Abionim, bionim, onim...

Nazwy! Wiele nowych poznajemy zapewne podczas wakacji i urlopów. Może najpierw uporządkujemy niektóre... nazwy nazw?

Abionim to nazwa własna obiektu nieożywionego (materialnego lub nie), bionim - nazwa własna obiektu ożywionego (np. człowieka, rośliny lub zwierzęcia), zaś onim to pojęcie najszersze, po prostu: nazwa własna. Istnieje też termin transonim, oznaczający nazwę własną powstałą przez przeniesienie nazwy własnej z jednej kategorii na inną, np. "Porto" (nazwę miasta przeniesiono na nazwę wina) oraz eponim, czyli nazwa pospolita będąca wynikiem leksykalizacji nazwy własnej (np. lowelas w znaczeniu "podrywacz" - od nazwiska Lovelace, bohatera powieści "Clarissa lub Historia młodej damy" Samuela Richardsona; Kolumbowie jako określenie pokolenia rocznika 20. minionego wieku; choroba Leśniowskiego-Crohna - od nazwisk).

ASTRONOMIA, GEOGRAFIA, TOPOGRAFIA, TERYTORIA I ICH MIESZKAŃCY

Toponim to nazwa własna obiektów, regionów i obszarów. Ojkonim - nazwa zamieszkanego terytorium.

Antroponim - nazwa osoby lub grupy osób (np. dominikanie, oblaci, endecy). Etnonim natomiast określa narody, plemiona i szczepy (np. Polacy, Komancze).

Astronim (kosmonim) - nazwa obiektu usytuowanego w kosmosie (np. Saturn, gwiazdozbiór Plejady, Droga Mleczna).

Egzonim i endonim – nazwy geograficzne, których formy brzmieniowe w obszarze występowania różnią się od używanych poza nim (np. Roma - Rzym, Paris - Paryż).

Hydronim - nazwa zbiornika wodnego - rzeki, jeziora, morza, oceanu, wodospadu (np. Wisła, Ontario, Niagara).

Nesonim - nazwa wyspy (np. Madagaskar, Wolin).

Oronim - nazwa wzniesienia, góry, łańcucha górskiego (np. Giewont, Gorce, Wogezy).

Urbanonim - nazwa obiektu miejskiego - ulicy, drogi, placu, budynku itd. (np. Plac Grunwaldzki, Via Appia). Urbonim to nazwa miasta.

Speleonim – nazwa jaskini, groty, zagłębienia skalnego (np. Grota Łokietka).

OBIEKTY, PRODUKTY, USŁUGI, MARKI, MEDIA, WYDARZENIA, KULTURA I SZTUKA

Chrematonim (ergonim) - nazwa własna obiektu (materialnego lub nie) stworzonego przez człowieka - firmy, produktu, usługi, wydarzenia artystycznego itd. (np. czekolada "Jedyna", kawiarnia "Kryształowa", Galeria Katowicka, Bieg Wazów).

Heortonim - nazwa świąt (np. Wielkanoc, Święto Dziękczynienia).

Ideonim - nazwa wytworu kultury - tytuł obrazu, dzieła literackiego, filmu (np. "Dziewczyna z perłą", "Makbet", "Matrix").

Medionim - nazwa obiektu medialnego - tytuł gazety lub czasopisma, kanału radiowego lub telewizyjnego, domeny internetowej (np. "Bluszcz", Radio Katowice, Discovery, Wikipedia).

PRZYRODA (ROŚLINY, ZWIERZĘTA)

Fitonim - nazwa własna rośliny (np. Palma di Goethe w Ogrodzie Botanicznym w Padwie). Dendronim - nazwa własna drzewa (np. Dąb Jagielloński w Ogrodzie Botanicznym UJ w Krakowie).

Zoonim - nazwa indywidualna zwierzęcia (np. pies Burek, kot Mruczek).

RELIGIA, WIARA

Hagionim - nazwa własna osoby świętej, błogosławionej, Sługi Bożej (np. św. Józef, św. Andrzej Bobola). Hagiotoponim - nazwa geograficzna będąca hagionimem lub wywodząca się od niego (np. Góra Świętej Anny, San Francisco, Santa Barbara).

Teonim - nazwa Boga, bóstwa, mitologicznej (np. Jezus Chrystus, Apollo, Perkun).

Matematyka jest wszędzie (2)

LITERATURA

W teorii literatury istnieją dylogie, trylogie, tetralogie, a także dyptyki, tryptyki (i inne konfiguracje), rozdziały i tomy, (numerowane) odsłony, sceny i akty.

Baśnie. Legendy i podania. Literatura dziecięca i młodzieżowa. Literatura fantastyczna. Literatura przygodowa

Częsty jest początek: „Za siedmioma górami, za siedmioma rzekami…”. Równie liczne są „trzy próby”, którym bohater musi zwycięsko stawić czoła. Przykłady: „Baśnie z 1000 i 1 nocy”, „Królewna Śnieżka (i siedmiu krasnoludków)”, „Trzy piórka”, (Czterej) „Muzykanci z Bremy” braci Grimm, „Pięć ziarnek grochu” Hansa Ch. Andersena, „Siedem córek” i „Ogród tysiąca piwonii” Marii Krüger (z tomu „Dar rzeki Fly”), „Trzej elektrycerze” Stanisława Lema (w zbiorach opowiadań).

Inne przykłady z literatury dla młodego odbiorcy: „Do przerwy 0:1” Adama Bahdaja, „Dwa lata wakacji” (sygn. 110243), „20 000 mil podmorskiej żeglugi” i „Pięć tygodni w balonie” (sygn. 115494, 116146) Julesa Verne’a, „Siedem stron naszego świata” Wojciecha Fiwka (sygn. 106366).

Literatura historyczna

 „Dwie Diany” (sygn. 92314/1-2), „Trzej Muszkieterowie” (sygn. 8006) i „Dwadzieścia lat później” Alexandre’a Dumasa, „Opowieść o dwóch miastach” Charlesa Dickensa (TUTAJ), „Pierwsza polka” Horsta Bienka (sygn. 101432, 143907-8)

Literatura kryminalna, sensacyjna i szpiegowska

 „Pięć małych świnek”, „Raz, dwa trzy… Zapnij mi obuwie” i „Wielka czwórka” Agathy Christie. Równie ważna jest dziesiątka osób na wyspie w „I nie było już nikogo”, nawiązująca do 10 postaci z wierszyka. Inne tytuły: „Pięć pestek pomarańczy” i „Trzej studenci” Arthura Conana Doyle’a (sygn. 51700,176765, 180398), „Sześć dni kondora” Jamesa Grady’ego (sygn. 131580).

Literatura obyczajowa

„Piąta strona świata” Kazimierza Kutza (sygn. 166458), „Piątka z ulicy Barskiej” Kazimierza Koźniewskiego (sygn. 70587), „Sala nr 6” Antona Czechowa (opowiadanie, zob. TUTAJ), „Siódmy krzyż” Anny Seghers (sygn. 87677, 106543), „Trzej towarzysze” Ericha Marii Remarque’a (sygn. 130850), „Trzy siostry” - także Antona Czechowa (dramat, sygn. 130303, 159039, 176727, cz D IV-4/198).

Biblia

„Księga Liczb” – jedna z ksiąg „Biblii” (Starego Testamentu, czwartej księgi „Pięcioksięgu”, sygn. 132541, 156351, cz II-3/36), 150 „Psalmów”. Ponadto (przykłady):

1.
Jeden Bóg w Trzech Osobach (Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch Święty);
2.
Dwie małe monety, czyli wdowi grosz (Łk 21, 2)
3.
3 dni przebywania Łazarza w grobie (J 11, 17); potrójne zaparcie się Piotra (Mt 26, 69-75; Łk 22, 55-62); potrójne pytanie Piotra o miłość (J 21, 15-17); 3 podróże misyjne Pawła (Dzieje Apostolskie).
4.
4 rzeki wypływające z Edenu - Piszon, Gichon, Chiddekel, Perat (Rdz 2, 10-14); 4 Ewangelistów (Mateusz, Marek, Łukasz, Jan); 4 jeźdźców Apokalipsy (Wojna, Zaraza, Głód i Śmierć - Ap 6, 2-8);
5.
5 rozmnożonych chlebów (Łk 9, 12-16);
6.
6 dni stworzenia świata (Rdz 1, 1-31);
8.
8 błogosławieństw (Mt 5, 1-12);
10.
10 sprawiedliwych (Rdz 18, 32); 10 uzdrowionych trędowatych (Łk 17, 11-19).
11 i więcej
12 Apostołów (Mk 3, 16-19);  40 dni i nocy potopu (Rdz 7, 12); Pięćdziesiątnica, czyli Zesłanie Ducha Świętego (Dz 2, 1-4); 72 rozesłanych uczniów (Łk 10, 1); 77 razy trzeba przebaczać (Mt 18, 22); 153 ryby złowione podczas cudownego połowu (J 21, 11); 175 lat żył Abraham (Rdz 25, 7).

Poezja
„Drugie szczęście Hioba” Anny Kamieńskiej (sygn. 63549), „Dwie małpy Bruegla”, „Wielka liczba” (sygn. 71872) Wisławy Szymborskiej (zob. TUTAJ, Ćwiczenie 9), „Pierwsza przechadzka” Leopolda Staffa, „Trzech Budrysów” Adama Mickiewicza.

Cytaty literackie (przykłady)

„Nie zgadzam się z matematyką. Uważam, że suma zer daje groźną liczbę.”  (Stanisław Jerzy Lec, zob. TUTAJ)

„Jedna nie wadzi, daj ci Boże zdrowie!”
„By jeno jedna” - doktor na to powie.
Od jednej przyszło aż więc do dziewiąci,
A doktorowi mózg się we łbie mąci.”
(Jan Kochanowski, O doktorze Hiszpanie)

„Mąż straszny - ma trzy oblicza,
On ma trzy czoła. (…)
Podnóżem jego są trzy stolice.
Trzy końce świata drżą, gdy on woła (…)
Na trzech stoi koronach, a sam bez korony (…)
A imię jego czterdzieści i cztery.”
(Adam Mickiewicz, Dziadów część III)

„I jeden z nas - to jestem ja,
którym pokochał. (…)
A drugi z nas  to jestem ja,
którym nienawiść drżącą począł (…)
A trzeci z nas - to jestem ja
odbity w wypłakanych łzach (…)
I czwarty ten, którego znam,
który nauczę znów pokory (…)”
(Krzysztof Kamil Baczyński, Spojrzenie - interpretacja TUTAJ)

„Gdzieś w górze, krzykliwy i czarny,
rój ptactwa rozsypał się w szereg,
jak czcionki w podziemnej drukarni,
gdy nocą składali we czterech... (…)
robota... tak, wiele roboty...
i jeszcze dziesiąty pawilon...”
(Władysław Broniewski, Elegia o śmierci Ludwika Waryńskiego)

Źródło fotografii: Pixabay.com

Matematyka jest wszędzie (1)

14 marca przypada Międzynarodowy Dzień Matematyki. Nie wszyscy ją w szkole lubili, ale jest tak powszechna w życiu, że wyeliminować się jej nie da. (Nieliczne) przykłady? Wystarczy ich na dwa - w miarę obszerne - odcinki. Dzisiaj będzie o  geografii, historii, języku polskim.

GEOGRAFIA

Mamy 4 pory roku, 4 strony świata, 38 stref czasowych. A oto kilka „liczbowych” nazw związanych z geografią (więcej – w innym artykule):

- Dolina Pięciu Stawów – w Tatrach.
- Jezioro Czterech Kantonów – w Szwajcarii.
- Ryczące czterdziestki – określenie regionów w strefie 40˚ szerokości geograficznej północnej i południowej, w których wieją szczególnie silne sztormowe wiatry zachodnie, będące wynikiem aktywności cyklonów.
- Siedmiogród (Transylwania) – kraina historyczna w Rumunii, na Wyżynie Siedmiogrodzkiej.
- Trójkąt bermudzki – miejsce na Oceanie Atlantyckim, znane z niewyjaśnionych zaginięć samolotów i statków (o tych tajemniczych zjawiskach – TUTAJ).
- Trójkąt Trzech Cesarzy – zbieg Czarnej i Białej Przemszy, znajdujący się obecnie na terenie Mysłowic i Sosnowca. W latach 1815-1914 – miejsce „styku” Niemiec, Austro-Węgier i Rosji.
- Trzeci Świat – dawna nazwa państw słabo rozwiniętych gospodarczo, kraje Globalnego Południa.
- Trzy Korony - najwyższy szczyt Pienin Środkowych.

HISTORIA. POLITYKA. GOSPODARKA

Historia opiera się na liczbach (datach). Imiona władców i papieży nierzadko opatrzone są „numerami”. A ponadto – na przykład:

Sobory

- 2 sobory efeskie (431 r.; 449 r.),
- 2 sobory lyońskie (1245 r.; 1274 r.),
- 2 sobory nicejskie (325 r.; 787 r.),
- 2 sobory watykańskie (1868-1870 r.; 1962-1965 r.),
- 5 soborów konstantynopolitańskich (381 r.; 553 r.; 680-681 r.; 869-870; 879–880 r. - prawosławny, 1341-1351 r.),
- 5 soborów laterańskich (1123 r.; 1139 r.; 1179 r.; 1215 r.; 1512-1517 r.).

Bitwy, wojny, inne wydarzenia

Częste jest „numerowanie” bitew i wojen, np.:
- 2 wojny burskie (1880-1902 r.),
- 2 wojny światowe (1914-1918 r.; 1939-1945 r.),
- 3 bitwy pod Termopilami (480 p.n.e.; 191 p.n.e.; 1941 r.),
- 3 rozbiory Polski (1772-1795),
- 3 wojny północne (1563-1570 r.; 1655-1660 r.; 1700-1721 r. – wielka wojna północna),
- 3 wojny punickie (264-146 r. p.n.e.),
- (epoka) 5 dynastii (w Chinach, 907-960 r.),
- 7 wypraw krzyżowych i krucjata dziecięca (1096-1291).
Ponadto: wojna stuletnia (1337-1453), wojna trzydziestoletnia (1618-1648), wojna siedmioletnia (1756-1763), wojna sześciodniowa (1967).

Inne „cyfrowe” terminy, to np. „czwartacy” (żołnierze 4. Pułku Piechoty Liniowej Królestwa Polskiego), dziesięcina (rodzaj daniny), millenaryzm (chiliazm, w judaizmie: wiara w bliskie nadejście tysiącletniego panowania Królestwa Bożego na Ziemi), „piąta kolumna” (zamaskowana agentura wroga); trójpolówka i czwórpolówka (techniki rolnicze), trzeciorzęd i czwartorzęd w dziejach Ziemi, wyprawa siedmiu przeciw Tebom (w mitologii greckiej), Wyprawa Tysiąca (Garibaldiego), a współcześnie - Grupa G8 – nazwa ośmiu najbogatszych państw świata, których przywódcy regularnie spotykają się w celu omówienia bieżących problemów gospodarczych.

Inne liczby: 100 dni Napoleona, 63 dni powstania warszawskiego, a nawet godziny, np. 4.45 we wrześniu 1939 (o ważnych godzinach i minutach więcej TUTAJ). A w tytułach książek popularyzujących wiedzę archeologiczną i historyczną? Na przykład: „Dziesięć lat odkryć na Pustyni Judzkiej” Józefa Tadeusza Milika (sygn. 54424), „Siódma minęła, ósma przemija... Przygody najwcześniejszych odkryć” Paula Herrmanna (sygn. cz XXVII-1/4 a).

Powiedzenia i przysłowia

„Ogolić się na zero” (na łyso); „grać pierwsze skrzypce” (przewodzić); „na jedno kopyto” (jednakowe); „na pierwszy ogień” (w pierwszej kolejności); „na pierwszy rzut oka” (patrząc pobieżnie); „od pierwszego wejrzenia” (natychmiast); „pierwszy lepszy” (wybrany bez namysłu); „skoczyć na jednej nodze” (pobiec szybko); „iść na pierwszy ogień” (w pierwszej kolejności); „druga strona medalu” (inne spojrzenie na sprawę, inny aspekt); „mieć dwie twarze”, „być dwulicowym” (być fałszywym, obłudnym); „jak dwie krople wody” (identyczne, nie do odróżnienia), „na dwoje babka wróżyła” (są dwie opcje, a ich prawdopodobieństwo – jednakowe); „do trzech razy sztuka” (trzecia próba się uda); „rozpędzić na cztery wiatry” (gwałtownie położyć czemuś kres, rozgromić); „spaść na cztery łapy” (wyjść cało z trudnej sytuacji); „dzielić włos na czworo” (nadmiernie dociekać); „zamknąć na cztery spusty” (zamknąć bardzo dokładnie); komuś „brak piątej klepki” (nie jest zbyt mądry); „szósty zmysł” (intuicja, nieświadome przeczucie); „być w siódmym niebie” (być zachwyconym, bardzo szczęśliwym); „ni w pięć, ni w dziewięć” (ni stąd, ni zowąd); „dziesiąta woda po kisielu” (bardzo odległe pokrewieństwo); „za pięć dwunasta” (w ostatniej chwili).

Dokończenie - 17 marca (w piątek).

 Źródło fotografii: Pixabay.com