"W sprawie pojednania człowieka z maszyną wynalazek radia jest czynnikiem epokowego znaczenia" (Tadeusz Peiper)

Fragment  tekstu publicystycznego „Radio adwokat" (ze zbioru „Tędy” Tadeusza Peipera z 1930 roku):

„Niedawno kino, jedno z najbardziej czarujących dzieci maszyny, przyniosło na świetlistym ekranie wspaniałe, naoczne, dla wszystkich zrozumiałe plaidoyer techniki. Dzisiaj występuje radio jako nowy adwokat tej samej sprawy. W sprawie pojednania człowieka z maszyną wynalazek radia jest czynnikiem epokowego znaczenia. Można śmiało powiedzieć, że cywilizacja nasza byłaby bez radia niezupełną. Można iść dalej i powiedzieć, że sto lat schodzenia w tajemnice elektryczności zmierzało do radia, jako do swego ludzkiego uświęcenia. Radiofon rozszerza słuchokrąg człowieka do rozmiarów kontynentalnych”.

Rok 2026 został ogłoszony przez Sejm Rokiem Polskiego Radia (w stulecie regularnego nadawania). To dobra okazja, by przypomnieć niektóre utwory literackie z motywem radia.

Najsławniejsze jest z pewnością onomatopeiczne "Ptasie Radio” Juliana Tuwima. W utworach dla dzieci lub z dziecięcymi bohaterami motyw pojawia się jeszcze np. w „Pedagogice żartobliwej. Moich wakacjach. Gadaninkach radiowych Starego Doktora” - zbiorze felietonów Janusza Korczaka.

Radio stało się tematem poezji już niemal u swych początków. Wspomnimy „Radio” Zofii Rościszewskiej:

„Teraz przez okno zaglądają róże i drzewa.
Lato, bożek pogański w wianku z kłosów na głowie,
A w radio (co za kontrast!) jakiś yankes śpiewa – 
Słuchają go niezliczone panie, i pewnie mniej liczni panowie”

i futurystyczny "Radioromans" Stanisława Młodożeńca ("nadchodzi żona - / jak radiofala przeczulona"). Jest obecne także w wierszach powojennych, np. w "N.N. przekręca gałkę radia" Stanisława Barańczaka obserwujemy kontrast pomiędzy optymistycznymi treściami audycji a szarą, socjalistyczną rzeczywistością bytowania słuchającego jej podmiotu. W „Co godzinę wiadomości” Adama Zagajewskiego także mamy opozycję pozornej wszechwiedzy spikerów i ich całkowitej niewiedzy o tym, co absolutnie nieważne, ulotne, ale w dużej mierze stanowiące urodę codzienności:

"Radio podaje co godzinę wiadomości.
Spikerzy wiedzą wszystko (...)  A jednak
(...) Kto
Słucha wiadomości, nie wie, że
W pobliżu, po ogrodzie mokrym od deszczu
Spaceruje mały szary kot i bawi się,
Mocuje z twardymi łodygami traw."

W "Reszta to śmiecie" Leonarda Cohena dźwięki z radia towarzyszą schadzce:

"Spotykamy się w hotelu
mamy dosyć drobnych, by włączyć radio
zdumieni, że jeszcze jesteśmy kochankami"
(Tł. Maciej Karpiński i Maciej Zembaty)

Pisarzem szczególnie wrażliwym na dźwięki (także radiowe) był Miron Białoszewski. Fragment z dziennika "Chamowo": "Jednak to akustyczny dom. (...) Szczególnie słychać jedną rodzinę: baby i dzieci. (...) Radio czy telewizję słychać niedużo". I oparty na grze słów fragment "Niedzielojdy": "ściana / radio / aktywna", umożliwiająca przenikanie hałaśliwej muzyki z mieszkania sąsiadów.

Autor szczególny: Zbigniew Herbert, mniej znany jako współpracownik Polskiego Radia. Tworzył słuchowiska dla Rozgłośni Gdańskiej, później Pomorskiej oraz napisał cztery dramaty radiowe:  „Drugi pokój" - o udanej próbie zastraszenia sąsiadki, której mieszkanie chcą przejąć młodzi zza ściany, by powiększyć metraż.., „Rekonstrukcja poety” - poszukiwanie prawdy o Homerze (!)..., „Lalek. Sztuka na głosy”, czyli los anonimowego chłopaka i jego przedwczesna śmierć..., „Listy naszych czytelników” - wstrząsający monolog człowieka, który stracił wszystko...

Trochę prozy. Radiowym "głosem", uwielbianym przez spore grono słuchaczy,  jest bohaterka opowiadania "Jak być kochaną" Kazimierza Brandysa (TUTAJ). Wielki Brat z "Roku 1984" George'a Orwella (TUTAJ) także docenia możliwości radia (i filmu) we wpływaniu na opinię publiczną i jej preferencje. Wreszcie literatura faktu: pamiętniki Zdzisława Jeziorańskiego (pseud. Jan Nowak) z czasów "zimnej wojny", czyli "Polska z oddali. Wojna w eterze - wspomnienia". Pierwszy tom obejmuje lata 1948-1956, drugi - kolejne dwadzieścia. A jeśli ktoś chciałby wiedzieć, jakie były początki radia, może zajrzeć do książki Beverley Birch "Guglielmo Marconi. Jak radio przybliżyło świat". Mamy w bibliotece! (sygn. D VIII-38, 137812).

źródło fot. Pixabay.com

Nasz Mały Leksykon Filmowy - Filmy (nie)zapomniane: "Cyrk straceńców" (1969) Johna Frankenheimera

Nostalgiczny, smutny film. Jeden z tych, które boleśnie tkwią w pamięci. "Cyrk straceńców" (The Gypsy Moths) JOHNA FRANKENHEIMERA (1930-2002).

Tytułowe (oryg.) ćmy cygańskie to gatunek motyli-szkodników, żywiących się liśćmi niektórych drzew, głównie dębów. Czy można je porównać do... wyczynowych skoczków spadochronowych? Owszem. Tak nazwali swoje trio.

Mike Rettig, Joe Browdy i Malcolm Webson. Ryzykanci. Pierwszy - najbardziej doświadczony, trzeci - początkujący w niebezpiecznym fachu. Objeżdżają prowincjonalne amerykańskie mieściny, nigdzie nie zatrzymując się na dłużej. Za liche pieniądze wykonują niebezpieczny program pod kopułą nieba. Może lubią mocne wrażenia, bo chcą czuć pełnię życia, a może przeciwnie - zbrzydło im życie i szukają efektownej śmierci.

Zbliża się Czwarty Lipca. Mieszkańcy niewielkiego Benton (stan Kansas) otrzymają z tej okazji popis, a ponadto Rettig zaprezentuje paniom w miejscowym klubie sztukę składania spadochronu. Zatrzymują się w domu Elizabeth i Johna Brandonów, czyli ciotki i wuja Malcolma Websona. A on, choć jest tu wśród swoich, sprawia wrażenie niezainteresowanego życiem mieszkańców. Stoi obok wydarzeń. Skupia się na zadaniu do wykonania? Może rozpamiętuje przeszłość, czyli wczesną śmierć rodziców i konieczność wyjazdu z tych stron, gdyż jego obecność nieustannie przypominała wujowi o miłości Elizabeth do zmarłego ojca chłopaka... A może też po prostu skupia się na zadaniu do wykonania?

W miasteczku jest niewiele atrakcji. Na pewno jedną z nich będzie pokaz. W poprzedzający go wieczór każdy z mężczyzn próbuje się odprężyć. Joe – na zewnątrz hałaśliwy wesołek, żyjący przelotną chwilą – skrzętnie skrywa nieodmiennie towarzyszący mu niepokój. Bawi się w lokalu, wykazując nadmierne zainteresowanie roznegliżowaną tancerką. Cichego Malcolma pociąga lokatorka krewnych, studentka Annie Burke. Mike – od dłuższego czasu obojętny na wszystko i wszystkich – dostrzega urodę pani domu. Podczas wieczornego spaceru towarzyszy kobiecie znudzonej małżeństwem z nijakim małżonkiem. Zostaje z nią na kolejne godziny. Mąż jest tuż za ścianą. Wszystko słyszy…

Świąteczny poranek. Mike – zwykle ponury, nieprzenikniony i chmurny – podejmuje ważną decyzję. Prosi Elizabeth, by z nim wyjechała. Zapragnął stabilizacji, odrobiny bliskości, miłości? Kobieta odmawia. A on nie ma już nic do stracenia. Płomyk zainteresowania życiem, który w nim na chwilę zamigotał, ponownie gaśnie. Kulminacją popisów podniebnych kaskaderów jest skrajnie niebezpieczny, solowy numer Mike’a. Skacze w dużej pelerynie. Istotnie przypomina ćmę. Wiruje w chmurach, wysoko. Po wykonaniu kilku akrobacji zaczyna się zniżać. Ziemia jest coraz bliżej. Niebezpiecznie blisko. Zachwyt widowni zamienia się w niepokój, konsternację, a wreszcie w przerażenie. Skoczek nie otwiera spadochronu… Wszyscy wiedzą, że uczynił to celowo, ale nikt nie ma odwagi głośno tego powiedzieć…

Jeden z nich kiedyś wspominał:

"Miałem w Armii przyjaciela, sierżanta, skoczka spadochronowego od około dwudziestu lat. Mawiał, że skakanie jest nie tylko sposobem na życie, ale również sposobem umierania.”

Nastaje smutna noc. Malcolm nie chce być sam. Zostaje z nim Annie. On, najmłodszy, wpatrzony w kolegów, zaczyna rozumieć, że był członkiem ekipy ludzi wiecznie uciekających przed samymi sobą, że on czyni to samo i jedynie opóźnia chwilę, w której będzie musiał spojrzeć życiu (śmierci?) w oczy. O poranku należałoby wyjechać, ale przedtem trzeba pochować kolegę. A za pogrzeb należy zapłacić. Aby zdobyć pieniądze, ten najmłodszy decyduje się na wykonanie ekstremalnie niebezpiecznego skoku, będącego dotychczas popisowym numerem w repertuarze zmarłego…

Ćmy cygańskie. Uważa się je za szkodniki. Gryzą i niszczą, czyli coś bezpowrotnie przeobrażają, zmieniają… Co lub kogo przemienili trzej straceńcy? Ludzi z prowincjonalnego miasteczka? Siebie? Na dłużej czy na chwilę?

Cyrk straceńców (The Gypsy Moths). Reż. John Frankenheimer. 1969. USA. 107 min. Na podstawie powieści Jamesa Droughta. Główne role: Burt Lancaster, Deborah Kerr, Gene Hackman, Scott Wilson.

Można zajrzeć
Frankenheimer John, w: Zbigniew Pitera, Leksykon reżyserów filmowych. Reżyserzy zagraniczni, Wyd. 2 rozszerz., Warszawa 1984, s. 119 (sygn. 109558).
Idziemy do kina, „Film” 1971, nr 39, s. 15 [online]. Tryb dostępu: https://www.filmopedia.org/archiwum/1971/1177/47426/1971-film-39-015jpg.html

Książki (nie)zapomniane – Historia odbita w lustrze rzeki

„Byliśmy jak rycerze ze starej legendy, co żeglują przez jakieś tajemnicze jezioro do nieznanego królestwa zmierzchu, ku wielkiej krainie zachodu słońca.” Tak opowiadali o przygodzie, którą wspólnie przeżyli. Przedstawił ją w pierwszoosobowej narracji jeden z "Trzech panów w łódce nie licząc psa" (Three Men in a Boat (To Say Nothing of the Dog)) JEROME’A K. JEROME’A (1859-1927).

Jerome, Harris i George. Trzej młodzi ludzie oraz czworonóg Montmorency. Pewnego dnia spotkali się u pierwszego z nich i zaczęli narzekać na przepracowanie i związane z nim rozmaite choroby. Żaden nie przyznał się do hipochondrii, bo wszyscy byli przekonani, że te liczne dolegliwości naprawdę odczuwają. Po wymianie opinii znaleźli na nie remedium: dobre powietrze i spokój, które zapewni im dwutygodniowy rejs łodzią w górę Tamizy, na trasie Kingston - Oksford. I wyruszyli. Powieść nie jest jednak kroniką wyprawy. Wydarzenia nie stanowią głównego tematu, bo rytm podróży był dość unormowany i jednostajny: żegluga, posiłki, noclegi, wizyty w karczmach. To, co w książce urzeka, to humorystyczne opisy niektórych prozaicznych wydarzeń (np. obierania ziemniaków) oraz - przede wszystkim! - mnogość bardzo interesujących dygresji dotyczących dziejów mijanych miejsc, które w całości tworzą wzorzystą tkaninę dziejów Anglii.

Wypłynęli z pamiętającego czasy Cezara Kingston, które w X stuleciu było miastem koronacyjnym angielskich królów. Równie bogatą historię mają Hampton i śluza w Sunbury... W Corway Stakes Cezar przekroczył Tamizę podążając za  Cassivelaunusem... Pięknym miejscem jest Weybridge, gdzie do Tamizy wpadają dopływy, zaś śluza w Bell Weir i usytuowana obok niej Magna Charta Island mają związek ze słynnym dokumentem Jana bez Ziemi... Potem – posuwając się w górę rzeki - są Staines, "snobistyczne miasteczko" Maidenhead, śluzy w Boulter i malownicza wioska Cookham... Dramatyczne historie wiążą się z Marlow, „ruchliwą i gwarną mieściną”, nawiedzaną przez Upiora Świętej Damy... Wieś Bisham oferuje - dla odmiany - wyciszenie... W Medmenham stare, ufundowane w XII stuleciu opactwo, majestatycznie panuje nad rozłożystą wodą... Są jeszcze inne wioski: Wargrave (z urokliwymi domkami) i Sonning... Przy zbiegu Tamizy i rzeki Kennet usytuowało się starodawne miasto Reading. Współcześnie są w nim aż dwa uniwersytety! Dalej Tamiza płynie przez Streatley i Goring – urocze miejscowości, opasuje Wallingford i Dorchester – grody pamiętające jeszcze czasy Brytów, a pośród ulic Abingdon wije się ulicami. Ta ostatnia jest „mieściną cichą, niezmiernie przyzwoitą, czystą i rozpaczliwie nudną”, a jej historia przez wieki była związana z miejscowym opactwem Benedyktynów pw. św. Marii - pierwszym klasztorem w kraju, zbudowanym w 675 roku.

Pod koniec drugiego tygodnia podróży panowie i pies znaleźli się w pobliżu śluzy w Iffley - cichego przedmieścia Oksfordu o atmosferze małego miasteczka. Przy obsadzonych zielenią ulicach ujrzeli stare domy i tradycyjne puby. Sam Oksford - od XIX wieku nazywany „miastem rozmarzonych wież” - zaskoczył ich mnogością psów. To stare miasto; osadnictwo na jego terenie sięga IX wieku. A  okolice nad górną Tamizą - co bez trudu dostrzegli - są pełne pamiątek po Rzymianach. Ślady ich osadnictwa znaleziono w  Pangbourne, zaś chrześcijańskie dzieje znaczy zbudowany w XII wieku i istniejący do dzisiaj kościół św. Jakuba. Właśnie w tutejszej przystani przyjaciele zostali zmuszeni (przez niesprzyjającą pogodę) do zakończenia przygody i powrotu do Londynu koleją. Przez kilkanaście dni ich znikome dzieje splotły się z wielowiekowymi losami kraju, którego piękno na nowo odkryli.

"Trzech panów w łódce nie licząc psa" jest także opowieścią o samej rzece:

„Rzeka – kiedy słońce iskrzy się wśród roztańczonych fal i pozłaca szarozielone pnie buków, błyska na ciemnych i chłodnych ścieżkach leśnych, goni cienie po mieliznach, sypie diamenty z kół młyńskich, śle pocałunki liliom, baraszkuje ze spienionymi wodami śluz, srebrzy okryte mchem stare mury i mosty, opromienia maleńkie wiosczyny, zdobi każdą ścieżkę i łąkę, wplątuje się w krzaki, uśmiechnięta wyziera z każdej zatoczki, wesoło połyskuje na dalekim żaglu, przepaja słodyczą powietrze – wtedy rzeka jest złotą bajką. Ale rzeka – zimna i posępna, gdy deszcz bez ustanku siąpi na jej brunatne i gnuśne wody (…), gdy lasy, nieme i posępne, okrywają się całunem gęstej mgły, a drzewa stoją na brzegu jak widma (…) taka rzeka jest tylko nawiedzaną przez duchy wodą w krainie próżnych żalów. Słońce – to krew życia Natury”.

Piękna, zabawna, a czasem wzruszająca powieść, w której stulecia odbijają się w falach Tamizy - szumiącym świadku niezliczonych wydarzeń. Wielkich, wiekopomnych, ale też zupełnie nieznanych, jednostkowych, które utonęły w pomroce dziejów jak w płynących od stuleci wodach.

Jerome K. Jerome, Trzech panów w łódce nie licząc psa, tł. Kazimierz Piotrowski, wyd. 3, Warszawa 1986. ISBN 83-203-2293-6 (sygn. 166816).
Jerome K. Jerome, Trzech panów w łódce nie licząc psa, tł. Kazimierz Piotrowski, wyd. 4,  Warszawa 1988. ISBN 83-05-12114-3 (sygn. 126470).

 Forografie pochodzą z Pixabay.com

Nasz Mały Leksykon Filmowy - Aktorzy i ludzie filmu zmarli w 2025 r. (cz. 2)

Agnieszka Maciąg (ur. 1969). Pisarka, blogerka, modelka, aktorka, dziennikarka.
Kelly Mack (ur. 1992). Amerykańska aktorka. 
Michael Madsen (ur. 1957). Amerykański aktor, producent, reżyser, scenarzysta, fotograf, poeta. 
Aleksandra Magnuszewska-Oczko (ur. 1951). Grafik, reżyser, scenarzystka, scenograf filmów animowanych.
Valerie Mahaffey (ur. 1953). Amerykańska aktorka. 
Patty Maloney (ur. 1936). Amerykańska aktorka. 
Chuck Mangione (ur. 1940). Amerykański kompozytor i muzyk jazzowy, pochodzenia włoskiego. 
Javier Manrique (ur. 1968). Peruwiański aktor. 
Mirosława Marcheluk (ur. 1939). Aktorka. 
Nikodem Marecki (ur. 2014). Aktor dziecięcy.
Joe Marinelli (ur. 1957). Amerykański aktor. 
Jean Marsh (ur. 1934). Brytyjska aktorka, scenarzystka, pisarka. 
Lea Massari (ur. 1933). Włoska aktorka. 
Krzysztof Matuszewski (ur. 1960). Aktor.
Leszek Mądzik (ur. 1945). Reżyser teatralny, scenograf, kierownik artystyczny Sceny Plastycznej KUL w Lublinie, wykładowca.
Julian McMahon (ur. 1968). Australijski aktor, producent, model. 
Tadeusz Meszko (ur. 1957). Pisarz, scenarzysta, operator filmowy (absolwent Szkoły Filmowej im. Krzysztofa Kieślowskiego Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach), fotograf, grafik komputerowy.
Romuald Michalewski (ur. 1938). Aktor m.in. Teatru im. St. Wyspiańskiego w Katowicach. 
Penelope Milford (ur. 1948). Amerykańska aktorka. 
Piro Milkani (ur. 1939). Albański reżyser, scenarzysta, operator. 
Marlena Milwiw (ur. 1931). Polska aktorka.
Osamu Minagawa (ur. 1963). Japoński piosenkarz, aktor dziecięcy.
Andrzej Mirecki (ur. 1932). Aktor.
Wanda Mirowska (ur. 1940). Filmoznawca. 
Paweł Mirowski (ur. 1942). Scenograf. 
Don Mischer (ur. 1940). Amerykański reżyser telewizyjny i producent. 
James Mitchum (ur. 1941). Amerykański aktor. Syn Roberta Mitchuma. 
Aleksandr Mitta (ur. 1933). Radziecki reżyser, scenarzysta. 
Andrzej Mrożewski (ur. 1940). Wieloletni aktor Teatru Śląskiego im. St. Wyspiańskiego w Katowicach.
M.K. Muthu (Muthuvel Kalaignar Muthu, ur. 1948). Indyjski aktor, piosenkarz, polityk. 
Monica Nielsen (ur. 1937). Szwedzka aktorka. 
Héctor Noguera (właśc. Héctor Eugenio Noguera Illanes, ur. 1937). Chilijski aktor, reżyser teatralny.
Linda Nolan (ur. 1959). Irlandzka piosenkarka i aktorka. 
Jay North (ur. 1951). Amerykański aktor. 
Richard Norton (ur. 1950). Australijski karateka, instruktor sztuk walki, choreograf, kaskader, aktor. 
Mel Novak (ur. 1942). Amerykański aktor. 
Piotr Nowakowski (ur. ?). Aktor-mim, tancerz (głównie teatralny). 
Grzegorz Okrasa (ur. 1950). II reżyser, współpracownik i asystent reżysera. 
Zofia Ołdak (Wdówkówna, ur. 1930). Reżyser i operator, głównie filmów animowanych.
Sırrı Süreyya Önder (ur. 1962). Turecki aktor, reżyser, scenarzysta, felietonista, polityk. 
Geneviève Page (ur. 1927). Francuska aktorka. 
Lar Park-Lincoln (właśc. Laurie Jill Parkur, ur. 1961). Amerykańska aktorka. 
Peggy Parnass (ur. 1927?, 1934?). Niemiecko-szwedzka aktorka, pisarka, autorka non-fiction, reporterka sądowa. 

Ireneusz Pastuszak (ur. 1960). Aktor.
Adam Pawlik (ur. 1949). II kierownik produkcji, organizator produkcji, kierownik planu.
Mark Peploe (ur. 1943). Brytyjski scenarzysta i reżyser. 
Thomas Perry (ur. 1947). Amerykański pisarz, autor powieści sensacyjnych, producent telewizyjny, scenarzysta.
Enver Petrovci (ur. 1954). Kosowski aktor, scenarzysta, reżyser. 
Sławomir Pietrzykowski (ur. 1930). Operator dźwięku, reżyser dubbingu. 
Pik-Sen Lim (właśc. Lim Phaik-Seng, ur. 1044). Brytyjska aktorka pochodzenia chińskiego. 

Isabel Pisano (ur. 1944). Urugwajska aktorka, scenarzystka, pisarka, dziennikarka. 
Andrzej Pitrus (ur. 1968). Filmoznawca, profesor nauk humanistycznych. 
Jan Plewako (ur. 1937). Aktor-lalkarz, pedagog.
Joan Plowright (ur. 1929). Brytyjska aktorka. 
Priscilla Pointer (ur. 1924). Amerykańska aktorka. Teściowa Stevena Spielberga. 
Eusebio Poncela (ur. 1947). Hiszpański aktor. 
Andrzej Popławski (ur. 1941). Operator filmów dokumentalnych.
Julien Poulin (ur. 1946). Kanadyjski aktor, reżyser, scenarzysta, producent. 
Velu Prabhakaran (ur. 1957). Indyjski producent, reżyser, aktor.
Maciej Preyer (ur. 1958). Polski scenograf i dekorator wnętrz.
Sofia Prokofjewa (ur. 1928). Rosyjska autorka książek dla dzieci, scenarzystka filmów fabularnych i animowanych.

Oliwia Przecherska (ur. 1981). II kierownik produkcji.
Barbara Ptak (ur. 1930). Scenograf, kostiumograf. Współpracowała także z teatrami Śląska (w tym Katowic).
Titiek Puspa (właśc. Sumarti, ur. 1937). Indonezyjska piosenkarka i aktorka.

James Ransone (ur. 1979). Amerykański aktor. 
Robert Redford (ur. 1936). Amerykański aktor, reżyser, producent. 

Rob Reiner (ur. 1947). Amerykański reżyser, aktor, producent.
Clive Revill (ur. 1930). Nowozelandzki aktor (także głosowy) i piosenkarz. 
Maria Riva (właśc. Maria Elisabeth Sieber, ur. 1924). Niemiecka aktorka z amerykańskim obywatelstwem. Córka Marleny Dietrich. 
Haider Rizvi (ur. 1944). Polski II reżyser, pochodzący z Bangladeszu. 
Tony Roberts (ur. 1939). Amerykański aktor. 
Chris Robinson (ur. 1938). Amerykański aktor. 
Patricia Routledge (ur. 1929). Brytyjska aktorka. 
Urszula Rybicka (ur. 1952). Montażystka (głównie) filmów dokumentalnych. 
Barbara Rylska (ur. 1936). Aktorka.
Kim Sae-ron (ur. 2000). Południowokoreańska aktorka. 
Ayumu Saitô (ur. 1964). Japoński aktor, producent, reżyser teatralny. 
Gailard Sartain (ur. 1946). Amerykański aktor i ilustrator czasopism. 
Prunella Scales (właśc. Prunella Magaret Rumney Illingworth, ur. 1932). Brytyjska aktorka. 

Charley Scalies (ur. 1940). Amerykański aktor. 
Otto Schenk (ur. 1930). Austriacki reżyser operowy i aktor teatralny. 
Lalo Schifrin (ur. 1932). Argentyńsko-amerykański kompozytor muzyki filmowej, dyrygent. 
Renen Schorr (ur. 1952). Izraelski reżyser, scenarzysta, producent. 
Danny Seagren (ur. 1943). Amerykański aktor.
Eduardo Serrano (ur. 1943). Wenezuelski aktor. 
Bobby Sherman (ur. 1943). Amerykański piosenkarz i aktor. 
Ryszard Sibilski (ur. 1955). Producent. 
Dorota Sierakiewicz (-Sroczyńska, ur. 1956). Kierownik produkcji filmów dokumentalnych i fabularnych. 
Vladimír Smutný (ur. 1942). Czeski operator filmowy. 
Mark Snow (właśc. Martin Fulterman, ur. 1946). Amerykański kompozytor, twórca ścieżek dźwiękowych licznych filmów. 
Gerard Soeteman (ur. 1936). Holenderski scenarzysta i reżyser. 
Roman Sokołowski (ur. 1950). Aktor. 
Maria Grazia Spina (ur. 1936). Włoska aktorka. 
Stanisław Sparażyński (ur. 1931). Aktor.
Enzo Staiola (ur. 1939). Włoski aktor dziecięcy i nauczyciel matematyki. 
Terence Stamp (ur. 1938). Brytyjski aktor. 
Lynne Marie Stewart (ur. 1946). Amerykańska aktorka. 
Tom Stoppard (właśc. Tomáš Straussler, ur. 1937). Brytyjski dramatopisarz i scenarzysta czeskiego pochodzenia.
Michał Sulkiewicz (ur. 1938). Scenograf, dekorator wnętrz, aktor. 
Loretta Swit (ur. 1937). Amerykańska aktorka. 
Jan Szabela (ur. 1943). Operator filmów dokumentalnych. Ojciec operatora Jacka Szabeli.
Zbigniew Szczapiński (ur. 1943). Aktor.
Wojciech Szelachowski (ur. 1956). Reżyser teatrów lalkowych, autor tekstów piosenek, dramatów, scenariuszy teatralnych, wykładowca. 
Eldar Szengełaja (ur. 1933). Radziecki i gruziński reżyser. 
Jerzy Sztwiertnia (ur. 1946). Reżyser, scenarzysta. 
Jeannot Szwarc (ur. 1939). Francuski reżyser, scenarzysta, pracujący głównie w USA.
Cary-Hiroyuki Tagawa (ur. 1950). Japońsko-amerykański aktor.
Walentina Tałyzina (ur. 1935). Radziecka i rosyjska aktorka. 
Lee Tamahori (ur. 1950). Nowozelandzki reżyser.
Janusz Tartyłło (ur. 1930). Aktor teatralny, scenograf, malarz. 
Jan Tatarski (ur. 1948). Aktor.
Marie Tomášová (ur. 1929). Czeska aktorka. 
Michelle Trachtenberg (ur. 1985). Amerykańska aktorka. 
Tom Troupe (ur. 1928). Amerykański aktor. 

Magda Umer (ur. 1949). Piosenkarka, aktorka, scenarzystka, dziennikarka.

Michał Urbaniak (ur. 1943). Muzyk jazzowy, kompozytor, twórca muzyki filmowej.
Ornella Vanoni (ur. 1934). Włoska piosenkarka i aktorka.
Alvaro Vitali (ur. 1950). Włoski aktor. 
Ewa Vogtman-Budny (ur. 1933). Realizatorka telewizyjnych spektakli teatralnych i etiud. 
Krystyna Wachelko-Zaleska (Wachelko-Piłatowska, ur. 1954). Aktorka. 
Bożena Wahl (ur. 1932). Malarka, scenograf, kostiumograf. 
Malcolm-Jamal Warner (ur. 1970). Amerykański aktor i reżyser. 
Tadeusz Wasiński (ur. ?). Oświetleniowiec, operator, asystent operatora kamery, wózkarz. 
Teresa Watras (-Koczanowicz, ur. 1929). Aktorka.
George Wendt (ur. 1948). Amerykański aktor. 
Andrzej Werner (ur. 1940). Krytyk literacki i filmowy, historyk literatury, wykładowca. 
Krzysztof Wierzbiański (ur. 1938). Reżyser i scenarzysta.
Helena Wilda (-Kowalska, ur. 1933). Aktorka.
Billy Williams (ur. 1929). Brytyjski operator filmowy. 
Robert Wilson (ur. 1941). Amerykański reżyser teatralny.
Janusz Wiśniewski (ur. 1949). Reżyser teatralny.
John Woodvine (ur. 1929). Brytyjski aktor. 
Ryszard Wójcik (ur. 1935). Dziennikarz, reżyser filmów dokumentalnych.
Margarita Xhepa (właśc. Margarita Prifti, ur.  1934). Albańska aktorka. 
Katerina Yioulaki (ur. 1938). Grecka aktorka. 
Harris Yulin (właśc. Harris B. Goldberg, ur. 1937). Amerykański aktor. 
Danuta Zaborowska (ur. 1928). Aktorka.
Halina Zaczek (ur. 1929). Aktorka.
Marcin Ziębiński (ur. 1967). Reżyser filmów, także krótkometrażowych i reklamowych, spektakli telewizyjnych, teledysków. 
Josef Zíma (ur. 1932). Czeski aktor dubbingowy, piosenkarz, prezenter telewizyjny. 

Nasz Mały Leksykon Filmowy - Aktorzy i ludzie filmu zmarli w 2025 r. (cz. 1)

 To (niepełne) zestawienie jest już pewną tradycją. Ponieważ odeszło bardzo wielu, wymienimy ich w dwóch częściach bez podawania dorobku artystycznego.

Alon Abutbul (ur. 1965). Izraelski aktor i reżyser. 
Jerry Adler (ur. 1929). Amerykański aktor. 
Muhammad al-Achdar-Hamina (ur. 1934). Algierski reżyser, scenarzysta. 

Wiera Alentowa (ur. 1942). Radziecka i rosyjska aktorka.
Aki Aleong (ur. 1934). Trynidadzko-amerykański aktor, producent, scenarzysta, reżyser. 

Sian Barbara Allen (ur. 1946). Amerykańska aktorka, głównie telewizyjna. 
Dhimitër Anagnosti (ur. 1936). Albański reżyser, scenarzysta, operator. 
Loni Anderson (ur. 1945). Amerykańska aktorka. 
Björn Andrésen (ur. 1955). Szwedzki aktor, kompozytor, pianista. 
Kathryn Apanowicz (ur. 1960). Brytyjska aktorka i prezenterka telewizyjna (polskiego pochodzenia). 
Morten Arnfred (ur. 1945). Duński reżyser i scenarzysta. 
Krzysztof Arsenowicz (ur. 1954). Aktor-śpiewak Teatru Muzycznego w Gdyni. Później - prezenter polonijnego Radia Chicago. 
Adriana Asti (ur. 1931). Włoska aktorka. 
Zygmunt Babiak (ur. 1958). Aktor, lalkarz, muzyk. 
Pamela Bach (ur. 1963). Amerykańska aktorka. 
Jeff Baena (ur. 1977). Amerykański reżyser i scenarzysta. 
Mieczysław Banasik (ur. 1940). Aktor.
Bronisław Baraniecki (ur. 1934). Operator, reżyser filmów dokumentalnych.

Brigitte Bardot (ur. 1934). Francuska modelka, aktorka, piosenkarka.
Gianfranco Barra (ur. 1940). Włoski aktor. 
Jiří Bartoška (ur. 1947). Czeski aktor. 
Pipo Baudo (ur. 1936). Włoski prezenter telewizyjny, wieloletni dyrektor artystyczny i konferansjer Festiwalu Piosenki Włoskiej w San Remo.
Alain Belmondo (ur. 1931). Francuski producent. Brat Jeana-Paula Belmondo. 
Robert Benton (ur. 1932). Amerykański scenarzysta, reżyser, producent. 
Rudolf van den Berg (ur. 1949). Holenderski reżyser, scenarzysta. 
Ingrid van Bergen (ur. 1931). Niemiecka aktorka.
Jack Betts (ur. 1929). Amerykański aktor. 
Henryk Bielski (ur. 1935). Reżyser, asystent i współpracownik reżysera, II reżyser. Zygmunt Biernat (ur. 1935). Aktor teatrów Zabrza, Sosnowca i Katowic (Teatr Lalki i Aktora Ateneum). 
Bertrand Blier (ur. 1939). Francuski reżyser, scenarzysta. 
Alicja Bobrowska (ur. 1936). Aktorka, malarka, rzeźbiarka. Pierwsza powojenna Miss Polonia (1957). 

Andrzej Bogusz (ur. 1943). Aktor, reżyser dubbingu. 
Yves Boisset (ur. 1939). Francuski reżyser i scenarzysta. 
Paolo Bonacelli (ur. 1937). Włoski aktor, głównie teatralny. 
Randy Boone (ur. 1942). Amerykański aktor. 
Piotr Borkowski (ur. 1972). Scenarzysta, kulturoznawca, literaturoznawca, anglista, filmoznawca. 
Eva Borušovičová (ur. 1970). Słowacka scenarzystka. 
Lise Bourdin (ur. 1925). Francuska aktorka i modelka.
Marta Bratkowska (ur. 1966). Dziennikarka, krytyk literacki, scenarzystka. 
Arthur Brauss (ur. 1936). Niemiecki aktor. 

Françoise Brion (ur. 1933). Francuska aktorka.
Stanisław Brudny (ur. 1930). Aktor. W latach 1951-1972 występował w Teatrze Śląskim w Katowicach. 
Krzysztof Buczek (ur. 1956). Twórca efektów specjalnych i pirotechnicznych. 

Celso Bugallo (ur. 1947). Hiszpański aktor. 
Tadeusz Bukowski (1941). Realizator dźwięku (głównie w filmach dokumentalnych).
Leka Bungo (ur. 1944). Albański aktor, scenarzysta, reżyser. 
Ruth Buzzi (ur. 1936). Amerykańska aktorka. 
Claudia Cardinale (ur. 1938). Włoska aktorka i piosenkarka. 
Nadia Cassini (ur. 1949). Amerykańsko-włoska aktorka. 
Richard Chamberlain (ur. 1934). Amerykański aktor i piosenkarz. 
Leslie Charleson (ur. 1945). Amerykańska aktorka. 
Jacques Charrier (ur. 1936). Francuski aktor, producent, malarz, z wykształcenia ceramik. 

Mirosław Chojecki (ur. 1949). Scenarzysta i producent filmów dokumentalnych, wydawca, twórca Niezależnej Oficyny Wydawniczej "NOWa".
Piotr Cieplak (ur. 1960). Reżyser teatralny.
Souleymane Cissé (ur. 1940). Malijski reżyser, scenarzysta, producent filmowy. 
Alf Clausen (ur. 1941). Amerykański kompozytor muzyki filmowej i telewizyjnej. 
David Steven Cohen (ur. 1966). Amerykański scenarzysta i producent, głównie filmów animowanych.

Arthur Cohn (ur. 1927). Szwajcarski producent.
Pauline Collins (ur. 1940). Brytyjska aktorka.
Stuart Craig (ur. 1942). Brytyjski scenograf. 
Nicole Croisille (ur. 1936). Francuska aktorka. 
Pat Crowley (ur. 1933). Amerykańska aktorka. 
Francisco Cuoco (ur. 1933). Brazylijski aktor. 
Ewa Czajkowska-Smożewska (ur. 1950). Aktorka.
Alina Czerwińska (ur. ?). Aktorka-lalkarka. 
Ewa Dałkowska (ur. 1947). Aktorka. 
Florence Delay (ur. 1941). Francuska aktorka i pisarka. 
Wiesława Dembińska (reż. 1936). Realizatorka dźwięku filmów dokumentalnych (w większości) i fabularnych. 
Émilie Dequenne (ur. 1981). Belgijska aktorka. 
Jerzy Derfel (ur. 1941). Kompozytor, pianista, aranżer, także twórca muzyki filmowej. 
Dharmendra (właśc. Dharmendra Singh Deol, ur. 1935). Indyjski aktor i polityk.
Carlos (Cacá) Diegues (ur. 1940). Brazylijski reżyser, scenarzysta, producent. 
Krzesisława Dubielówna (Dubiel-Hrydzewicz, ur. 1934). Aktorka teatrów Katowic (Teatr Śląski), Krakowa-Nowej Huty, Wrocławia. Pedagog. 
Jerzy Dziewulski (ur. 1943). Policjant, pracownik służby kontrterrorystycznej, polityk, scenarzysta filmów dokumentalnych, konsultant filmów. 
Nicholas Eadie (ur. 1958). Australijski aktor. 
Verónica Echegui (właśc. Verónica Fernández Echegaray, ur. 1983). Hiszpańska aktorka. 

Emilio Echevarría (ur. 1944). Meksykański aktor. 
Tom Edwards (ur. 1945). Brytyjski dziennikarz radiowy i telewizyjny.
Ingeborg Elzevier (ur. 1936). Holenderska aktorka. 
Jacob Ericksson (ur. 1967). Szwedzki aktor. 
Maria Etienne (ur. 1940). Tłumaczka, adaptatorka dialogów w polskich wersjach filmów zagranicznych. 
Jurij Felipenko (ur. 1993). Ukraiński aktor. 

Pat Finn (ur. 1965).Amerykański aktor.
Simon Fisher-Becker (ur. 1961). Brytyjski aktor. 
Stanisław Fiuk-Cisowski (ur. 1947). Reżyser filmów dokumentalnych. 
James Foley (ur. 1953). Amerykański reżyser, scenarzysta. 
Frederick Forsyth (ur. 1938). Brytyjski pisarz. Twórca wielu sfilmowanych powieści sensacyjnych i thrillerów.
Connie Francis (właśc. Concetta Rosa Maria Franconero, ur. 1937). Amerykańska piosenkarka, kompozytorka, aktorka, artystka estradowa. 
Samuel French (ur. 1980). Amerykański aktor. 
Paweł Gabor (ur. 1998). Aktor teatru w Zielonej Górze. 
Ed Gale (ur. 1963). Amerykański aktor i kaskader. 
Paweł Galia (ur. 1943). Aktor teatrów Wrocławia, Krakowa i Warszawy. 
Andrzej Galiński (ur. 1937). Reżyser, scenarzysta i operator filmów dokumentalnych.

Gil Gerard (ur. 1943). Amerykański aktor, reżyser, producent.
Preta Gil (właśc. Preta Maria Gadelha Gil Moreira, ur. 1974). Brazylijska aktorka, piosenkarka, prezenterka telewizyjna.
Eleonora Giorgi (ur. 1953). Włoska aktorka. 
Remo Girone (ur. 1948). Włoski aktor. 
Łarisa Gołubkina (ur. 1940). Radziecka i rosyjska aktorka. 
Marek Grabowski (ur. 1961). Aktor. 
Zija Grapshi (ur. 1931). Albański aktor. 
Adam Greenberg (ur. 1937). Izraelski i amerykański operator, urodzony w Polsce.
Graham Greene (ur. 1952). Kanadyjski aktor. 
Jan Grenwald (ur. 1959). Wieloletni pracownik techniczny Teatru Żydowskiego. 
Krystyna Grochowicz (Koch, ur. 1936). Asystent i współpracownik reżysera, II reżyser. 

Bogdan Grzeszczak (ur. 1962). Aktor. 
Sofija Gubajdulina (ur. 1931). Radziecka i rosyjska (pochodzenia tatarskiego),  kompozytorka muzyki filmowej, reprezentantka nurtu „nowej muzyki religijnej”.
Nina Gulajewa (ur. 1931). Radziecka i rosyjska aktorka, głównie głosowa. 
Gene Hackman (ur. 1930). Amerykański aktor, pisarz. 
Lynn Hamilton (ur. 1930). Amerykańska aktorka. 
Paweł Hartlieb (ur. 1974). Aktor, wokalista.
Takaya Hashi (właśc. Takaya Katō, ur. 1952). Japoński aktor dubbingowy.
Jan Hernik (ur. 1981). Rekwizytor. 
Paweł Hegeman (ur. 1950). Kierownik produkcji. 
Rami Heuberger (ur. 1963). Izraelski aktor. 
Maureen Hingert (Maureen Neliya Ballard, Jana Davi, ur. 1937). Lankijska modelka, tancerka i aktorka.
Oldo Hlaváček (ur. 1934). Słowacki aktor i prezenter telewizyjny. 
Richard Hobert (ur. 1951). Szwedzki reżyser i scenarzysta. 
Hulk Hogan (właśc. Terry Gene Bollea, ur. 1953). Amerykański wrestler, aktor. 
Polly Holliday (ur. 1937). Amerykańska aktorka. 
Julian Holloway (ur. 1944). Brytyjski aktor, głównie dubbingowy.
Rick Hurst (ur. 1946). Amerykański aktor. 
Paul Hüttel (ur. 1935). Duński aktor. 
Tatsuya Ivakadai (ur. 1932). Japoński aktor.
Ken Jacobs (ur. 1933). Amerykański reżyser. 
Stanley R. Jaffe (ur. 1940). Amerykański producent i reżyser. 
Tomasz Jakubiak (ur. 1983). Kucharz, autor książek kucharskich, osobowość telewizyjna.
Wacław Janicki (ur. 1944). Aktor (niezawodowy) teatru Cricot 2, jubiler, często występował w duecie z bratem bliźniakiem, Lesławem. 
Jadwiga Jankowska-Cieślak (ur. 1951). Aktorka. 
Horst Janson (ur. 1935). Niemiecki aktor. 
Rajmund Jarosz (ur. 1935). Aktor.
Tomasz Jarosz (ur. 1962). Aktor teatralny, dubbingowy, filmowy. 
Joanna Jarzębska (ur. 1937). Aktorka.
Peter Jason (ur. 1944). Amerykański aktor. 
Claude Jarman Jr. (ur. 1934). Amerykański aktor. 
Jerzy Jednorowski (ur. ?). Producent i dystrybutor filmowy. 
David Johansen (ur. 1950). Amerykański piosenkarz, tekściarz, aktor. 
Jonathan Joss (ur. 1965). Amerykański aktor. 
Ksienija Kaczalina (ur. 1971). Rosyjska aktorka.
Jonathan Kaplan (ur 1947). Amerykański reżyser, scenarzysta, producent. 
Jurij Kara (ur. 1954). Radziecki i rosyjski reżyser, scenarzysta, producent. 
Eleni Karpeta (ur. 1937). Grecka aktorka. 
Maciej Karpiński (ur. 1950). Prozaik, dramaturg, scenarzysta, krytyk literacki i teatralny, producent, aktor. 
Tchéky Karyo (ur. 1953). Francuski aktor.
Nicky Katt (ur. 1970). Amerykański aktor. 
Diane Keaton (właśc. Diane Hall, ur. 1946). Amerykańska aktorka, reżyserka, producentka. 

Jakub Kielak (ur. 1983). Pracownik oświetlenia. 
Udo Kier (właśc. Kierspe, ur. 1944). Niemiecki aktor i reżyser.
Maciej Kieres (ur. 1974). Kompozytor, pianista, dziennikarz telewizyjny, reżyser filmów dokumentalnych.
David Killick (ur. 1938). Brytyjski aktor. 
Val Kilmer (ur. 1959). Amerykański aktor i producent. 
Sally Kirkland (ur. 1941). Amerykańska aktorka.
Arkadiusz Klucznik (ur. 1967). Aktor i reżyser teatralny. 
Włodzimierz Kłaczyński (ur. 1933). Pisarz i weterynarz. 
Marilyn Knowlden (ur. 1926). Amerykańska aktorka dziecięca. 
Joanna Kołaczkowska (ur. 1966). Aktorka kabaretowa, autorka tekstów. 
Rafał Kołsut (ur. 1990). Aktor dubbingowy, wykładowca, historyk komiksu, scenarzysta.
Izabella Konarzewska (ur. 1924). Scenograf, kostiumograf, dekorator wnętrz. 
Leszek Kopeć (ur. 1951). Menadżer kultury, producent, przedsiębiorca, pisarz, wydawca. 

Marcin Korzekwa (ur. 1983). Pracownik Wytwórni Filmów Oświatowych w Łodzi. 
Ted Kotcheff (ur. 1931). Kanadyjski reżyser i producent. 
Tomira Kowalik (ur. 1947). Aktorka. 
Urszula Kozioł (ur. 1931). Poetka, felietonistka, dramatopisarka, autorka powieści i opowiadań. Starsza siostra Andrzeja (wokalisty zespołu Vox). 
Jiři Krampol (ur. 1938). Czeski aktor. 
Iwan Krasko (ur. 1930). Radziecki i rosyjski aktor. 
Emanuel Kraus (ur. 1950). Aktor. 
Horst Krause (ur. 1941). Niemiecki aktor.
Wojciech Król (ur. 1938). Operator. 
Bożenna Krubska (ur. ?). Montażystka filmów dokumentalnych.
Sławomir Kryński (ur. 1952). Reżyser i scenarzysta.
Tomasz Kubiatowicz (ur. 1956). Aktor. 
Janusz Kwasowski (ur. 1948). Aktor. 
Aleksander Kwiatkowski (ur. 1935). Krytyk filmowy, historyk filmu, juror festiwali filmowych, znawca filmu górskiego, tłumacz, podróżnik, bibliofil. 
Grzegorz Kwieciński (ur. 1957). Grafik, scenograf, reżyser teatrów lalkowych.
Grzegorz Kwinta (ur. 1949). Reżyser, scenarzysta, realizator filmów dokumentalnych.
Philippe Labro (ur. 1936). Francuski reporter, pisarz, scenarzysta, reżyser. 
Diane Ladd (właśc. Rose Diane Lanier, ur. 1935). Amerykańska aktorka. Matka Laury Dern.
Cleo Laine (właśc. Clementine Dinah Bulloc, ur. 1927). Brytyjska wokalistka i aktorka. 

Lotte Ledl (ur. 1930). Austriacka aktorka, głównie dubbingowa.
Eric Legrand (ur. 1952). Francuski aktor. 
Tom Lehrer (ur. 1928). Amerykański piosenkarz, muzyk, pianista, satyryk, matematyk. 

Jørgen Leth (ur. 1937). Duński reżyser filmów dokumentalnych, poeta.
Ananda Lewis (ur. 1973). Amerykańska modelka pochodzenia afrykańskiego. 
Robert Lipiński (ur. ?). Kierownik i organizator produkcji, kierownik planu. 
Tajisija Litwinienko (ur. 1935). Radziecka i ukraińska aktorka. 
June Lockhart (ur. 1925). Amerykańska aktorka. 
Berta Loran (ur. 1926). Brazylijska aktorka polskiego pochodzenia. 
David Lynch (ur. 1946). Amerykański reżyser, aktor, producent, scenarzysta, malarz, muzyk.  

„Maleńki budyneczek z pleksyglasową półkulą, wewnątrz sieć korytarzy, pracownie, jadalnia, świetlica i sypialnie”

Na dworze zimno? Bardzo zimno? No to poczytajmy taka ciekawostkę…

14 grudnia 1911 roku, około godziny 15, Roald Amundsen zdobył południowy biegun Ziemi. Miesiąc później – pokonując nadludzkie trudności - stanął tam Robert Falcon Scott. Wstrząsający pamiętnik tego drugiego przedstawiłyśmy TUTAJ. A kiedy przybył tam nasz rodak?

Pierwszym Polakiem na biegunie południowym był redaktor Czesław Nowicki, który – jak podaje Piotr Köhler (z Pracowni Badań Polarnych Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego) - 7 listopada 1961 r. odwiedził amerykańską stację badawczą Amundsena-Scotta (zob. TUTAJ). Tę datę podają też inne źródła, np. TUTAJ i TUTAJ. W bibliotece posiadamy zaś książkę („Polskie nazwy na mapie świata” Bolesława Kuźmińskiego, sygn. 101957) wskazującą inną datę. Przeczytajmy (podkreślenie nasze):

„Na zaproszenie rządu amerykańskiego odbył (…) w 1962 roku podróż na Antarktydę, jako wysłannik (…) popularnego miesięcznika „Problemy". 6 listopada wyruszył drogą lotniczą do Nowego Jorku, a po dwóch dniach dalej, na Antarktydę. Po zbadaniu stacji polarnej Mc Murdo - głównej bazy polarników amerykańskich - 17 listopada na potężnym samolocie Herkules, którego moc silników prawie dwukrotnie przewyższała moc silników naszego okrętu flagowego Batory, odleciał na biegun, gdzie wylądował na znajdującej się tam pomocniczej stacji badawczej Amundsen-Scott. Oto jego wrażenia opisane w „Problemach":

‹o godzinie 16 czasu miejscowego lądujemy w odległości kilkuset metrów od stacji Amundsen-Scott. Oczekują nas pracownicy stacji. Rozglądam się dookoła. Gdzie ta stacja? Maleńki budyneczek z pleksyglasową półkulą i maszty antenowe wskazują kierunek. Zimno zapiera oddech. Temperatura na termometrach stacyjnych -46°C. Jak oka w głowie pilnuję aparatów fotograficznych, żeby nie zamarzły. Trzymam je pod ciepłym skafandrem. Głębokim tunelem, wyrytym w śniegu, wchodzimy do stacji. Zbudowana w 1956 roku na powierzchni, dziś pokryta wielometrową warstwą śniegu. Wewnątrz sieć korytarzy, pracownie, jadalnia, świetlica i sypialnie. Oglądamy wszystko dość pośpiesznie, ponieważ chcemy jak najprędzej stanąć na Biegunie, który znajduje się w odległości kilkuset metrów od stacji. Maszt stojący na Biegunie widzieliśmy już z daleka. Idziemy początkowo dosyć szybko, potem coraz wolniej brniemy przez zaspy. Ale nie one były przyczyną zwolnienia tempa. Jesteśmy na wysokości ponad 3000 m i początkowo o tym zapomnieliśmy. Idę trochę podniecony, bo przecież bądź co bądź będę pierwszym Polakiem na Południowym Biegunie Geograficznym. Na ostatnich kilkudziesięciu metrach przyspieszam kroku, zadyszany zbliżam się do masztu. Jestem na Biegunie. Ogarnęła mnie (…) trochę może samolubna, cicha radość. Spojrzałem na zegarek. Jest godzina 17. Fotografujemy się. Ale trwa to bardzo krótko, bo po chwili aparaty zamarzły. Termometr na słupie wskazuje -60°C. Wiatr, który się zerwał, zmusił nas do odwrotu. Nauczeni doświadczeniem, mimo siarczystego mrozu wolnym krokiem wracamy na stację. Tu pochłaniamy jednym haustem filiżankę gorącej kawy. Wstępuje w nas błogie ciepło. Zdejmujemy kaptury, czapki, skafandry. Na stacji temperatura +20°C. Trochę jesteśmy osowiali. To chyba szok tej 80-stopniowej różnicy temperatury. Druga i trzecia filiżanka kawy przywraca nam równowagę.›”

Książki (nie)zapomniane – Pisał i śpiewał o tym, co najważniejsze

Literat, kompozytor, piosenkarz. Bard. LEONARD COHEN (1934-2016). Tomik "Słynny niebieski prochowiec" (nawiązujący do utworu „Famous Blue Raincoat”) zawiera wybór wierszy i piosenek.

Pisał i śpiewał o życiu, codzienności, miłości, wierze, przemijaniu. O tym, co istotne. Oto niektóre (ważne) tematy…

… Los, cierpienie, odniesione rany, np. "Miejski Chrystus", "Co ja tu robię".
… Tradycja, historia, etyka, np. "Opowiadanie Izaaka"… Postacie historyczne, np. "Królowo Wiktorio", "Dzisiaj tu, jutro tam" (George Washington, Franklin D. Roosevelt) … Ciężar sławy, np. brzemię dziejów spadające na ramiona słabej dziewczyny, czyli "Joanna D'Arc":

"Tylko płomień biegnie za Joanną
Kiedy jedzie konno przez ciemność
Nawet księżyc jej zbroi nie złoci
Jest sama wśród dymu i nocy
I mówi - Już mnie ta wojna zmęczyła
Chcę być znowu taka jak byłam"
(Tł. Maciej Karpiński i Maciej Zembaty)

… Trwanie, ludzie warci pamięci, np. "Są ludzie".
… Niepewność czasu, w którym żyjemy, niepokoje codzienności, np. "Uliczne opowieści":

"Dokąd wiodą te autostrady
Skoro jesteśmy już wolni?
Dlaczego maszerują armie
Które wróciły z wojny?"
(Tł. Maciej Karpiński i Maciej Zembaty)

„Wciąż wojna trwa między biednym i bogatym
Wojna między mężczyzną i kobietą
Między tymi którzy mówią tak
I tymi którzy wiecznie przeczą"
("Wciąż wojna trwa", tł. Maciej Karpiński i Maciej Zembaty)

… Porażająca zwyczajność zła, np. "Wszystko, co należy wiedzieć o Adolfie Eichmannie".
… Bliskie sercu miejsca, np. "To tylko miasto, kochanie".
… Miłość, tęsknota, smutek, mijanie, ciało, np. "Zabierz tęsknotę", "Prawdziwa miłość nie zostawia śladów", "Okno", "Tańcz mnie po miłości kres", zwykle możliwa do opisania w poetyce paradoksu, np. "Posiadając wszystko":

"Martwisz się, że odejdę.
Nie odejdę od ciebie.
Tylko obcy wędrują.
Posiadając wszystko,
nie mam dokąd odejść."
(Tł. Maciej Karpiński)

… Droga, wędrówka, wygnanie, np. "Zabłąkany Kanadyjczyk", "Zuzanna":

"Pan Jezus był żeglarzem (...)
Gdy upewnił się że tylko
Mogą widzieć Go tonący
Rzekł - Żeglować będą ludzie
Aż ich morze wyswobodzi..."
(Tł. Maciej Zembaty)

… Bóg, np. "Dzisiaj tu, jutro tam":

"Zapytałem raz Jezusa, czy nienawiść w sercu ma
do ludzkości, co skazała Go na krzyż?
- O miłości lepiej mów,
nie mam czasu, bywaj zdrów;
tyle jeszcze do zrobienia, muszę iść."
(Tł. Maciej Karpiński i Maciej Zembaty)

… Przyroda, chwile, piękno, chociaż czasem bolesne, np. "Modlitwa o zachód słońca", "Letnie haiku dla Franka i Marian Scott".
… Autotematyzm, np. "Jak mówić poezję":

"Nie rób ze słowa czegoś, czym ono nie jest. (...) Nie próbuj wzbić się w powietrze, kiedy mówisz o lataniu. Nie zamykaj oczu i niech głowa nie opada ci na ramię, kiedy mówisz o śmierci. (...) Jakiego wyrazu domaga się nasza epoka? Nasza epoka nie domaga się żadnego wyrazu. (...) Wymawiaj słowa, podawaj dane, usuń się w cień." (Tł. Maciej Karpiński)

… Testament, modlitwa wstawiennicza, czyli "Jeśli wola Twa":

"Jeśli wola Twa
to umilknę znów 
i uciszę głos
tak jak kiedyś już (...)
Jeśli wola Twa
prawdą zabrzmi głos
i z Kalwarii tej 
pieśń zaśpiewam swą"
(Tł. Maciej Zembaty)

Leonard Cohen, Słynny niebieski prochowiec. Wiersze i piosenki, tł. Maciej Karpiński, Maciej Zembaty, Bydgoszcz 1990. ISBN 83-7003-095-5 (sygn. 132260).