Książki, książki, książki

Każdy bibliotekarz może powiedzieć, że czyta książki. To jednak mało. Powinien też zachęcać do ich czytania. A że z dzieł pisanych jest wielki pożytek, wiedziano już przed wiekami. Oto niektóre łacińskie maksymy na ten temat. Tak, 23 kwietnia przypadnie Światowy Dzień Książki i Praw Autorskich.

źródło: Pixabay.com

Bis vivit, qui libros legit. - Kto czyta książki, żyje podwójnie.
Charta non erubescit. - Papier się nie wstydzi (Papier jest cierpliwy).
Cogito, ergo lego. Lego, ergo sum. - Myślę, więc czytam. Czytam, więc jestem.
Est gaudium in litteris. - Radość jest w książkach (Książki dają radość).
Habent sua fata libelli. - [Także] książki mają swoje losy.
Haurit aquam crebro, qui discere vult sine libro. - Sitem czerpie wodę, kto chce uczyć się bez książki.
Helluo librorum. - Mól książkowy.
Homo unius libri. - Człowiek jednej książki (Człowiek ograniczony). Zdanie św. Tomasza z Akwinu.
Itaque solum libris bonorum auctorum poematibusque horum pulcherrimis homo ali debet. - Tak właśnie człowiek powinien żywić się tylko książkami wprawnych mistrzów i ich najpiękniejszymi poematami.
Liber amicus, qui numquam fallit. - Książką to przyjaciel, który nigdy nie zawodzi.
Liber pictura loquens. - Książka jest obrazem malowanym słowami.
Liber, ut hortus in sinu portatus. - Książka jest jak ogród noszony w kieszeni.
Libri amici, libri magistri. - Książki to przyjaciele i nauczyciele.
Libri non flores, recentissimi non debent. - Książki, to nie kwiaty, nie muszą być najświeższe.
Littera docet, littera nocet. - Słowo uczy, słowo szkodzi.
Littera morte caret. - Literatura jest nieśmiertelna.
Qui libros contemnit, violatus moritur. - Kto gardzi książkami, umiera zhańbiony.
Quis utilius atque dulcius libris esse potest? - Co może byt bardziej użytecznego i przyjemniejszego niż książki?
Scriptorum chorus omnis amat nemus et fugit urbes. - Cała gromada pisarzy kocha gaje, a miast unika. Horacy, Listy II, 2.
Saepe stilum vertas, iterum quae digna legi sunt, scripturus, neque te, ut miretur turba, labores, contentus paucis lectoribus. - Często odwracaj rylec [zamazuj, co napisałeś], jeśli zamierzasz pisać rzeczy godne powtórnego czytania i nie trudź się dla poklasku tłumu, a zadowalaj się nielicznymi czytelnikami. Horacy, Satyry, I, 10.
Verba volant, scripta manent. - Słowa są ulotne, pozostaje tylko to, co zapisane.
Vox nihili. - Wyraz znikąd [chochlik drukarski].

Dbajmy o Dziedzictwo!

Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków jest obchodzony w wielu krajach od 1983 roku. Przypada 18 kwietnia. Z tej okazji wspomnimy niektóre obiekty umieszczone na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jest ich tam w sumie około 940.

Najwięcej obiektów na liście posiadają Włochy. Nieco mniej – Hiszpania, Chiny i Francja. Polska ma ich 16.

Obiekty kulturalne to np. piramidy Egipskie, miasto Watykan, Wielki Meczet – Dżenne (Mali), miasto Potosi (Boliwia), dzieła Antonia Gaudiego (pisałyśmy o nim TUTAJ), kościoły skalne (Etiopia), cmentarz leśny Skogskyrkogarden (Szwecja), Dilmund Burial Mounds (Bahrajn), ruiny archeologiczne Liangzhu (Chiny), Mont Saint-Michel wraz z zatoką (Francja), Bagan (Myanmar), Królewski Budynek Mafry (Tapada, Portugalia), Alhambra (Hiszpania), zabytkowe centrum Salzburga (Austria), pałac i ogrody Schönbrunn (Austria), rysunki naskalne w Val Camonica (Włochy), Independence Hall w Filadelfii (USA).

Potosi - źródło

Obiekty przyrodnicze – np. wyspy Surtsey (Islandia) i Macquarie (Australia), rezerwat biosfery motyli królewskich (Meksyk), krajobraz do hodowli i szkolenia ceremonialnych koni w Kladruby nad Labem (Czechy), Writing-on-Stone Provincial Park (Kanada), Krajobraz kulturowy Jeziora Fertö/Nezyderskiego (Austria, Węgry), Wąwóz Ironbridge (Wielka Brytania), Dolomity (Włochy), Jeziora Ounianga (Czad), Pireneje - Mont Perdu/Monte Perdido (Francja, Hiszpania), Ibiza (Hiszpania), dolina rzeki Auasz (Etiopia), rezerwat rafy koralowej Belize, Park Narodowy Tikal (Gwatemala, Parki Narodowe Yosemite, Yellowstone, Redwood, Olympic, Great Smoky Mountains, Wulkany Hawai‘i (USA).

Yellowstone - źródło

Dziedzictwo zagrożone. Na tej liście znajduje się ponad 30 obiektów. Są to miejsca objęte ochroną ze względu na negatywny wpływ działalności człowieka lub sytuację polityczną, wzrost zagrożenia wyginięcia gatunków, unikatowość na skalę światową. Najwięcej tych miejsc znajduje się w Afryce. Np. Park Narodowy Wirunga (Demokratyczna Republika Konga), ruiny miasta Abu Mena (Egipt).

Wirunga - źródło

Polskie obiekty na Liście. Stare Miasto w Krakowie; Stare Miasto w Warszawie; Stare Miasto w Zamościu; średniowieczny zespół miejski Torunia; Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni; kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku w Tarnowskich Górach oraz system gospodarowania wodami podziemnymi; kopalnie krzemienia pasiastego i neolityczne osady w Krzemionkach Opatowskich; Zamek Krzyżacki w Malborku; Kalwaria Zebrzydowska - manierystyczny zespół architektoniczny i krajobrazowy i park pielgrzymkowy; Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy; drewniane kościoły południowej Małopolski; drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat; Hala Stulecia we Wrocławiu; Auschwitz-Birkenau - niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady; Puszcza Białowieska; Park Mużakowski.

Kraków - źródło

Polecamy także kilka pozycji z naszych zbiorów, które warto wykorzystać przygotowując zajęcia o Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Przydadzą się nie tylko na lekcjach geografii, plastyki, wiedzy o kulturze, historii.

Figa Maria, Polskie obiekty na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Propozycja lekcji w gimnazjum, „Geografia w Szkole” 2016, nr 3, s. 31-33
Hałaczek Jagna, Obiekty z Listy UNESCO w nauczaniu geografii, „Geografia w Szkole” 2019, nr 4, s. 33-36.
Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO, „Geografia w Szkole” 2011, nr 4, s. 38-41.
Pielesz Marcin, Polskie cuda UNESCO, Bielsko-Biała 2012. ISBN 9788363559243 (sygnatura: ZS 170271).
Pryłowska-Nowak Elżbieta, Ambasadorzy Polskiego Dziedzictwa Kulturowego, „Geografia w Szkole” 2011, nr 5, s. 55-58.
Szewczyk Józef, Nowe obiekty na liście Światowego Dziedzictwa UNESCO, „Geografia w Szkole” 2019, nr 5, s. 16-17.

Kącik Maturzysty - 136: Literatura XX i XXI wieku

Uwaga! Tegoroczne Kąciki są zaplanowane do 29 kwietnia. Ponieważ egzamin dojrzałości najprawdopodobniej się opóźni, 6 maja dodam jeszcze kolejny - przykłady kilku tematów wypowiedzi pisemnych (rozprawek) i ustnych. Jeden z nich - bardzo obecnie aktualny. A nuż podobny pojawi się na maturze? Zapraszam do lektury!

Ćwiczenie 1
Pytanie z literatury (bardzo) współczesnej. Zdefiniuj terminy: powieść cyberpunkowa, powieść steampunkowa, powieść mashupowa, opowiadanie fan fiction. 

Ćwiczenie 2
Pamiętając o wiodącej tematyce utworów i charakterystycznych cechach stylu Mirona Białoszewskiego, Zbigniewa Herberta i Wisławy Szymborskiej, połącz cytaty z autorami. Krótko uzasadnij wybór, podając elementy, które pomogły Ci wykonać to zadanie.
a)
Jadalna w Chinach, stroi na półmisku
miny pieczone albo gotowane (…).
W bajkach osamotniona i niepewna
wypełnia wnętrza luster grymasami,
kpi z siebie, czyli daje dobry przykład
nam, o sobie wie wszystko jak uboga krewna,
chociaż się sobie nie kłaniamy.
b)
leżę od niechcenia mi się wierzyć leżyć
z tobą na stałe w nocy na dzień wstałe
twoje nieswoje wtedy dokarmelam
chociaż dzielam z tobą za
bardzo niedzielam
c)
Stara się Pan Cogito
osiągnąć myśl czystą
przynajmniej przed zaśnięciem

lecz samo już staranie
nosi zarodek klęski

Ćwiczenie 3
Przyporządkuj hasła grupom poetyckim dwudziestolecia międzywojennego - Awangardzie Krakowskiej, futurystom i skamandrytom:
a) Bunt wobec zastanej tradycji; zerwanie z obowiązującymi zasadami składni, ortografii i interpunkcji; złamanie zasady logiki wypowiedzi; liczne neologizmy.
b) Zainteresowanie prostym człowiekiem i codziennością; optymizm; witalizm; liczne kolokwializmy.
c) 3 x M (Miasto, Masa, Maszyna); zainteresowanie nowoczesnością, wynalazczością, techniką i mieszkańcami aglomeracji; dynamizm (także w zakresie wersyfikacji i składni).

 Odpowiedzi

Ćwiczenie 1
Powieść cyberpunkowa - odmiana powieści science fiction, skupiająca się na negatywnych konsekwencjach życia ludzi wśród zaawansowanej technologii informacyjnej. Za twórcę literackiego cyberpunku uchodzi William Gibson (ur. 1948), autor  tzw. Trylogii Ciągu (Neuromancer, Graf Zero, Mona Liza Turbo).

Można przeczytać!
Frelik Paweł, Cyberpunk, „ Akcent” 1996, nr 2, s. 103-105.
Pisarski Mariusz, Od znaczenia do działania i z powrotem. Nowe funkcje słowa w cyberpoezji i hipertekście, „Przegląd Humanistyczny” 2013, nr 4, s. 53-61.
Kaźmierczak Marek, Semiotyka przestrzeni w powieści cyberpunkowej, „Teksty Drugie” 2005, nr 1/2, s. 271-289.
Kulowa Bożena, Wprowadzenie do lektury powieści cyberpunkowej - "Neuromancer", „Język Polski w Liceum” 2004/2005, nr 2, s. 78-89.

Powieść steampunkowa – odmiana powieści cyberpunkowej, której tematem jest prezentacja historii alternatywnej czasów rewolucji przemysłowej. Nawiązuje do twórczości klasycznych autorów fantastyki: Juliusza Verne’a, Herberta George’a Wellsa czy Marka Twaina. Do głównych przedstawicieli tego nurtu należy Scott Westerfeld (ur. 1963), autor Lewiatana, Behemota i Goliata.

Powieść mashupowa – utwór nawiązujący do wzorców kulturowych i społecznych XIX wieku, wyrażający swoistą parabolę między tamtym a obecnym stuleciem, celowo zacierający granice między tym, co wysokoartystyczne, a tym, co popularne. Zalicza się do tzw. quirk books – wykorzystuje znane dzieło literackie funkcjonujące w zbiorowej świadomości, wzbogacając je wprowadzaniem wątków fantastycznych (np. wampirów, zombie, wilkołaków, elfów) Główni twórcy: Michel Faber (ur. 1960), Sarah Waters (ur. 1966).

Można przeczytać! Piechota Dariusz, Horror (neo)victorianum. Zombie w zwierciadle mashupu, „Przegląd Humanistyczny” 2015, nr 3, s. 117-125.

Opowiadanie fan fiction (fanfic, ff) - opowiadania nieoficjalnie tworzone przez fanów dzieła (niekoniecznie książki, także filmu itp.), wykorzystujące postaci i realia z utworu oryginalnego.

 Ćwiczenie 2
a) Wisława Szymborska (Małpa). Ironia, dystans, delikatna kpina, żart – szczególnie w zacytowanym zakończeniu – to charakterystyczne środki jej pisarstwa.
b) Miron Białoszewski (Zmartwieńsiulpet). Tematyka zaczerpnięta z codzienności, formy ułomne wyrazów („niedbałe” – por. poetyka codzienności, zatem także potocznego sposobu wypowiadania się), zabawa słowem, kontaminacje wyrazowe, neologizmy.
d) Zbigniew Herbert (Pan Cogito a myśl czysta). Postać Pana Cogito, erudycja, charakterystyczna dla neoklasyków  - tu: nawiązanie do filozofii (Krytyki czystego rozumu Immanuela Kanta).

Ćwiczenie 3
Futuryzm. b) Skamander. c) Awangarda Krakowska.

O sobie. O własnej twórczości. O innych

15 kwietnia przypada Światowy Dzień Sztuki. Przypomnimy więc kilka autentycznych wypowiedzi malarzy. O sobie. O własnej twórczości. O innych. Zaczerpnęłyśmy je - oczywiście! - z naszych zbiorów.

Józef Chełmoński, zapytany, czy lubi życie, powiedział:
- Tak. Bo to, co mi się w życiu podoba, podoba mi się bardziej, niż mi się nie podoba to, co mi się nie podoba.

Znany przemysłowiec polecił pewnemu artyście namalowanie na ścianie biblijnej sceny przejścia Izraelitów przez Morze Czerwone i pogoni Egipcjan za uciekinierami. Malarz pomalował ścianę na czerwono i orzekł, że skończył pracę.
- A gdzie Izraelici? Gdzie Egipcjanie? - denerwował się przemysłowiec.
- Tamci już przeszli, a ci zatonęli.

Maks Liebermann namalował portret niemłodej żony bankiera. Gdy ta wyraziła kilka krytycznych uwag pod adresem swej podobizny, powiedział groźnie:
- Jeszcze jedno słowo, a namaluję panią tak, jak pani naprawdę wygląda.

źródło

 Pablo Picasso powiedział:
- Ci, którzy starają się zrozumieć obraz, najczęściej idą fałszywą drogą. Gertruda Stein [amerykańska pisarka związana z kubistami] oświadczyła mi niedawno, promieniejąc z radości, że wreszcie zrozumiała, co przedstawia mój obraz: to trzej muzykanci. Była to martwa natura!

Jeszcze raz Picasso:
- Do moich obrazów wprowadzam wszystko, co kocham. Tym gorzej dla przedmiotów tych uczuć, niechaj układają się między sobą.

Aforyzm Georgesa Braque'a:
Nie można żądać od artysty więcej niż może dać; ani od krytyka więcej niż może zobaczyć.

I aforyzm Edgara Degasa:
Malarstwo nie jest trudne, kiedy się nie umie... Ale kiedy się umie... o! wtedy to całkiem co innego.

Castagnary, krytyk sztuki, zapytał Gustave'a Courbeta:
- Jak nauczył się pan malować?
- O, to bardzo proste - odparł. - Nie byłem bogaty, a model dużo kosztował. Zresztą bardzo szybko się przekonałem, że każdy model jest dobry dla tego, kto chce się nauczyć. Pewnego dnia położyłem białą serwetę na moim nocnym stoliku, a na niej - białą wazę. Białe na białym, czyli wszystkie trudności malarstwa. Skoro miałem już model, spróbowałem go namalować. Malowałem pięćdziesiąt razy, a za pięćdziesiątym pierwszym osiągnąłem cel. I nie sądzę - dodał kpiącym tonem - aby pan Ingres potrafił zrobić to samo!

źródło

Wykorzystano:
Joanna Guze (wybór i przekład), Malarze mówią. O sobie, o swojej sztuce, o sztuce innych, Kraków 1963 (sygnatura: 33468).
Kiejstut Roman Szymański (zebrał i oprac.), Anegdoty, dykteryjki..., Warszawa 1988. ISBN 83-202-0673-1 (sygnatura: 125048).

Książki (nie)zapomniane – Droga do Ziemi Obiecanej

To był kiedyś znany i chętnie czytany autor publicystyki oraz książek o tematyce religijnej. Uczestniczył w kampanii wrześniowej. Walczył w Powstaniu Warszawskim. Dorobił się stopnia generała brygady. Po wojnie współpracował z władzami PRL i był przez nie wspierany. Członek Frontu Jedności Narodu. Pozostawił wiele powieści i literaturę faktu. Wybór, który uczynił w okresie stanu wojennego, chociaż twierdził, że wypływający ze szlachetnych pobudek (objęcie stanowiska przewodniczącego Tymczasowej Rady Krajowej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego, powołanego przez władzę) nieco przyćmił jego sławę jako literata. Może wręcz ją zgasił. A jednak tę prozę czyta się bardzo dobrze, choć składają się na nią utwory lepsze i słabsze. JAN DOBRACZYŃSKI (1910-1994). Oto Pustynia, bezpośrednio nawiązująca do Księgi Wyjścia.

Całość dzieli się na dwie części. Pierwsza, Morze Czerwone było na początku drogi, jest zdecydowanie krótsza. Pokazuje punkt wyjściowy późniejszych dramatycznych wydarzeń na pustyni.

Izraelici od lat przebywają w egipskiej niewoli. Faraon raz po raz zapowiada ich uwolnienie, ale zawsze w końcu jeszcze bardziej ich ciemięży. Lud traci nadzieję, obarczając winą za ten stan rzeczy Aarona, brata Mojżesza. Ten drugi - wychowywany na dworze córki faraona - zna los rodaków, ale go nie dzieli. Dopiero z czasem, na wyraźny rozkaz z nieba, podejmuje się wyprowadzenia współplemieńców z Egiptu w kierunku Ziemi Obiecanej. Sytuacją graniczną, zamykającą drogę odwrotu, będzie przekroczenie Morza Czerwonego.

Część druga: Nowe pokolenie, znacznie dłuższa (dwie trzecie całości), to dzieje czterdziestoletniej wędrówki przez pustynię. Ludzkich nadziei i klęsk. Duchowych wzlotów i upadków. Także szemrania. Niewiary. Chyba jednak przede wszystkim - samotności i wyobcowania proroka-przewodnika, który wydaje się nieprzygotowany do wielkiej roli przywódcy. Jest mało komunikatywny. Jąka się. Ludzie nie rozumieją go - dosłownie i przenośnie. Czasem woleliby znowu znaleźć się w Egipcie. Pod batem, ale z w miarę pełnym żołądkiem. Nie zważają na cuda, które widzą. Nie ufają. Jedynie wierny brat bierze go w obronę. Niezbyt skutecznie.

Dziesiątki lat zmagań. Trzy kolejne pokolenia, coraz bardziej wątpiące w osiągnięcie celu, zostają przeciwstawione wierze Mojżesza. A jednak właśnie ona doprowadza Izaraelitów do urodzajnego Kanaanu. Stają pod murami Jerycha.

Mieszają się w powieści postaci biblijne i fikcyjne. Wśród tych drugich szczególną rolę odgrywa Salmon. Wzruszamy się jego piękną miłością do Noo i cierpieniem po utracie ukochanej. Cieszymy się, gdy w zakończeniu niejako powraca do świata po długiej apatii i zaczyna dostrzegać poświęcenie już nie fikcyjnej Rahab. Bo osoby tu przedstawione i ich problemy nie wydają się wcale odległe. Tysiące lat przesunęły się - to z hukiem wystrzałów, to niemal bezszelestnie, jak najcichszy powiew wiatru - ponad głowami pokoleń. Ale zawsze ludzie kochają bądź nie, są zrozumiani lub nie, wyrażają wdzięczność czy narzekają. Problemy przedstawicieli Narodu Wybranego to - ostatecznie - problemy uniwersalne: troska o dobro najbliższych i całej wspólnoty.

Ps. O literackich przedstawieniach pustyni pisałyśmy TUTAJ.

Jan Dobraczyński, Pustynia, Warszawa 1989. ISBN 83-85045-32-5 (sygnatura: 127529)

Kącik Maturzysty - 135: Tematy rozprawek i wypowiedzi ustnych

Uwaga! Tegoroczne Kąciki są zaplanowane do 29 kwietnia. Ponieważ egzamin dojrzałości najprawdopodobniej się opóźni, 6 maja dodam jeszcze kolejny - przykłady kilku tematów wypowiedzi pisemnych (rozprawek) i ustnych. Jeden z nich - bardzo obecnie aktualny. A nuż podobny pojawi się na maturze? Zapraszam do lektury!

Dzisiaj zacytuję niektóre tematy z dawnych egzaminów pisemnych. Zastanów się, jakie utwory weźmiesz pod uwagę, jeśli znowu by się pojawiły na egzaminie pisemnym lub ustnym. W odpowiedziach ograniczę się tylko do przykładów tekstów literackich (jeśli w temacie nie zaznaczono inaczej). Wyjątkowo (p)odpowiedzi podaję zaraz po pytaniu. Jednak nie czytajmy ich natychmiast, tylko najpierw pomyślmy, które teksty sami wskazalibyśmy jako odpowiednie.

Temat 1. Godność ludzka - wysławiana, respektowana, naruszona, utracona, podeptana…

Odpowiedź. Godność wysławiana, respektowana - np. Biblia (Księga Psalmów - Psalm 6), Pieśń Chóru z Antygony Sofoklesa (Stásimon I), twórczość Karola Wojtyły.
Godność naruszona, podeptana - np. literatura wojenna, obozowa i łagrowa, związana z gettem warszawskim i innymi miejscami odosobnienia: Opowiadania Tadeusza Borowskiego, Medaliony Zofii Nałkowskiej, Inny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall, Zapiski więzienne kard. Stefana Wyszyńskiego, Sezon maczet Jeana Hatzfelda (dotyczy ludobójstwa w Rwandzie, 1994 r.) i inne.
Godność utracona - np. O godności ludzkiej Pica della Mirandola ("Możesz się wyrodzić i stać się zwierzęciem..."), Granica Zofii Nałkowskiej (Justyna Bogutówna - poniżona przez Zenona), Zbrodnia i kara Fiodora Dostojewskiego (sponiewierana przez ludzi Sonia Marmieładowa, pijak Marmieładow).

Temat 2. Już dom widać / Dym / Na niebie pełznący cierpliwie / Z dłonią nad oczami (Tadeusz Różewicz). Różne obrazy domu w wybranych tekstach kultury.

Odpowiedź. Np. Pan Tadeusz Adama Mickiewicza, Pieśń o domu Marii Konopnickiej, Noce i dnie Marii Dąbrowskiej, Opis domu poety Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, Ania z Zielonego Wzgórza Lucy Maud Montgomery, Granica Nałkowskiej, Dom Zbigniewa Herberta, Sklepy cynamonowe Brunona Schulza. Także utwory z kręgu tematycznego „rodzina” (różne konwencje – od realistycznej do groteskowej). Wszystko zależy od tego, jak zechcemy opracować temat.

Temat 3. Trud wierności sobie. Rozważania o postawach wybranych bohaterów literackich.

Odpowiedź. Np. Książę Niezłomny Calderóna, Cyd Pierre'a Corneille'a, bohaterowie literatury romantycznej (np. Konrad Wallenrod Mickiewicza), Ludzie bezdomni Stefana Żeromskiego, Przesłanie Pana Cogito Herberta.

Temat 4. ... większą mi rozkoszą podróż niż przybycie (Leopold Staff). Różne motywy wędrówki w tekstach kultury. Omów na wybranych przykładach i porównaj.

Odpowiedź. Temat z pewnością opracowany na lekcjach polskiego. Dla porządku przypomnijmy niektóre literackie ujęcia wędrówki, tułaczki, podróży, pielgrzymki, misji, ucieczki, migracji: Biblia (wędrówka ludu wybranego - Wj 12,37 i in.; ucieczka Świętej Rodziny do Egiptu – Mt 2,13-15; wędrówka trzech mędrców za gwiazdą - Mt 2,1-12; podróże św. Pawła - Dzieje Apostolskie), mitologia grecka (Jazon i wyprawa Argonautów), Przygody Sindbada Żeglarza (z Baśni z tysiąca i jednej nocy lub Bolesława Leśmiana), Odyseja Homera, Boska Komedia  Dantego Alighieri,  Robinson Crusoe Daniela Defoe (i inne robinsonady), Faust Johanna Wolfganga Goethego, Kordian Juliusza Słowackiego, Sonety krymskie Mickiewicza (i podróże romantyków), Pielgrzym Cypriana Kamila Norwida, Lalka Bolesława Prusa, W pustyni i  w puszczy Henryka Sienkiewicza, 20 000 mil podmorskiej żeglugi, W 80 dni dookoła świata Julesa Verne'a, Piosenka [Znów wędrujemy...] Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Żołnierz polski Władysława Broniewskiego, Mały Książę Antoine'a de Saint-Exupéry'ego, Pielgrzym Paulo Coelho, Podróż Herberta i inne.

Temat 5. Dyskusje i polemiki, a także waśnie i kłótnie - wskaż, jaka pełnią funkcję w utworach literackich różnych epok.

Odpowiedź.
Polemiki pojawiają się często w utworach programowych epok; negują lub podają w wątpliwość założenia epok poprzednich (np. My i wy Aleksandra Świętochowskiego). Także np. Psalmy przyszłości Zygmunta Krasińskiego i  Odpowiedź na „Psalmy przyszłości” Słowackiego.
Dyskusje i spory (także polityczne) – np. Biblia (spór Jezusa z faryzeuszami), Odprawa posłów greckich Jana Kochanowskiego, Powrót posła Juliana Ursyna Niemcewicza, Chłopi Władysława Stanisława Reymonta (spór o las), Ludzie bezdomni Żeromskiego (Judym a lekarze w Cisach), Przedwiośnie, Wesele Stanisława Wyspiańskiego (słowa Czepca, Gospodarza, Hetmana), Zniewolony umysł Miłosza. Także sporo utworów z okresu dwudziestolecia międzywojennego, obrazujących spory między różnymi ugrupowaniami o kształt Polski (wiersze Gałczyńskiego, Tuwima, Słonimskiego, Broniewskiego).
Waśnie i kłótnie – np. Biblia (źródło niezgody i sporów - Jk 4,1-2), mitologia grecka (kłótliwa Hera; Eris – jabłko niezgody i sąd Parysa), Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem Mikołaja Reja, Romeo i Julia Williama Szekspira (skłócone rody Capuletich i Montekich), Monachomachia Ignacego Krasickiego, Pan Tadeusz (Księga V) Mickiewicza, Zemsta Aleksandra Fredry, Trylogia Sienkiewicza (kłótnie szlachty), Ferdydurke Witolda Gombrowicza (pojedynek na miny), Mały Książę de Saint-Exupéry'ego (Mały Książę i Róża - kłótnia zakochanych).

Temat 6. Odnosząc się do wybranych utworów, rozważ myśl Władysława Tatarkiewicza: Samotność jest przyjemnością dla tych, którzy jej pragną i męką dla tych, co są do niej zmuszeni.

Odpowiedź. Temat zapewne także w szkole omawiany. Można wspomnieć samotność pustelników, zakonników, indywidualistów, nierzadko naukowców i odkrywców, rozbitków, więźniów, wygnańców, skazańców, nieszczęśliwie zakochanych, samotność wynikającą z pracy zawodowej, pełnionej misji, choroby, żałoby. Np. Biblia (samotność Adama - Rdz 2,18-25; samotność apostoła - Mt 19,27-30; Mk 10,28-30; Chrystus przed męką - Mt 26,36-46=Mk 14,34-35), mitologia grecka (Prometeusz), Robinson Crusoe Defoe’a (i inne robinsonady), bohaterowie romantyczni (Gustaw - Konrad z Dziadów Mickiewicza, Konrad Wallenrod, Kordian Słowackiego i inni), Hymn [Smutno mi, Boże…] Słowackiego, Latarnik Sienkiewicza, Lalka Prusa (Wokulski na zesłaniu), Ludzie bezdomni, Siłaczka Żeromskiego, Mały Książę de Saint-Exupéry'ego, Dżuma Alberta Camusa, Wieża Herlinga-Grudzińskiego, Campo di Fiori Miłosza, Kot w pustym mieszkaniu Wisławy Szymborskiej, Bliscy i oddaleni Jana Twardowskiego, Samotność długodystansowca Alana Sillitoe'a (TUTAJ), S@amotność w sieci Janusza Leona Wiśniewskiego.

Temat 7. Należy uwierzyć, że w tym powszednim krzątaniu są też jakieś rzeczy wiekuiste, powszechne (Maria Dąbrowska). Odwołując się do literatury i własnych doświadczeń, podziel się swymi przemyśleniami na temat znaczenia codzienności w życiu człowieka.

Odpowiedź. Np. Biblia (życie ukryte Chrystusa w Nazarecie), Pieśni, fraszka O żywocie ludzkim Kochanowskiego, Noce i dnie Dąbrowskiej, Chwila, Życie bez zdarzeń Staffa, Nic dwa razy Szymborskiej, Pieśni („Oto jest nasz dzień codzienny…”) Gałczyńskiego, Śpieszmy się Twardowskiego, Dar Miłosza, proza Wiesława Myśliwskiego.

Temat 8. Człowiek (...) jest trochę zagubiony w moralnym labiryncie współczesnego świata (Wiesław Myśliwski). Twoje rozważania o uniwersalnych wartościach, które powinny tworzyć kodeks etyczny człowieka naszej epoki (odwołaj się do tekstów kultury i własnych doświadczeń).

Odpowiedź. Temat wymaga szczególnej samodzielności myślenia. Kilka tekstów niosących uniwersalne przesłania i nawiązania do nich szeroko omówiłam TUTAJ. Ponadto (bo w temacie mówi się o człowieku naszej epoki!) np. Elementarz etyczny, Pamięć i tożsamość Karola Wojtyły – Jana Pawła II, twórczość Camusa, Josepha Conrada, Zbigniewa Herberta (Przesłanie Pana Cogito i inne), Stanisława Barańczaka, Ewy Lipskiej, Miłosza (np. Który skrzywdziłeś, Traktat moralny), Twardowskiego, Herlinga-Grudzińskiego. 

Dla zainteresowanych! Kto jest bardzo oczytany, może nawiązać do moralistycznej literatury XX stulecia (np. François Mauriac – TUTAJ, Georges Bernanos - TUTAJ, Archibald J. Cronin – TUTAJ, Maxence van der Meersch – TUTAJ, Pär Lagerkvist – TUTAJ, Thomas Stearns Eliot i inni).

Temat 9. Skąd przyjdzie odrodzenie do nas, którzyśmy skazili i spustoszyli cały glob ziemski? Tylko z przeszłości, jeżeli ją kochamy (Simone Weil). Uzasadnij sąd, że literatura minionych czasów może być źródłem odnowy człowieka.

Odpowiedź. To nie jest łatwy temat, ale bardzo piękny. Można odwołać się do utworów o ponadczasowych treściach, wspomnianych powyżej (TUTAJ). Można także przywołać np. antyczne sielanki, Pieśni Kochanowskiego, Pana Tadeusza Mickiewicza, literaturę niosącą wartości etyczne, także te, które ukazują miłość do ziemi, przyrody, Ojczyzny.

Temat 10. Współbrzmi, zachwyca, przeraża... Jaką rolę spełnia pejzaż w literaturze i sztuce. W swoich rozważaniach odwołaj się do wybranych przykładów.

Odpowiedź.
Bardzo obszerny temat. Pejzaż jest tłem np. w renesansie, a „bohaterem” dzieła barokowego czy romantycznego. Inne przykłady:
Literatura. Biblia (np. potop - Rdz 6-7; ogród miłości – Pieśń nad Pieśniami; modlitwa w Ogrójcu - Mt 26,36 = Mk 14,32 = J 18,1-2), Kwiatki z ogrodu św. Franciszka, Na lipę Kochanowskiego, Makbet Szekspira, Laura i Filon, Do Justyny. Tęskność na wiosnę Franciszka Karpińskiego, Król olszyn (Król elfów) Goethego, pejzaż u romantyków - Sonety krymskie (Burza), Ballady i romanse (Świteź, Świtezianka, Lilie), Do*** na Alpach w Splügen, Pan Tadeusz Mickiewicza, Ludzie bezdomni Żeromskiego (rozdarta sosna), Chłopi Reymonta, Melodia mgieł nocnych Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Krzak dzikiej róży Jana Kasprowicza, Tajemniczy ogród Frances Hodgson Burnett, Dar Miłosza, Ogród w Milanówku, koniec listopada; Zachód słońca w Milanówku Jarosława Marka Rymkiewicza. Warto pomyśleć także nad rolą pejzażu w literaturze fantasy, np. Władca Pierścieni, Hobbit, czyli tam i z powrotem (wierzba - pułapka dla Froda i inne, piękna kraina Shire) J.R.R. Tolkiena.
Sztuka.
Pejzaż współbrzmi i zachwyca – np. Meindert Hobbema (Pejzaż z młynem), Salomon van Ruisdael (Droga wśród wydm), John Constable (Park Wivenhoe w Essex), Jean-François Millet (Wiosna), Nicolas Poussin (Cztery pory roku - omówiłam TUTAJ), Thomas Gainsborough (U wodopoju), Leon Wyczółkowski (Tatry), Władysław Podkowiński (W ogrodzie przy klombie).
Zachwyca potęgą i przeraża nią - np. Caspar David Friedrich (np. Przejście między skałami w Utterwalder Grund, Krzyż w górach, Strzelec w lesie, Skały kredowe na Rugii), William Turner (Topiel, Wielki wodospad w Reichenbach), Hubert Robert (Kaskady Tivoli), Stanisław Witkiewicz (Czarny staw – kurniawa, zob. TUTAJ).

Podam jeszcze kilka tytułów wierszy, które interpretowano. Zdecydowanie najczęściej pojawiała się twórczość Herberta, także Miłosza, ale też np. Widokówka z tego świata Stanisława Barańczaka, Rozterka Kasandry Anny Kamieńskiej, Znad ciemnej rzeki... Leopolda Staffa. Analizy porównawcze - np. Ekskuza Mickiewicza i Ze szkodą Miłosza; Stabat Mater Józefa Wittlina i Stabat Mater Kamieńskiej.

Zainteresowanych zagadnieniem, w którym roku i gdzie pojawiały się te tematy, a także innymi tematami, odsyłam do: Bulska Teresa (i in.), Ćwiczenia i tematy maturalne. Język polski, Kraków 2002.

Nie tylko Nowe Media

We współczesnej szkole „władają” technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT). Niemal codziennie opracowujemy artykuły pod tytułem Wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w nauczaniu… (tu wstawić odpowiedni przedmiot). I czasem nieco zapominamy o NICH. Materiałów o ich zastosowaniu w procesie dydaktycznym mamy mniej. A z pewnością mogą nam posłużyć do wzbogacenia zajęć. Dlatego je przypominamy.

Jest powód, by to uczynić. 11 kwietnia przypada Dzień Radia. Pierwsze pokazy filmów dokumentalnych na ziemiach polskich (jeszcze pod zaborami) także odbyły się wiosną - pomiędzy 31 marca a 2 kwietnia 1902 r., zaś wiosną 1908 r. odbyła się premiera pierwszego filmu fabularnego, zatytułowanego Pruska kultura (Les Martyrs de la Pologne), poruszającego temat strajku uczniów we Wrześni i protestu Michała Drzymały.

źródło

Nim przejdziemy do dydaktycznego zastosowania radia, najpierw dwie sytuacje z jego historii. 

13 stycznia 1910 r. transmitowano pierwszy raz w dziejach radia operę "Pajace" z udziałem Enrico Caruso. Tę eksperymentalną transmisję odbierało tylko 50 słuchaczy.

O sile radiowego przekazu może świadczyć reakcja odbiorców na słynne słuchowisko Wojna światów Orsona Wellesa, oparte na motywach powieści Herberta George’a Wellsa, wyemitowane 30 października 1938 r. w Stanach Zjednoczonych. Powszechna psychoza opanowała znaczną część olbrzymiego kraju.

I programy telewizyjne oraz film. Jeszcze w czasie zaborów na ziemiach polskich niemal w każdym miasteczku istniało minimum jedno kino. W 1910 roku w Warszawie działały już 63 kinematografy. Nie wszyscy byli zgodni w pozytywnej ocenie wynalazku. Na przykład sfilmowanie pogrzebu Stanisława Wyspiańskiego (z inicjatywy Juliusza Leo, prezydenta Krakowa, 1907 r.) wywołało liczne protesty i skandal w wyższych sferach miasta.

Wreszcie niektóre pozycje przydatne nauczycielom. Wszystkie są dostępne w naszych zbiorach. Artykuły – tylko w czytelni.

Audycje radiowe w nauczaniu (przykłady)
1.    Bibrzycka Jadwiga, Świetlicowa lista przebojów. Dzień Radia. Scenariusz imprezy świetlicowej dla dzieci z klas 1-3, „Świetlica w Szkole” 2011, nr 4, s. 20.
2.    Borowska-Szmigiel Anna, A może by tak słuchowisko?, „Języki Obce w Szkole” 2005, nr 1, s. 98-100.
3.    Bukowińska Agnieszka, W teatrze wyobraźni - radio jako sprzymierzeniec w rozwoju i wychowaniu dziecka, „Wychowanie w Przedszkolu” 2018, nr 1, s. 44-50.

4.    Drzewiecki Piotr, Radio rozwija talent i wyobraźnię, „Gazeta Szkolna” 2005, nr 51, s. 24
5.    Forecka-Waśko Katarzyna, Radio w przedszkolu - krótka historia rytmiki przy głośniku, „Wychowanie w Przedszkolu” 2019, nr 2, s. 18-21.
6.    Jedliński Ryszard, Przekazy słuchowe w procesie kształcenia literackiego, Kraków 1990 (sygnatura: cz K XXIX-5/119 a).
7.    Marzec Anna, Rzęsikowski Stanisław, Edukacja teatralna, filmowa i radiowa na lekcjach języka polskiego w klasach IV-VIII, Kielce 1994. ISBN 8385230238 (sygnatury: 145602-3, 172477-8, cz XXI-3/76).
8.    Sułek Andrzej, Radio, w: Bonikowska Małgorzata Jędrzejewska Magdalena, Inderjit Sabina, Janowska Anetta (aut.), Media a wyzwania XXI wieku, Warszawa 2009, s. 46-90 (sygnatury: 165529, cz LVII-1/35 b).
9.    Szefler Elżbieta, Programy telewizyjne i radiowe, kinowe i teatralne w pracy z czwartoklasistami, „Język Polski w Szkole. Dla klas IV-VI” 2015/2016, nr 3, s. 11-30.

Programy telewizyjne i filmy w nauczaniu (przykłady)
1.    Beranek Grażyna, Kamińska Agnieszka, Telewizyjne programy edukacyjne jako pomoc w kształceniu ucznia i wzbogacaniu jego wiedzy, „Biblioteka w Szkole” 2007, nr 2, s. 9-10.

2.    Fiołek-Lubczyńska Bogumiła, Film, telewizja i komputery w edukacji humanistycznej. O audiowizualnych tekstach kultury, Kraków 2004. ISBN 837308388X (sygnatura: cz XXVI-8/11).

3.    Gackowski Tomasz, Brylska Karolina, Łączyński Marcin, Świat przedstawiony w emitowanych w Polsce audycjach dla dzieci i młodzieży, „Kultura i Edukacja” 2017, nr 1, s. 151-181.
4.    Hryciuk Dariusz, Film na katechezie, „Wychowawca” 2009, nr 11, s. 12-13.
5.    Konieczka-Śliwińska Danuta, Filmy i programy telewizyjne w szkolnej edukacji historycznej, „Wiadomości Historyczne” 2008, nr 3, s. 42-48
6.    Marchel Paweł, Film na lekcjach wychowania fizycznego, „Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne” 2018, nr 6, s. 16-19.
7.    Martynkien Ewa, Cinematic, czyli edukacja przez filmowanie, „Języki Obce w Szkole” 2007, nr 3, s. 92-94.
8.    Pieńkowski Grzegorz, Film na lekcji - zastępstwo czy partner?, „Wszystko dla Szkoły” 2006, nr 4-5, s. 2-4.
9.    Ptak Justyna, Wychowanie przez film i do filmu, „Nowa Szkoła” 2004, nr 8, s. 28-32.

10.    Szkolak Anna, Rola filmu dydaktycznego we wszechstronnym rozwoju osobowości ucznia w młodszym wieku szkolnym, „Nauczanie Początkowe” 2004/2005, nr 3, s. 27-36.
11.    Świderska Elżbieta, Potencjał edukacyjny filmu dokumentalnego, „Nowa Szkoła” 2017, nr 1, s. 30-35.
12.    Techmańska Barbara, Film historyczny i jego walory dydaktyczne, „Wiadomości Historyczne z Wiedzą o Społeczeństwie” 2016, nr 4, s. 21-25.
13.    Tomczuk Dorota, Film w edukacji językowej i kulturowej obcokrajowców, „Języki Obce w Szkole” 2018, nr 2, s. 27-30.
14.    Uljasz Adrian, Internetowe portale filmowe jako pomoc w bibliotecznej edukacji filmoznawczej, „Poradnik Bibliotekarza” 2017, nr 6, s. 34-35.
15.    Ullmann Katarzyna, Filmy i telewizja, „Języki Obce w Szkole” 2004, nr 5, s. 119-124.
16.    Warmuz-Warmuzińska Ewa, Film jako wychowawca, „Psychologia w Szkole” 2015, nr 2, s. 72-75.

W opracowaniu wykorzystano także:
Bobrek Janusz, Wizje zagłady w literaturze, Częstochowa 2013, s. 133 (sygnatury: 177065, cz XLVII-1/38).
Chrząstowska Bożena (red.), Skarbiec języka, literatury, sztuki. Podręcznik dla klas I-III liceum ogółnokształcącego i profilowanego, zakres podstawowy i rozszerzony, Poznań 2002, s. 257 (sygnatury: P 6292, cz LXII-2/3 f).
Kozłowski Marian, Lamus ciekawostek, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza "Prasa-Książka-Ruch", 1976 (sygnatura: 72992).