn (Król elfów) Goethego, pejzaż u romantyków - Sonety krymskie (Burza), Ballady i romanse (Świteź, Świtezianka, Lilie), Do*** na Alpach w Splügen, Pan Tadeusz Mickiewicza, Ludzie bezdomni Żeromskiego (rozdarta sosna), Chłopi Reymonta, Melodia mgieł nocnych Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Krzak dzikiej róży Jana Kasprowicza, Tajemniczy ogród Frances Hodgson Burnett, Dar Miłosza, Ogród w Milanówku, koniec listopada; Zachód słońca w Milanówku Jarosława Marka Rymkiewicza. Warto pomyśleć także nad rolą pejzażu w literaturze fantasy, np. Władca Pierścieni, Hobbit, czyli tam i z powrotem (wierzba - pułapka dla Froda i inne, piękna kraina Shire) J.R.R. Tolkiena.
Sztuka.
Pejzaż współbrzmi i zachwyca – np. Meindert Hobbema (Pejzaż z młynem), Salomon van Ruisdael (Droga wśród wydm), John Constable (Park Wivenhoe w Essex), Jean-François Millet (Wiosna), Nicolas Poussin (Cztery pory roku - omówiłam TUTAJ), Thomas Gainsborough (U wodopoju), Leon Wyczółkowski (Tatry), Władysław Podkowiński (W ogrodzie przy klombie).
Zachwyca potęgą i przeraża nią - np. Caspar David Friedrich (np. Przejście między skałami w Utterwalder Grund, Krzyż w górach, Strzelec w lesie, Skały kredowe na Rugii), William Turner (Topiel, Wielki wodospad w Reichenbach), Hubert Robert (Kaskady Tivoli), Stanisław Witkiewicz (Czarny staw – kurniawa, zob. TUTAJ).

Podam jeszcze kilka tytułów wierszy, które interpretowano. Zdecydowanie najczęściej pojawiała się twórczość Herberta, także Miłosza, ale też np. Widokówka z tego świata Stanisława Barańczaka, Rozterka Kasandry Anny Kamieńskiej, Znad ciemnej rzeki... Leopolda Staffa. Analizy porównawcze - np. Ekskuza Mickiewicza i Ze szkodą Miłosza; Stabat Mater Józefa Wittlina i Stabat Mater Kamieńskiej.

Zainteresowanych zagadnieniem, w którym roku i gdzie pojawiały się te tematy, a także innymi tematami, odsyłam do: Bulska Teresa (i in.), Ćwiczenia i tematy maturalne. Język polski, Kraków 2002.