"W sprawie pojednania człowieka z maszyną wynalazek radia jest czynnikiem epokowego znaczenia" (Tadeusz Peiper)

Fragment  tekstu publicystycznego „Radio adwokat" (ze zbioru „Tędy” Tadeusza Peipera z 1930 roku):

„Niedawno kino, jedno z najbardziej czarujących dzieci maszyny, przyniosło na świetlistym ekranie wspaniałe, naoczne, dla wszystkich zrozumiałe plaidoyer techniki. Dzisiaj występuje radio jako nowy adwokat tej samej sprawy. W sprawie pojednania człowieka z maszyną wynalazek radia jest czynnikiem epokowego znaczenia. Można śmiało powiedzieć, że cywilizacja nasza byłaby bez radia niezupełną. Można iść dalej i powiedzieć, że sto lat schodzenia w tajemnice elektryczności zmierzało do radia, jako do swego ludzkiego uświęcenia. Radiofon rozszerza słuchokrąg człowieka do rozmiarów kontynentalnych”.

Rok 2026 został ogłoszony przez Sejm Rokiem Polskiego Radia (w stulecie regularnego nadawania). To dobra okazja, by przypomnieć niektóre utwory literackie z motywem radia.

Najsławniejsze jest z pewnością onomatopeiczne "Ptasie Radio” Juliana Tuwima. W utworach dla dzieci lub z dziecięcymi bohaterami motyw pojawia się jeszcze np. w „Pedagogice żartobliwej. Moich wakacjach. Gadaninkach radiowych Starego Doktora” - zbiorze felietonów Janusza Korczaka.

Radio stało się tematem poezji już niemal u swych początków. Wspomnimy „Radio” Zofii Rościszewskiej:

„Teraz przez okno zaglądają róże i drzewa.
Lato, bożek pogański w wianku z kłosów na głowie,
A w radio (co za kontrast!) jakiś yankes śpiewa – 
Słuchają go niezliczone panie, i pewnie mniej liczni panowie”

i futurystyczny "Radioromans" Stanisława Młodożeńca ("nadchodzi żona - / jak radiofala przeczulona"). Jest obecne także w wierszach powojennych, np. w "N.N. przekręca gałkę radia" Stanisława Barańczaka obserwujemy kontrast pomiędzy optymistycznymi treściami audycji a szarą, socjalistyczną rzeczywistością bytowania słuchającego jej podmiotu. W „Co godzinę wiadomości” Adama Zagajewskiego także mamy opozycję pozornej wszechwiedzy spikerów i ich całkowitej niewiedzy o tym, co absolutnie nieważne, ulotne, ale w dużej mierze stanowiące urodę codzienności:

"Radio podaje co godzinę wiadomości.
Spikerzy wiedzą wszystko (...)  A jednak
(...) Kto
Słucha wiadomości, nie wie, że
W pobliżu, po ogrodzie mokrym od deszczu
Spaceruje mały szary kot i bawi się,
Mocuje z twardymi łodygami traw."

W "Reszta to śmiecie" Leonarda Cohena dźwięki z radia towarzyszą schadzce:

"Spotykamy się w hotelu
mamy dosyć drobnych, by włączyć radio
zdumieni, że jeszcze jesteśmy kochankami"
(Tł. Maciej Karpiński i Maciej Zembaty)

Pisarzem szczególnie wrażliwym na dźwięki (także radiowe) był Miron Białoszewski. Fragment z dziennika "Chamowo": "Jednak to akustyczny dom. (...) Szczególnie słychać jedną rodzinę: baby i dzieci. (...) Radio czy telewizję słychać niedużo". I oparty na grze słów fragment "Niedzielojdy": "ściana / radio / aktywna", umożliwiająca przenikanie hałaśliwej muzyki z mieszkania sąsiadów.

Autor szczególny: Zbigniew Herbert, mniej znany jako współpracownik Polskiego Radia. Tworzył słuchowiska dla Rozgłośni Gdańskiej, później Pomorskiej oraz napisał cztery dramaty radiowe:  „Drugi pokój" - o udanej próbie zastraszenia sąsiadki, której mieszkanie chcą przejąć młodzi zza ściany, by powiększyć metraż.., „Rekonstrukcja poety” - poszukiwanie prawdy o Homerze (!)..., „Lalek. Sztuka na głosy”, czyli los anonimowego chłopaka i jego przedwczesna śmierć..., „Listy naszych czytelników” - wstrząsający monolog człowieka, który stracił wszystko...

Trochę prozy. Radiowym "głosem", uwielbianym przez spore grono słuchaczy,  jest bohaterka opowiadania "Jak być kochaną" Kazimierza Brandysa (TUTAJ). Wielki Brat z "Roku 1984" George'a Orwella (TUTAJ) także docenia możliwości radia (i filmu) we wpływaniu na opinię publiczną i jej preferencje. Wreszcie literatura faktu: pamiętniki Zdzisława Jeziorańskiego (pseud. Jan Nowak) z czasów "zimnej wojny", czyli "Polska z oddali. Wojna w eterze - wspomnienia". Pierwszy tom obejmuje lata 1948-1956, drugi - kolejne dwadzieścia. A jeśli ktoś chciałby wiedzieć, jakie były początki radia, może zajrzeć do książki Beverley Birch "Guglielmo Marconi. Jak radio przybliżyło świat". Mamy w bibliotece! (sygn. D VIII-38, 137812).

źródło fot. Pixabay.com

Nie tylko Nowe Media

We współczesnej szkole „władają” technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT). Niemal codziennie opracowujemy artykuły pod tytułem Wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w nauczaniu… (tu wstawić odpowiedni przedmiot). I czasem nieco zapominamy o NICH. Materiałów o ich zastosowaniu w procesie dydaktycznym mamy mniej. A z pewnością mogą nam posłużyć do wzbogacenia zajęć. Dlatego je przypominamy.

Jest powód, by to uczynić. 11 kwietnia przypada Dzień Radia. Pierwsze pokazy filmów dokumentalnych na ziemiach polskich (jeszcze pod zaborami) także odbyły się wiosną - pomiędzy 31 marca a 2 kwietnia 1902 r., zaś wiosną 1908 r. odbyła się premiera pierwszego filmu fabularnego, zatytułowanego Pruska kultura (Les Martyrs de la Pologne), poruszającego temat strajku uczniów we Wrześni i protestu Michała Drzymały.

źródło

Nim przejdziemy do dydaktycznego zastosowania radia, najpierw dwie sytuacje z jego historii. 

13 stycznia 1910 r. transmitowano pierwszy raz w dziejach radia operę "Pajace" z udziałem Enrico Caruso. Tę eksperymentalną transmisję odbierało tylko 50 słuchaczy.

O sile radiowego przekazu może świadczyć reakcja odbiorców na słynne słuchowisko Wojna światów Orsona Wellesa, oparte na motywach powieści Herberta George’a Wellsa, wyemitowane 30 października 1938 r. w Stanach Zjednoczonych. Powszechna psychoza opanowała znaczną część olbrzymiego kraju.

I programy telewizyjne oraz film. Jeszcze w czasie zaborów na ziemiach polskich niemal w każdym miasteczku istniało minimum jedno kino. W 1910 roku w Warszawie działały już 63 kinematografy. Nie wszyscy byli zgodni w pozytywnej ocenie wynalazku. Na przykład sfilmowanie pogrzebu Stanisława Wyspiańskiego (z inicjatywy Juliusza Leo, prezydenta Krakowa, 1907 r.) wywołało liczne protesty i skandal w wyższych sferach miasta.

Wreszcie niektóre pozycje przydatne nauczycielom. Wszystkie są dostępne w naszych zbiorach. Artykuły – tylko w czytelni.

Audycje radiowe w nauczaniu (przykłady)
1.    Bibrzycka Jadwiga, Świetlicowa lista przebojów. Dzień Radia. Scenariusz imprezy świetlicowej dla dzieci z klas 1-3, „Świetlica w Szkole” 2011, nr 4, s. 20.
2.    Borowska-Szmigiel Anna, A może by tak słuchowisko?, „Języki Obce w Szkole” 2005, nr 1, s. 98-100.
3.    Bukowińska Agnieszka, W teatrze wyobraźni - radio jako sprzymierzeniec w rozwoju i wychowaniu dziecka, „Wychowanie w Przedszkolu” 2018, nr 1, s. 44-50.

4.    Drzewiecki Piotr, Radio rozwija talent i wyobraźnię, „Gazeta Szkolna” 2005, nr 51, s. 24
5.    Forecka-Waśko Katarzyna, Radio w przedszkolu - krótka historia rytmiki przy głośniku, „Wychowanie w Przedszkolu” 2019, nr 2, s. 18-21.
6.    Jedliński Ryszard, Przekazy słuchowe w procesie kształcenia literackiego, Kraków 1990 (sygnatura: cz K XXIX-5/119 a).
7.    Marzec Anna, Rzęsikowski Stanisław, Edukacja teatralna, filmowa i radiowa na lekcjach języka polskiego w klasach IV-VIII, Kielce 1994. ISBN 8385230238 (sygnatury: 145602-3, 172477-8, cz XXI-3/76).
8.    Sułek Andrzej, Radio, w: Bonikowska Małgorzata Jędrzejewska Magdalena, Inderjit Sabina, Janowska Anetta (aut.), Media a wyzwania XXI wieku, Warszawa 2009, s. 46-90 (sygnatury: 165529, cz LVII-1/35 b).
9.    Szefler Elżbieta, Programy telewizyjne i radiowe, kinowe i teatralne w pracy z czwartoklasistami, „Język Polski w Szkole. Dla klas IV-VI” 2015/2016, nr 3, s. 11-30.

Programy telewizyjne i filmy w nauczaniu (przykłady)
1.    Beranek Grażyna, Kamińska Agnieszka, Telewizyjne programy edukacyjne jako pomoc w kształceniu ucznia i wzbogacaniu jego wiedzy, „Biblioteka w Szkole” 2007, nr 2, s. 9-10.

2.    Fiołek-Lubczyńska Bogumiła, Film, telewizja i komputery w edukacji humanistycznej. O audiowizualnych tekstach kultury, Kraków 2004. ISBN 837308388X (sygnatura: cz XXVI-8/11).

3.    Gackowski Tomasz, Brylska Karolina, Łączyński Marcin, Świat przedstawiony w emitowanych w Polsce audycjach dla dzieci i młodzieży, „Kultura i Edukacja” 2017, nr 1, s. 151-181.
4.    Hryciuk Dariusz, Film na katechezie, „Wychowawca” 2009, nr 11, s. 12-13.
5.    Konieczka-Śliwińska Danuta, Filmy i programy telewizyjne w szkolnej edukacji historycznej, „Wiadomości Historyczne” 2008, nr 3, s. 42-48
6.    Marchel Paweł, Film na lekcjach wychowania fizycznego, „Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne” 2018, nr 6, s. 16-19.
7.    Martynkien Ewa, Cinematic, czyli edukacja przez filmowanie, „Języki Obce w Szkole” 2007, nr 3, s. 92-94.
8.    Pieńkowski Grzegorz, Film na lekcji - zastępstwo czy partner?, „Wszystko dla Szkoły” 2006, nr 4-5, s. 2-4.
9.    Ptak Justyna, Wychowanie przez film i do filmu, „Nowa Szkoła” 2004, nr 8, s. 28-32.

10.    Szkolak Anna, Rola filmu dydaktycznego we wszechstronnym rozwoju osobowości ucznia w młodszym wieku szkolnym, „Nauczanie Początkowe” 2004/2005, nr 3, s. 27-36.
11.    Świderska Elżbieta, Potencjał edukacyjny filmu dokumentalnego, „Nowa Szkoła” 2017, nr 1, s. 30-35.
12.    Techmańska Barbara, Film historyczny i jego walory dydaktyczne, „Wiadomości Historyczne z Wiedzą o Społeczeństwie” 2016, nr 4, s. 21-25.
13.    Tomczuk Dorota, Film w edukacji językowej i kulturowej obcokrajowców, „Języki Obce w Szkole” 2018, nr 2, s. 27-30.
14.    Uljasz Adrian, Internetowe portale filmowe jako pomoc w bibliotecznej edukacji filmoznawczej, „Poradnik Bibliotekarza” 2017, nr 6, s. 34-35.
15.    Ullmann Katarzyna, Filmy i telewizja, „Języki Obce w Szkole” 2004, nr 5, s. 119-124.
16.    Warmuz-Warmuzińska Ewa, Film jako wychowawca, „Psychologia w Szkole” 2015, nr 2, s. 72-75.

W opracowaniu wykorzystano także:
Bobrek Janusz, Wizje zagłady w literaturze, Częstochowa 2013, s. 133 (sygnatury: 177065, cz XLVII-1/38).
Chrząstowska Bożena (red.), Skarbiec języka, literatury, sztuki. Podręcznik dla klas I-III liceum ogółnokształcącego i profilowanego, zakres podstawowy i rozszerzony, Poznań 2002, s. 257 (sygnatury: P 6292, cz LXII-2/3 f).
Kozłowski Marian, Lamus ciekawostek, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza "Prasa-Książka-Ruch", 1976 (sygnatura: 72992).