Wrzesień rozkwitał barwami

Wrzesień rozkwitał barwami. Minionym lub odchodzącym pokoleniom kojarzy się jednak z czerwienią. Z krwią. Piątek 1 września 1939 roku w Polsce był słoneczny, wręcz upalny. Z czasem wojna światowa rozlewała się na kolejne kraje.

Na jej temat powstało mnóstwo wierszy, opowiadań, powieści, filmów. Ukazywano ją w różnych konwencjach: realistycznej, naturalistycznej, surrealistycznej, groteskowej. Powstawały utwory historyczne, sensacyjno-szpiegowskie, nawet komediowe czy science fiction. Przedstawimy bardzo subiektywne zestawienie dziesięciu utworów prozatorskich z naszych zbiorów. Ich akcja rozgrywa się w różnych miejscach. Na różnych kontynentach. Przedstawiono w nich wielkie, przełomowe momenty batalistyczne i „tyły” bitew. Bohaterów i tchórzy. Wszyscy chcieli żyć. Wszyscy chcieli przetrwać gehennę. Wielu nie przetrwało.

Pierre Boulle, Most na rzece Kwai. Birma. 1943 rok. Jeńcy budują most. Jeden z nich, płk Nicholson, wchodzi w konflikt z nadzorcą, płk. Saito. Jednocześnie Armia Brytyjska dąży do zniszczenia tego ważnego strategicznie obiektu… (sygn. 66646, 131033).

Anthony Doerr, Światło, którego nie widać. Marie-Laure – ociemniała jako sześciolatka – mieszka w Paryżu wraz z ojcem, a Werner Pfennig – sierota – w Zagłębiu Ruhry. Po zajęciu stolicy przez Niemców, dziewczynka i jej rodzic uciekają do Bretanii, do Saint-Malo. Wkrótce przybywa tam Werner w grupie żołnierzy… (sygn. 177401).

Joseph Heller, Paragraf 22. Yossarian, amerykański pilot, stacjonuje wraz ze swoim oddziałem we Włoszech. Uważa się za prześladowanego i przez swoich, i przez wrogów. Udaje chorobę psychiczną, aby uniknąć kolejnych misji bojowych. Ale może właśnie on jest tu jedynym mądrym żołnierzem… (sygn. 130589, 146745, 159840).

James Jones, Stąd do wieczności. Hawaje. Robert Prewitt - żołnierz i bokser - nadal przeżywa wypadek na ringu, którego był sprawcą. Tymczasem dowódca planuje zorganizowanie międzykompanijnych zawodów. Usiłuje zmusić podwładnego do walki. Jego plany krzyżuje atak Japończyków na Pearl Harbor (sygn. 159842).

Stanisław Lem, Szpital Przemienienia. Stefan Trzyniecki, lekarz startujący w zawodzie, trafia do szpitala psychiatrycznego. Sterylna, zamknięta społeczność nie jest wolna od problemów egzystencjalnych, moralnych, bytowych. Pewnego dnia wkraczają w nią Niemcy. Planują likwidację szpitala… (TUTAJ, sygn. 96853).

Erich-Maria Remarque, Czas życia i czas śmierci. Armia niemiecka zaczyna ponosić frontowe klęski. Tymczasem Ernst Graeber nieoczekiwanie dostaje urlop, podczas którego zdąży się zakochać i rozczarować do obowiązującej ideologii. Na front powróci już jako inny człowiek… (zob. TUTAJ, sygn. 67657, 135424).

Irvin Shaw, Młode lwy. Wojna widziana oczami dwóch głównych postaci - niemieckiego oficera (Christiana Diestla) i amerykańskiego Żyda (Noego Ackermana). Dla obu jednakowo bezsensowna i okrutna (TUTAJ, sygn. 61148/1-2, 135409, 135410).

Michaił Szołochow, Los człowieka. Historia kierowcy z Woroneża, który utracił całą rodzinę, przeżył obóz koncentracyjny, trzy lata spędził w niemieckiej niewoli. Rozgoryczony i zniechęcony, odzyskał poczucie sensu życia z chwilą przygarnięcia chłopca – sieroty. Opowiadanie porusza problemy ogólnoludzkie, powszechne, ale razi jego propagandowy ton, gloryfikujący „człowieka radzieckiego” (sygn. 61313).

Kurt Vonnegut, Rzeźnia numer pięć, czyli Krucjata dziecięca, czyli Obowiązkowy taniec ze śmiercią. Satyryczno-groteskowy, zawierający elementy fantastyki obraz bombardowania Drezna przez aliantów w 1945 roku. Ekspresyjna wizja, oryginalna konwencja, niesamowitość, której nie sposób zapomnieć (sygn. 54960).

William Wharton, W księżycową jasną noc. Grudzień 1944 roku. Tyły frontu w Ardenach. Z dwunastoosobowej drużyny amerykańskich żołnierzy zostało sześciu. Nienawidzą wojny – podobnie jak Niemcy, których tu nieoczekiwanie spotkali. Wrogów łączy coś jeszcze: strach przed śmiercią (sygn. 126045, 144915).

Książki o tej tematyce regularnie pojawiały się w naszych opracowaniach. Oprócz wyżej wspomnianych, przedstawiałyśmy m.in. reportaże Corneliusa Ryana – Najdłuższy dzień (TUTAJ) i O jeden most za daleko (TUTAJ), Pilota wojennego Antoine’a de Saint-Exupéry’ego (TUTAJ), pamiętnik gen. George’a Pattona (Wojna, jak ją poznałem – TUTAJ), Szkice spod Monte Cassino (TUTAJ) i Monte Cassino (TUTAJ) Melchiora Wańkowicza, Sekret Enigmy Stanisława Strumph-Wojtkiewicza (TUTAJ), Jak być kochaną Kazimierza Brandysa (TUTAJ), Morze i truciznę Shūsaku Endō (TUTAJ), Dzienniki kamikadze (TUTAJ).

Książki (nie)zapomniane - Co jest na drugim końcu tęczy?

Czy istnieje człowiek, który nie pragnie mieć przyjaciela, kogoś, kto wysłucha, zrozumie, doradzi? To jest również pragnienie bohaterów krótkiego opowiadania Konfido KURTA VONNEGUTA (1922-2007), a jego urzeczywistnienie może nie tylko uczynić ich szczęśliwymi, ale także przynieść fortunę.

Ellen i Henry Bowers są małżeństwem. Mają dwoje dzieci - Paula i Susan. Mężczyzna pracuje w firmie produkującej aparaty słuchowe i nie jest z tego zajęcia zadowolony. Posiadając talent konstruktorski, marzy o stworzeniu wyjątkowego przedmiotu. Nie tylko marzy, ale również w tajemnicy buduje dzieło swego życia - urządzenie, które będzie w stanie zaoferować każdemu samotnemu człowiekowi chwilę bezcennej uwagi i właściwą terapię. Będzie umiało czytać myśli i dlatego zostanie najbardziej empatycznym rozmówcą. Tak oto Henry stanie się sławnym wynalazcą, a jego maszyna - powiernikiem ludzkich snów. Jednak mężczyzna - zanurzony w twórczym zapale - nie dostrzega, że najbliższą w jego otoczeniu osobą, która bardzo potrzebuje życzliwego słowa, jest żona.

I oto Konfido został ukończony. Henry składa wymówienie w firmie. Przecież gdy ogłosi światu, jak pożyteczny przedmiot opracował, zostanie zasypany propozycjami zakupu, a tym samym - pieniędzmi.

Zasługujesz na ten garniec złota na drugim końcu tęczy. W takich górnolotnych, poetyckich słowach Konfido odzywa się do Ellen, która zrazu jest zachwycona. Nareszcie ktoś rozumie ją i akceptuje w sposób absolutny. Więcej, znając myśli - uprzedza jej słowa. Potakuje. Aprobuje. Potwierdza.

Ale nic nie jest bardziej bolesne niż dogłębna samowiedza. Ujawnienie własnych pretensji i żalów przed maszyną wcale nie przynosi kobiecie ukojenia. Przeciwnie, potęguje niezadowolenie z życia. A wkrótce wydarzy się coś jeszcze straszniejszego i bezpośrednio zagrozi małej stabilizacji, którą wraz z mężem stworzyła. Może nawet doprowadzić do jej zniszczenia.

Szczere urządzenie dostaje się w ręce Paula. Chłopiec dowiaduje się od niego, że nie jest synem Ellen. Został adoptowany. Matka zaprzecza. Konfido przekonuje do swojej racji.

Nad rodziną nieoczekiwanie zawisło groźne widmo rozpadu. Dom, będący do tej pory przystanią, staje się miejscem złowrogim i obcym. Kobieta w mig pojmuje, co trzeba zrobić, by uratować małżeństwo i ochronić dzieci. Trzeba pozbyć się prawdomównego Konfido. Nie pozwolić, by nadal udziela destruktywnych porad. Zakopać na podwórzu...

Odwieczna ludzka tęsknota - skosztować tego, co zakazane, bo niebezpieczne. Nie słuchać przestróg. Zerwać owoc z Drzewa Wiadomości. Oto kolejne, tym razem trochę zabawne, ale przecież ostatecznie arcypoważne przedstawienie historii stojącej u początku ludzkich zmagań z pokusą zdobycia absolutnej Wiedzy. I patrząc z perspektywy dziejów trudno nie zgodzić się z tezą, że ona wcale nie przysparza nam szczęścia.

Vonnegut Kurt, Konfido, w: tegoż, Popatrz na ptaszka, przeł. Izabela Matuszewska, Warszawa 2012, s. 21-36 (sygnatura: 176041)