„Maleńki budyneczek z pleksyglasową półkulą, wewnątrz sieć korytarzy, pracownie, jadalnia, świetlica i sypialnie”

Na dworze zimno? Bardzo zimno? No to poczytajmy taka ciekawostkę…

14 grudnia 1911 roku, około godziny 15, Roald Amundsen zdobył południowy biegun Ziemi. Miesiąc później – pokonując nadludzkie trudności - stanął tam Robert Falcon Scott. Wstrząsający pamiętnik tego drugiego przedstawiłyśmy TUTAJ. A kiedy przybył tam nasz rodak?

Pierwszym Polakiem na biegunie południowym był redaktor Czesław Nowicki, który – jak podaje Piotr Köhler (z Pracowni Badań Polarnych Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego) - 7 listopada 1961 r. odwiedził amerykańską stację badawczą Amundsena-Scotta (zob. TUTAJ). Tę datę podają też inne źródła, np. TUTAJ i TUTAJ. W bibliotece posiadamy zaś książkę („Polskie nazwy na mapie świata” Bolesława Kuźmińskiego, sygn. 101957) wskazującą inną datę. Przeczytajmy (podkreślenie nasze):

„Na zaproszenie rządu amerykańskiego odbył (…) w 1962 roku podróż na Antarktydę, jako wysłannik (…) popularnego miesięcznika „Problemy". 6 listopada wyruszył drogą lotniczą do Nowego Jorku, a po dwóch dniach dalej, na Antarktydę. Po zbadaniu stacji polarnej Mc Murdo - głównej bazy polarników amerykańskich - 17 listopada na potężnym samolocie Herkules, którego moc silników prawie dwukrotnie przewyższała moc silników naszego okrętu flagowego Batory, odleciał na biegun, gdzie wylądował na znajdującej się tam pomocniczej stacji badawczej Amundsen-Scott. Oto jego wrażenia opisane w „Problemach":

‹o godzinie 16 czasu miejscowego lądujemy w odległości kilkuset metrów od stacji Amundsen-Scott. Oczekują nas pracownicy stacji. Rozglądam się dookoła. Gdzie ta stacja? Maleńki budyneczek z pleksyglasową półkulą i maszty antenowe wskazują kierunek. Zimno zapiera oddech. Temperatura na termometrach stacyjnych -46°C. Jak oka w głowie pilnuję aparatów fotograficznych, żeby nie zamarzły. Trzymam je pod ciepłym skafandrem. Głębokim tunelem, wyrytym w śniegu, wchodzimy do stacji. Zbudowana w 1956 roku na powierzchni, dziś pokryta wielometrową warstwą śniegu. Wewnątrz sieć korytarzy, pracownie, jadalnia, świetlica i sypialnie. Oglądamy wszystko dość pośpiesznie, ponieważ chcemy jak najprędzej stanąć na Biegunie, który znajduje się w odległości kilkuset metrów od stacji. Maszt stojący na Biegunie widzieliśmy już z daleka. Idziemy początkowo dosyć szybko, potem coraz wolniej brniemy przez zaspy. Ale nie one były przyczyną zwolnienia tempa. Jesteśmy na wysokości ponad 3000 m i początkowo o tym zapomnieliśmy. Idę trochę podniecony, bo przecież bądź co bądź będę pierwszym Polakiem na Południowym Biegunie Geograficznym. Na ostatnich kilkudziesięciu metrach przyspieszam kroku, zadyszany zbliżam się do masztu. Jestem na Biegunie. Ogarnęła mnie (…) trochę może samolubna, cicha radość. Spojrzałem na zegarek. Jest godzina 17. Fotografujemy się. Ale trwa to bardzo krótko, bo po chwili aparaty zamarzły. Termometr na słupie wskazuje -60°C. Wiatr, który się zerwał, zmusił nas do odwrotu. Nauczeni doświadczeniem, mimo siarczystego mrozu wolnym krokiem wracamy na stację. Tu pochłaniamy jednym haustem filiżankę gorącej kawy. Wstępuje w nas błogie ciepło. Zdejmujemy kaptury, czapki, skafandry. Na stacji temperatura +20°C. Trochę jesteśmy osowiali. To chyba szok tej 80-stopniowej różnicy temperatury. Druga i trzecia filiżanka kawy przywraca nam równowagę.›”

Książki (nie)zapomniane – Pisał i śpiewał o tym, co najważniejsze

Literat, kompozytor, piosenkarz. Bard. LEONARD COHEN (1934-2016). Tomik "Słynny niebieski prochowiec" (nawiązujący do utworu „Famous Blue Raincoat”) zawiera wybór wierszy i piosenek.

Pisał i śpiewał o życiu, codzienności, miłości, wierze, przemijaniu. O tym, co istotne. Oto niektóre (ważne) tematy…

… Los, cierpienie, odniesione rany, np. "Miejski Chrystus", "Co ja tu robię".
… Tradycja, historia, etyka, np. "Opowiadanie Izaaka"… Postacie historyczne, np. "Królowo Wiktorio", "Dzisiaj tu, jutro tam" (George Washington, Franklin D. Roosevelt) … Ciężar sławy, np. brzemię dziejów spadające na ramiona słabej dziewczyny, czyli "Joanna D'Arc":

"Tylko płomień biegnie za Joanną
Kiedy jedzie konno przez ciemność
Nawet księżyc jej zbroi nie złoci
Jest sama wśród dymu i nocy
I mówi - Już mnie ta wojna zmęczyła
Chcę być znowu taka jak byłam"
(Tł. Maciej Karpiński i Maciej Zembaty)

… Trwanie, ludzie warci pamięci, np. "Są ludzie".
… Niepewność czasu, w którym żyjemy, niepokoje codzienności, np. "Uliczne opowieści":

"Dokąd wiodą te autostrady
Skoro jesteśmy już wolni?
Dlaczego maszerują armie
Które wróciły z wojny?"
(Tł. Maciej Karpiński i Maciej Zembaty)

„Wciąż wojna trwa między biednym i bogatym
Wojna między mężczyzną i kobietą
Między tymi którzy mówią tak
I tymi którzy wiecznie przeczą"
("Wciąż wojna trwa", tł. Maciej Karpiński i Maciej Zembaty)

… Porażająca zwyczajność zła, np. "Wszystko, co należy wiedzieć o Adolfie Eichmannie".
… Bliskie sercu miejsca, np. "To tylko miasto, kochanie".
… Miłość, tęsknota, smutek, mijanie, ciało, np. "Zabierz tęsknotę", "Prawdziwa miłość nie zostawia śladów", "Okno", "Tańcz mnie po miłości kres", zwykle możliwa do opisania w poetyce paradoksu, np. "Posiadając wszystko":

"Martwisz się, że odejdę.
Nie odejdę od ciebie.
Tylko obcy wędrują.
Posiadając wszystko,
nie mam dokąd odejść."
(Tł. Maciej Karpiński)

… Droga, wędrówka, wygnanie, np. "Zabłąkany Kanadyjczyk", "Zuzanna":

"Pan Jezus był żeglarzem (...)
Gdy upewnił się że tylko
Mogą widzieć Go tonący
Rzekł - Żeglować będą ludzie
Aż ich morze wyswobodzi..."
(Tł. Maciej Zembaty)

… Bóg, np. "Dzisiaj tu, jutro tam":

"Zapytałem raz Jezusa, czy nienawiść w sercu ma
do ludzkości, co skazała Go na krzyż?
- O miłości lepiej mów,
nie mam czasu, bywaj zdrów;
tyle jeszcze do zrobienia, muszę iść."
(Tł. Maciej Karpiński i Maciej Zembaty)

… Przyroda, chwile, piękno, chociaż czasem bolesne, np. "Modlitwa o zachód słońca", "Letnie haiku dla Franka i Marian Scott".
… Autotematyzm, np. "Jak mówić poezję":

"Nie rób ze słowa czegoś, czym ono nie jest. (...) Nie próbuj wzbić się w powietrze, kiedy mówisz o lataniu. Nie zamykaj oczu i niech głowa nie opada ci na ramię, kiedy mówisz o śmierci. (...) Jakiego wyrazu domaga się nasza epoka? Nasza epoka nie domaga się żadnego wyrazu. (...) Wymawiaj słowa, podawaj dane, usuń się w cień." (Tł. Maciej Karpiński)

… Testament, modlitwa wstawiennicza, czyli "Jeśli wola Twa":

"Jeśli wola Twa
to umilknę znów 
i uciszę głos
tak jak kiedyś już (...)
Jeśli wola Twa
prawdą zabrzmi głos
i z Kalwarii tej 
pieśń zaśpiewam swą"
(Tł. Maciej Zembaty)

Leonard Cohen, Słynny niebieski prochowiec. Wiersze i piosenki, tł. Maciej Karpiński, Maciej Zembaty, Bydgoszcz 1990. ISBN 83-7003-095-5 (sygn. 132260).

Co (i jak) świętuje się w literaturze?

Uroczystość, Święto, Dzień, Wspomnienie… Chyba nie ma dnia w roku, w którym kogoś nie wspominamy lub czegoś nie świętujemy. Są dni szczególnie podniosłe, jak Dzień Nauczyciela lub Dzień Bibliotekarza (niemal z obowiązku należało podać te przykłady), ale i mało znane, np. Wielki Dzień Pszczół (8 sierpnia, owady w literaturze zob. TUTAJ) czy Dzień Liczby Pi (14 marca, TUTAJ). A oto niektóre święta przedstawione w literaturze.

ŚWIĘTA SZKOLNE. Od nich wypada zacząć. Dzień Nauczyciela był wspomniany TUTAJ. Do wymienionych utworów można jeszcze dodać np. „Kwiat dla mego nauczyciela” Tadeusza  Kubiaka lub „Kwiaty dla nauczycieli” Tadeusza Śliwiaka. Jest też Dzień Wagarowicza, np. „Czereśnie zawsze muszą być dwie” Magdaleny Witkiewicz, "Dzień wagarowicza" Stanisława Grabowskiego i rozmaite Dni otwarte. Wydaje się, że każdy utwór prezentujący obraz szkoły i trudną pracę pedagogów szerzej otwiera nam drzwi do własnych wspomnień o latach edukacji (zob. m.in. TUTAJ, TUTAJ, TUTAJ). 

ŚWIĘTA PAŃSTWOWE, czyli Narodowe Święto Niepodległości, np. wiersze „Jedenasty listopada” Ludwika Wiszniewskiego, „Niepodległość” Marcina Wolskiego, „Czarna wiosna” Antoniego Słonimskiego i powieść „Generał Barcz” Juliusza Kadena-Bandrowskiego… Dzień Flagi, np. „Pieśń o fladze” Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, „Barwy ojczyste” Czesława Janczarskiego (zob. też TUTAJ)… Święto Konstytucji 3 Maja, np. „Powrót posła” Juliana Ursyna Niemcewicza, wzmianka w „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza (3 Maja - jako święto NMP Królowej Polski - poniżej). 

ŚWIĘTA RELIGIJNE. Jest ich w literaturze naprawdę sporo. Wymienimy niektóre. Boże Narodzenie i poprzedzająca je Wigilia, np. „Opowieść wigilijna” Charlesa Dickensa, „Uśmiech dzieciństwa "Marii Dąbrowskiej, "Baśń wigilijna" Czesława Miłosza… Objawienie Pańskie (Epifania, Trzech Króli), np. „Legendy Chrystusowe” Selmy Lagerlöf,  „Jechali ułani” Kazimiery Iłłakowiczówny… Wielkanoc TUTAJ… Zwiastowanie Pańskie, np. „Zwiastowanie” Kazimiery Zawistowskiej, „Zwiastowanie” Wojciecha Bąka… Boże Ciało, np. „Chłopi” Władysława St. Reymonta (TUTAJ)… Wszystkich Świętych i Zaduszki, np. „Dziadów część II” Adama Mickiewicza, „Chłopi” (tutaj także sporo innych świąt)… Święta Maryjne, np. NMP Królowej Polski („Hymn” Zygmunta Krasińskiego, „Królowa Korony Polskiej” Stanisława Wyspiańskiego), Matki Boskiej Częstochowskiej ("Matka Boska Częstochowska" Jana Lechonia)…  Uroczystości, święta i wspomnienia świętych, np. „Szaleńcy Boży” Zofii Kossak. Także np. andrzejki (TUTAJ), barbórka (TUTAJ), katarzynki (TUTAJ), mikołajki (TUTAJ), walentynki (TUTAJ). Inne przykłady: „Legenda o św. Aleksym”, „Kwiatki św. Franciszka z Asyżu” (inne utwory o nim TUTAJ), „Hymn do św. Kazimierza” Władysława Syrokomli, „Cień Ojca” Jana Dobraczyńskiego (o św. Józefie), „Wiatr od morza” Stefana Żeromskiego (o św. Wojciechu), „Stanisław” Karola Wojtyły (o św. Stanisławie ze Szczepanowa), „Historia św. Genowefy” Andrzeja Zbylitowskiego… Pesach (Święto Wiosny, Święto Przaśników) i inne święta żydowskie, np. „Żyd” Józefa Ignacego Kraszewskiego, „Meir Ezofowicz” Elizy Orzeszkowej... Muzułmański Bajram, np. "Giaur" George'a Gordona Byrona. 

ŚWIĘTA MAŁŻEŃSKIE I RODZINNE, to głównie rocznice i jubileusze małżeńskie, np. „Mirra, kadzidło i złoto” O.Henry’ego (TUTAJ), „Złote gody” Wisławy Szymborskiej. W tym kręgu można też ująć (nieco upraszczając): Dzień Dziecka, np. „Czego wam życzyć” Marii Terlikowskiej… Dzień Matki, np. „Bukiecik dla mamy” Włodzimierza Ścisłowskiego, „Bajka dla mamy” Heleny Bechlerowej. O matkach także m.in. TUTAJ, TUTAJ, TUTAJ, TUTAJ… Dzień Ojca - o literackich ojcach TUTAJ… Dzień Babci i Dzień Dziadka, np. „Wiersz dla babci”, „Dzień Dziadka” Wandy Chotomskiej, „Dla dziadka” Doroty Gellner. Rodzina i pokrewieństwo w literaturze również TUTAJ.

INNE ŚWIĘTA I WAŻNE DNI (w wyborze): Sylwester i Nowy Rok, np. „Magiczny wieczór. Sylwester w Zmysłowie” Agnieszki Krawczyk (z cyklu „Czary codzienności”)… Dzień Kobiet, np. „Dzień Kobiet” Gabrieli Gargaś, „8 Marca” Tadeusza Kubiaka. Kobieta w literaturze zob. np. TUTAJ… Prima aprilis, np. "Prima aprilis" Jana Brzechwy… Święto Pracy, np. „Król” Szczepana Twardocha, „Pierwszomajowe kwiaty” Czesława Janczarskiego… Noc świętojańska (Sobótka, Święto Kupały) TUTAJ… Dzień Górnika – o literackich górnikach TUTAJ… Urodziny omówiłyśmy niedawno, zaś imieniny – w pewnej mierze – powyżej (święci i błogosławieni). 

Tak, w literaturze chyba też nie ma dnia, w którym kogoś nie wspominamy lub czegoś nie świętujemy.

 Źródło fot. Pixabay.com

Literacki futbol

10 grudnia przypadł Światowy Dzień Piłki Nożnej. Jakiś czas temu wspominałyśmy Kazimierza Górskiego, a przy tej okazji - język komentatorów sportowych (z arcyzabawnymi, autentycznymi przykładami, TUTAJ). Była też mowa o historii dyscypliny – wraz z licznymi ciekawostkami (TUTAJ). Dzisiaj przedstawimy kilka książek (reprezentujących literaturę piękną) o futbolu. 

Najpierw trochę prozy, czyli literatura dla młodszych dzieci (np. "Stadiony świata Bartek Sałata" Wiesława Drabika) oraz tych starszych i młodzieży, np. "Do przerwy 0:1" Adama Bahdaja, "Szeptane" Pawła Beręsewicza, "Czerwona kartka dla Sprężyny" Jacka Podsiadły... Kryminały, np. "Sam na sam ze śmiercią" Nikodema Pałasza, "Gracz" Przemysława  Rudzkiego... Reportaż, czyli "Wojna futbolowa" Ryszarda Kapuścińskiego, która wybuchła po meczu rozegranym 15 czerwca 1969 r. przez Honduras i Salwador...

Utwory sceniczne o futbolu? Jak najbardziej! "Derby" Piotra Bulaka, poruszające temat kibicowskich bijatyk stadionowych lub "Mecz" Janusza Głowackiego, czyli układy prezesa,   wiceprezesa federacji z kilkoma innymi osobami przed meczem kadry z Holandią. Jednym słowem - nieczysta gra, prowadzona jeszcze przed pierwszym gwizdkiem! Kolejny "piłkarski poker".

Poezja. Jeden z najsławniejszych wierszy: „Match footballowy” Kazimierza Wierzyńskiego, z nagrodzonego na Olimpiadzie w Amsterdamie (1928 r.) tomiku „Laur olimpijski”. Literacki portret legendarnego hiszpańskiego bramkarza, Ricarda Zamory:

"Zamora wsparty w bramce o szczyt Pirenejów,
Piękniejszy niż Don Juan, obciśnięty w swetrze,
Jak dumny król, w chaosie center i wolejów,
Śledzi kulę świetlistą, prującą powietrze.”

Futurystyczny "Foot-bal wszystkich świętych. Prolog" Bruna Jasieńskiego (nie będziemy cytować z jego wszystkimi celowo popełnionymi błędami ortograficznymi), "Footbal" Tadeusza Peipera, "Kuplet footbalisty" Tadeusza Boya-Żeleńskiego, napisany w metrum... kolędy „Przybieżeli do Betlejem pasterze” (!):

"Przyjechali do Krakowa piłkarze (…)
Wielkie tłumy cisną się na boisku,
Wziął przy kasie jeden z drugim po pysku (…)
Już w powietrzu leci piłka wysoko,
Prawy łącznik już podbite ma oko (…)
Dziś Sobieski, miast na Turkach tępić miecz,
Pojechałby do Stambułu kopać mecz"

Kilka innych przykładów... Wieloznaczna "Pociągola" Mirona Białoszewskiego (TUTAJ), " Rzut karny" Mariana Grześczaka, "Piłka" Wojciecha Kawińskiego, "Piłkarze" Bohdana Drozdowskiego z metaforyczną pointą:

"Oto jest miska świata, ten stadion; na darni
my oddani dwu pasjom: strzałom i obronie,
my – biali w tych zawodach, przeciwnicy – czerwoni.
W każdym znicz olimpijski jak memento płonie.
My – zwodami i oni zwodami. My – atak!
Oni murem przed nami wypiętrzą się zaraz –
oni szturmem – my murem. Półtora zegara –
A przecież dość, by zmierzyć całe życie świata."

Także wspomnienie pamiętnego finałowego meczu Pucharu Europy na brukselskim Heysel (29 maja 1985 r.), w którym zagrali  Juventus i Liverpool, czyli pełen goryczy "Człowiek z Heysel" Józefa Barana: 

"i cóż
że na górze bachy
i pascale
boska harmonia
nieśmiertelnych idei

gdy w dole
po staremu
jaskiniowcy
rozwalają sobie
maczugami głowy

potem jedną z nich
rozgrywają mecz
na stadionie
z epoki kamienia łupanego

kopana głowa przeraźliwie
krzyczy na cały świat"

Powróćmy do lżejszego tonu. Może na zakończenie przypomnimy jeszcze piosenkę "Mój chłopiec" (wariantywny tytuł "Mój chłopiec piłkę kopie"), ze słowami Krystyny Wnukowskiej i muzyką Jerzego Haralda (właśc. Jana Liersza). Bez trudu można ją znaleźć w Internecie.

Ps. Mamy też sporo książek „nieliterackich” na temat futbolu. Kilka przykładów: „12 razy o prymat na świecie” Grzegorza Aleksandrowicza (sygn. 112990), „Polska piłka nożna” Józefa Hałysa (sygn. 115895, cz II B-2/8 b), „Pół wieku piłkarskich MŚ” Janusza Jelenia i Andrzeja Koniecznego (sygn. 93334), „Selekcjonerzy” Andrzeja Jucewicza (sygn. 125913).

Źródło il. Pixabay.com

„I ty, co rodzisz się, żyj!” (Edward Stachura)

Sto lat… Plurimos annos… Happy Birthday to You… Joyeux anniversaire... Alles Gute zum Geburstag... Tak, zbliżają się kolejne ważne Urodziny. Dziś podejmiemy temat narodzin (przyjścia na świat) i urodzin (kolejnych rocznic dnia narodzin) w literaturze.

„...większym ryzykiem rodzić się niż umrzeć” (Jan Twardowski)

W poezji antycznej istniał specjalny gatunek literacki z okazji narodzin dziecka lub rocznicy urodzin, odznaczający się kunsztownością formalną i bogactwem figur retorycznych. Genethliakon. Tworzyli go m.in. Auzoniusz, Owidiusz, Marcjalis, Stacjusz, Tibullus, Wergiliusz. A później...

NARODZINY. Pochwałę narodzin znajdujemy w "Biblii": kantyk Zachariasza (Łk 1, 76-79), słowa anioła obwieszczające pasterzom narodziny Jezusa (Łk 2, 10-14), kantyk Symeona wygłoszony podczas ofiarowania w świątyni (Łk 2, 29-32). W polskiej literaturze podniośle brzmi „Ojcowski psalm (Po urodzeniu się Kordianka)” Kornela Ujejskiego: 

„Ozłocił Pan wspaniale moje ściany liche,
Bo zesłał mi dzieciątko z nieba, światło ciche (…)
Błogosławieństwem dom mój nawiedził widomem
Błyszczący anioł, co rzekł: „Pokój z twoim domem!”
I zaledwie głos przebrzmiał, to niska ta chata
Swą strzechę jak ramiona dziękczynne rozplata,
I, podniósłszy ją w górę, swą małość przyczynia,
Aż stała się modlitwą wielką - jak świątynia.
I zaraz w niej przybrało wszystko pozór święty:
Radosnym przemówiły słowem nieme sprzęty,
Wszystkie skazy ponikły, kąty wyjaśniały
I cedrami zapachły dębowe powały,
Każde usta dobroci pełne, myśli bielsze,
A piosenki czeladzi co wieczór weselsze.”

Fakt narodzin wielu mitologicznych postaci odnajdujemy m.in. w „Mitologii” Jana Parandowskiego, zaś gatunkiem szczególnie ważnym w jego ukazywaniu jest saga rodzinna, powieść rzeka, np. „Noce i dnie” Marii Dąbrowskiej. Inne przykłady TUTAJ. W poezji piękno narodzin mamy m.in. w „Dziecku” Juliana Ejsmonda („Ten uśmiech, ten cud, to słońce, / ta radość, ta słodycz - to dziecko!”) i w „Dziecko się rodzi” Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego.

URODZINY. Nierzadko pojawiają się w literaturze dla młodego odbiorcy, np. w opowiadaniu „Urodziny” Ewy Kaniewskiej, „Dzieciach z Bullerbyn” Astrid Lindgren (urodziny Lisy i dziadka), „Poczwarce” Doroty Terakowskiej. Także w książkach „Koszmarny Karolek ma urodziny” Franceski Simon i „Yellow Bahama w prążki” Ewy Nowak.

Nietypowe są urodziny Frodo Bagginsa z „Władcy pierścieni” Johna Ronalda Reuela Tolkiena, gdyż… on sam wręcza gościom prezenty. Specyficznie świętują też rozwydrzona księżniczka z „Urodzin infantki” Oscara Wilde’a i przymuszony do tego tytułowy bohater „Urodzin Stanleya” Harolda Pintera (utwór będzie zaprezentowany w lutym).

„Niech żyje ziemia!
Niech żyje niebo!
I ty, co rodzisz się, żyj!

Niech żyje ziemia!
Niech żyje niebo!
I ty - pomiędzy tym - żyj!”

Temat podejmuje niemało poetów, którzy adresują wiersze do…
… siebie samych, np. zacytowane wyżej "Urodziny" Edwarda Stachury, „Elegia druga, urodzinowa” Stanisława Barańczaka, „Urodziny” Wisławy Szymborskiej, „Na moje 88 urodziny” Czesława Miłosza,
… członków rodziny, np. „do wnuczki na 18 urodziny” Tadeusza Różewicza,
… władców: królów, np. „Do Stanisława Augusta Króla Polskiego, W. Książęcia Lit. (Na dzień 17 stycznia, urodzeniem jego znakomity)” Adama Naruszewicza, … prezydentów, np. tomik „Wiersze o Bolesławie Bierucie”, które napisali m.in. Adam Ważyk, Jarosław Iwaszkiewicz, Antoni Słonimski i Wiktor Woroszylski (omówiony przez Michała Głowińskiego TUTAJ), … innych polityków, np. stworzone na 70. urodziny dyktatora "Słowo o Stalinie" Władysława Broniewskiego,
… innych poetów, np. „Marcinowi Świetlickiemu na 60 urodziny” Jarosława Klejnockiego,
… wszystkich anonimowych solenizantów, np. „Solenizanci” Juliana Tuwima:

„Którym nie ma kto tutaj winszować urodzin,
Solenizanci biedni, cudzy i nieznani!

Którzy nie macie dokąd kroków swoich zwrócić,
Gdy pleśnią szarej nudy pokój wasz zarasta,
O, moi nieszczęśliwi! Przestańcie się smucić!
Przyjdzie wam dziś winszować jasny Chrystus Miasta!”

Zbliżają się kolejne ważne Urodziny. O poetyckim oraz – ogólniej - literackim Bożym Narodzeniu było TUTAJ i TUTAJ, o kolędach patriotycznych TUTAJ i TUTAJ, a wdzięczny temat ptaszków w polskich kolędach pojawił się TUTAJ.

Źródło fot. Pixabay.com

Książki (nie)zapomniane - "Miesiąc nocy najdłuższej, bezlitosny grudzień"

Stan wojenny w Polsce. Wprowadzony 13 grudnia 1981, zawieszony 31 grudnia 1982,  zniesiony 22 lipca 1983. W tym okresie powstała sporo wierszy autorstwa nie tylko niegodzących się z rzeczywistością amatorów, ale także wybitnych poetów, np. "Przywracanie porządku" Stanisława Barańczaka, "Scena przy kominku" Ernesta Brylla, "Do Ryszarda Krynickiego - list" Zbigniewa Herberta, "Pieta Polska" Anny Kamieńskiej,  "Szczególnie obraźliwe" Ryszarda Krynickiego, "La Pologne martyre" Czesława Miłosza, "Hymn" Jana Polkowskiego, "Kęska" Adama Zagajewskiego. Także tomik "Czas zamarły. Wiersze stanu wojennego" TADEUSZA KIJONKI (1936-2017).

Smutne wiersze. Wymienimy kilka dominujących tematów i motywów, czyli...
... Nawiązanie do polskiej historii, zwykle łączące patriotyzm z religijnością i podkreślające  rolę Matki Bolesnej w ojczystych dziejach, np. "Męski rym", "Jeżeli jesteś":

"Co pokolenie – pokonane,
Strzaskany sztandar za sztandarem.
Pod niebem polskim błędnych planet
Znów próżne siły na zamiary. (...)
Co dom o zmroku matki bledną,
Że każda znów się stanie pietą"

... Motyw Bożego Narodzenia i przywołanie znanych kolęd, np. "Pasterka 1981":

"Znikąd gwiazdy betlejemskiej: po rękojeść wbity nóż.
Dmą syreny milicyjne zamiast łun anielskich trąb. (...)
Martwa noc. (…)
Jednak wyszli przed północą, jak na szychtę twardo brną.
W skrzepach mrozu, w ostach wiatru głuchoniemy łomot stóp.
Bo na murach zwiastowania słowa zaszły czarną krwią,
I co serce lęk, czy jeszcze żłóbek tam – czy boży grób."

i dalej - jak na poetę ze Śląska przystało - wspomnienie tragedii w KWK "Wujek":

"Słychać – wzbiera – krok za krokiem pióropuszy czarny szum:
Z „Wujka” idą, placu śmierci –
lulaj, lulaj w błyskach kul.

Lulaj, lulaj, ty, ziarenko światła śród podziemnych skał.
A na rękach niosą w darze –
Dziewięć przestrzelonych ciał."

oraz podziemnego strajku górników w kopalniach Piast" i "Ziemowit", np. "Zwiastowanie":

"Jak zwęglone zwłoki ciała powalone -
Ktoś tam czasem westchnie: pod Twoją obronę...
Pełznie pieśń błagalna, to grzmi, to opada –
Głazy ciężkich głosów błądzą po pokładach.
I znów cisza czarna wypala źrenice –
Ile dni minęło, jak nieba nie widzę?"

... Codzienna walka o zdobycie podstawowych środków do życia, np. "Mięso":

"Punkt szósta wybiegają ludzie do kolejek,
Tam tulą się do siebie w kostniejący mróz. (...)
Gdyby nie dekret, każdy byłby jeszcze wcześniej;
Gdy racje są wojenne liczy się i kość.
Co do grobu prócz mięsa człowiek z sobą weźmie
I prócz kości -
Czy jeszcze jest w człowieku coś?"

... Jednoznaczne ujęcie systemu wartości i antywartości, np. nawiązanie do postaci Kaina - archetypu pierwszego mordercy w "Braciach" i Hamleta z jego moralnymi dylematami w "Być":

"Od ojcobójstwa większą zbrodnią jest tyrania. (...)
Hamlet wie: nawet myśli już są na podsłuchu. (...)
I Hamlet musi zginąć, by pozostać sobą.
Sumienie nie ma granic, państwo - to granice."

... Wyjaskrawienie cech nieludzkiego czasu poprzez zobrazowanie dziecięcych marzeń, np. "Baśń" (tytuł także wiele "mówi"):

"Dzieciom śni się ogromna jak czołg…
Czekolada.

Jedzie, staje przed domem, kiwa lufą z wieży.
Znów ten zapach kakao z niemożliwych marzeń.
Nagle z czołgu wychodzi gromadka żołnierzy:
Są także czekolady -
Nadziane grylażem."

... Wykorzystanie religijnych gatunków literackich, np. kolędy (np. "Cicha noc") i pastorałki (np. "Pastorałka grudniowa"), pieśni, requiem (w tytule tomiku lub "Matce górniczej") oraz żałobnych ujęć wersyfikacyjnych, np. dystych elegijny skontrastowany z dziecięcą naiwnością podmiotu w "Rymowance".

Post factum. Stan wojenny zniesiono, ale epopeja cierpienia trwała. Dlatego w tomiku znalazł się wiersz "Ecce homo", upamiętniający męczeństwo ks. Jerzego Popiełuszki:

"Tę trumnę prostą niósł na barkach naród
Jak krzyż, co w niebo wrósł, by stać się wiarą"

Smutne wiersze. Świadectwo ciemnego czasu i wydarzeń, o których nie wolno zapomnieć.

Ps. Temat pokrewny: kolędy patriotyczne TUTAJ i TUTAJ.

Tadeusz Kijonka, Czas zamarły. Wiersze stanu wojennego, Warszawa 1991. ISBN 830702224X (sygn. 138829).
Można przeczytać
Krystyna Heska-Kwaśniewicz, Powrót Czasu zamarłego, „Śląsk” 2011, nr 12, s. 13.
Krystyna Heska-Kwaśniewicz, Przyszli nocą w uśpiony dom. Literackie echo tragedii w kopalni "Wujek", "Śląsk" 2006, nr 12, s. 15-17.
Mieczysław Inglot, O poezji stanu wojennego, „Język Polski w Szkole Średniej” 1992/93, z. 1, s. 4-16.

Od tabliczki do tabletu

„Historia czytelnictwa zatoczyła koło: od tabliczki do tabletu, od zwoju do przewijania” ("Z czego powstaje jabłko?", z rozmów Amosa Oza i Sziry Chadad).

Tablica. Pierwsze skojarzenie: szkoła. Tabliczka. Skojarzenie? Szkoła! Tę drugą uczniowie wykorzystywali w Polsce - zamiast zeszytu - nawet w okresie powojennym. Jednak sięgnijmy głębiej, by przypatrzyć się licznym zastosowaniom tablic i tabliczek oraz niektórym literackim ujęciom, a były i są to między innymi...
... Oczywiście, tablica szkolna, stojąca lub wisząca, także interaktywna, multimedialna, wirtualna (Padlet), np. „Kłótnia na tablicy” Marka Wnukowskiego. 
... Tabliczka do pisania tekstów - kamienna (łupkowa), gliniana, drewniana, woskowa, o której możemy poczytać m.in. we „Wstępie do archeologii” Doroty Ławeckiej i „Piśmie - pamięci ludzkości” Georgesa Jeana.
… Tabliczka losów (przeznaczeń), zapewniająca jej właścicielowi możność kreowania dziejów świata (w mitologii starożytnej Mezopotamii), np. babiloński epos „Poemat o stworzeniu świata” (Enuma elisz), „Mit o ptaku Anzu”.
… Prawo dwunastu tablic (Lex duodecim tabularum), czyli najstarsza kodyfikacja prawa zwyczajowego rzymskiego, o którym pisze m.in. Kazimierz Kolańczyk w „Prawie rzymskim”.
… Tablice z Dziesięciorgiem Przykazań (Dekalogiem) otrzymane przez Mojżesza na Górze Synaj, np. „Księga Wyjścia”(Wj 20, 1-17), „Pustynia” Jana Dobraczyńskiego (TUTAJ), także – metaforycznie - swoisty nakaz moralny, np. „Kamienne tablice” Wojciecha Żukrowskiego (TUTAJ). 
… Malarstwo tablicowe, czyli średniowieczne obrazy tworzone temperą na drewnie, np. „Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1460-1500” Jerzego Gadomskiego, „Gotyckie malarstwo tablicowe w Polsce” Marii Otto-Michałowskiej.
… Tablica paschalna - zestawienie dat kolejnych świąt Wielkanocy, służące do stworzenia kalendarza ruchomych świąt kościelnych, np. „Monumenta Poloniae historica” Augusta Bielowskiego.
… Tabliczka mnożenia (Tablica Pitagorasa), np. „Uliczka Tabliczki Mnożenia” Wandy Chotomskiej, "Tabliczka czekolady" Beaty Lipskiej (wierszyki ułatwiające przyswojenie działań matematycznych).
... Układ okresowy pierwiastków (tablica Mendelejewa), np. "Układ okresowy" (The Periodic table) Primo Leviego.
… Tablice edukacyjne, czyli pomoce naukowe - często w formie plansz, rysunków, tekstów, zestawień dat i faktów, np. „Tablice historyczne” Lecha Bielskiego i Mariusza Trąby… Tablice matematyczne – zestaw danych lub wzorów, np. „Wybrane wzory matematyczne na egzamin maturalny z matematyki” (publikacja CKE), „Pięciocyfrowe tablice wartości funkcji sinus i cosinus 360 stopni” Marcelego Sławika, „Podręczne tablice statystyczne” Ryszarda i Wojciecha Zielińskich. Także z innych przedmiotów, np. „Tablice matematyczne, fizyczne, chemiczne i astronomiczne” (Bolechowice 1994).
... Tablica ekonomiczna, zbudowana przez Françoisa Quesnaya (w książce „Tableau économique”), przedstawiająca obieg bogactw w społeczeństwie.
…Tablice klasyfikacji w bibliotekarstwie (UKD), np. „Klasyfikacja dziesiętna. Tablice skrócone”.

Może być także tablica...
… genealogiczna (drzewo genealogiczne) - rodowód przedstawiony graficzne, istotny m.in. w "powieściach-rzekach" (sagach), zob. TUTAJ;
… ilustracyjna (w książce), objaśniająca tekst, dodająca coś do niego, czasem w formie wkładki, np. „Hellenika. Wizerunek epoki od Aleksandra do Augusta” Anny Świderkówny (Warszawa 1987) z naszych zbiorów liczy – oprócz ilustracji, map, rysunków - 408 stron tekstu oraz aż 88 stron tablic, a dodatkowo tablicę złożoną i tablicę złożoną luzem;
… informacyjna, najczęściej budowlana, podająca podstawowe dane o inwestorze, wykonawcy, adresie, numerze pozwolenia, kierownikach budowy i robót itp.;
… nagrobkowa, np. „Niecodziennik” Jana Twardowskiego. Przykład umieszczonego na niej epitafium (z przymrużeniem oka): 

"Dobry z ciebie był parobek, 
więc ci stawiam ten nagrobek" 

i dopisek: 

"Kiedyś stawiał mu nagrobek, 
to już nie był twój parobek, 
ani tyś mu nie był panem. 
Pocałuj go w piszczel. Amen"

… rejestracyjna, np. z okładki „Tablicy z Macondo. Osiemnastu prób wytłumaczenia, po co i dlaczego się pisze” Stanisława Barańczaka (wyd. Londyn 1990);
… urzędowa – z oficjalną nazwą urzędu, często z godłem;
… w koszykówce (sport) – płyta, do której przymocowany jest kosz;
… w mediach społecznościowych - miejsce, w którym użytkownicy zbierają interesujące ich treści.

Może jeszcze dwie tabliczki? Znamionowa, przymocowana trwale do urządzenia czy pojazdu, na której znajdują się jego podstawowe dane (nazwa, producent, rok produkcji, numer seryjny, parametry itp.) oraz smaczniejsza, czyli tabliczka czekolady, np. "Czekolada" Joanne Harris.

Od tabliczki do tabletu… A kto napisze – dość krótką na razie - historię tabletu?

"poeta śmietników jest bliżej prawdy / niż poeta chmur" (Tadeusz Różewicz). Literacka filozofia śmietnika

Na parterze budynku, w którym pracujemy, mamy od niedawna – na samym korytarzu – dziesięć pojemników na odpady… Śmieci, odpady, pozostałości, szpargały, rupiecie, resztki, graty, makulatura, złom. Wysypiska, śmietniki, rynsztoki, ścieki. Dobry (?) temat dla literatury.  

Tadeusz Różewicz napisał w „Opowiadaniu dydaktycznym”:

„bliski mojemu sercu 
śmietnik wielkomiejski
poeta śmietników jest bliżej prawdy
niż poeta chmur
śmietniki są pełne życia
niespodzianek” 

Temu tematowi pozostał na swój sposób wierny w całej twórczości. Kobietę bytującą na gigantycznym śmietnisku uczynił tytułową bohaterką dramatu "Stara kobieta wysiaduje”. Problemowi „surowców wtórnych” poświęcił "Grupę Laokoona". Rozkład, bałagan – jako temat i kategorię formalną – wprowadził na dobre do literatury. Drugie, to kolaż scen niezhierarchizowanych tematycznie, chronologicznie ani kompozycyjnie, zaprzeczenie rygorom gatunków – po prostu „forma otwarta” (np. „Kartoteka”).

Podobnie Miron Białoszewski. On także nieład uczynił budulcem twórczości, stanowiącej – jak w tytule! – „Szumy, zlepy, ciągi”. I tematem, np. wiersze „Obierzyny (1)”, „Obierzyny (2)”, „Obierzyny (3)”. 

Śmietnik, wysypisko, rynsztok, ściek pojawiają się w baśni (np. "Dzielny ołowiany żołnierzyk", "Igła do cerowania", „Pięć ziarnek grochu” Hansa Christiana Andersena) i literaturze dla dzieci, np. „Basia i śmieci” Zofii Staneckiej, "Mam przyjaciela śmieciarza" Suzanne Schürmann, … kryminale, np. "Harrish Macbeth i śmierć śmieciarza" Marion Chesney (pseud. M.C. Beaton), "Jestem otchłanią" Donato Carrisi, "Wysypisko" Marka Ołdakowskiego, … powieści obyczajowej, np. „Lalka” Bolesława Prusa (TUTAJ, rozdział „Medytacje”), "Dziewczęta z Nowolipek" Poli Gojawiczyńskiej, … romansie, np. "Miłość znaleziona w śmietniku" Anny Głowacz, ... powieści fantastycznej, cyberpunkowej, np. "Neuromancer" Williama Gibsona, … eseju, np. "Przyszła archeologia", „Śmieci, śmieci” (ze zbioru „Moment niedźwiedzia”) Olgi Tokarczuk, … opowiadaniu, np. "Wilczęta z czarnego podwórza" Marii Dąbrowskiej, „Góra wszystkich świętych” (z „Opowiadań bizarnych”) Tokarczuk, … poezji, np. „Makulatura, złom” Ryszarda Krynickiego, „Siła niższa (full hasiok)” Konrada Góry, … dramacie, np. „Końcówka” Samuela Becketta. Znaczą lub symbolizują...
… Miejsce wyrzucania przedmiotów zużytych, zepsutych, zbędnych, np. wspomniane „Śmieci, śmieci”.
… Miejsce, w którym znajdują się (mogą się znaleźć) ukryte skarby, przedmioty wartościowe, np. Złota Kula ze Strefy w "Pikniku na skraju drogi" Arkadija i Borisa Strugackich (TUTAJ).
… Pozostałości po katastrofie, np. "Czarnobylska modlitwa. Kronika przyszłości" Swietłany Aleksijewicz lub wojnie, np. „Pieśń” Tadeusza Borowskiego:

„Zostanie po nas złom żelazny
i głuchy, drwiący śmiech pokoleń.”

… Niezdrową, bezwartościową żywność („śmieciowe jedzenie”), np. „Gwiazdka 1995” Ludwika Jerzego Kerna (wiersz zacytowany TUTAJ).
… Zanieczyszczenie środowiska, np. "Diamenty w kopalni" Leonarda Cohena:

"Wszystkie rzeki wypełnia
Starych puszek rdza"
(Tł. Maciej Karpiński i Maciej Zembaty)

… Ubóstwo, często skrajne, np. dzielnice nędzy w "Tajemnicach Paryża" Eugène’a Sue (TUTAJ) i „Opowieści wigilijnej” Charlesa Dickensa, „Opowieści o Niewidzialnym” Érica-Emmanuela Schmitta:

"Jeśli chcesz wiedzieć, czy jesteś miejscu bogatym, czy biednym, rozglądasz się za pojemnikami na śmieci. Jeśli nie widzisz ani śmieci, ani pojemników, okolica jest bardzo bogata. Jeśli widzisz pojemniki, ale nie widzisz śmieci, jest bogata. Jeśli widzisz śmieci obok pojemników, nie jest ani bogata, ani biedna: jest turystyczna. Jeśli widzisz śmieci bez pojemników, jest biedna. A jeśli ludzie mieszkają pośród śmieci, jest bardzo, bardzo biedna.” (Tł. Barbara Grzegorzewska)

… Ojczyznę (skonfliktowaną), np. „Generał Barcz” Juliusza Kadena-Bandrowskiego („Radość z odzyskanego śmietnika”), tęsknotę, nostalgię (przenośnie), np. „Kufer” Kazimierza Wierzyńskiego ("Samotność dzika, gorycz nostalgii, / Najrozpaczliwszy rupieć”).
… Świat, np. "Ziemia jałowa" (The Waste Land) Thomasa Stearnsa Eliota (TUTAJ).
… (Postapokaliptyczną) przyszłość, np. „Końcówka” Becketta („mieszkaniami” Nagga i Nella są kubły na śmieci), „Złomiarz” Paolo Bacigalupiego, "Droga" Cormaca McCarthy'ego (TUTAJ).
… Przypadkowość, absurdalność ludzkiego życia, np. „bezsensowna” śmierć Maćka Chełmickiego z „Popiołu i diamentu” Jerzego Andrzejewskiego, którą można interpretować także w sensie politycznym – w kontekście kształtującego się nowego ustroju (wartości poprzedniego systemu są przeznaczone na „śmietnik historii”).
… Izolację, inercję, dezintegrację, do której człowiek ostatecznie się przyzwyczaja i która jest mu w jakimś sensie na rękę, gdyż w tej sytuacji nie musi podejmować obowiązków ani codziennych wyborów, np. „Wyspa” Jamesa Grahama Ballarda (TUTAJ). 
… Coś nieistotnego, np. "Reszta to śmieci" Leonarda Cohena.
… W teorii literatury: formę collage’u, eklektyzm, np. powieść postmodernistyczna („Ferdydurke” Witolda Gombrowicza, "Rzeźnia numer 5" Kurta Vonneguta), … formy niedokończone, możliwe, np. "Dżin. Czerwona wyrwa w bruku ulicznym" Alaina Robbe-Grilleta (TUTAJ), czasem połączone z turpizmem, np. „Ogród” Stanisława Grochowiaka (zwalone żelastwo w miejscu, w którym spodziewalibyśmy się piękna).
... Jeszcze pojęcie - popularne w oświacie w latach 60. i 70. XX wieku - i nadal w niej "straszące": odpad szkolny, czyli liczbę uczniów, którzy nie ukończyli szkoły w wieku obowiązku szkolnego, w stosunku do wszystkich uczniów kończących naukę w danym roku szkolnym, np. „Odpad i odsiew młodzieży w szkołach średnich. Badania z terenu województwa bydgoskiego” Teresy Ciecierskiej (1963). 

Temat pokrewny: Brud. Ale..., jak daleko nas zaprowadziła prosta obserwacja, że na korytarzu (bardzo) przybyło śmietników!

Fot. wysypiska: Pixabay.com

„Ludzie nie kłócą się nigdy wtedy, kiedy patrzą razem w gwiazdy” (Halina Górska)

„Jest taki dzień, bardzo ciepły, choć grudniowy,
Dzień, zwykły dzień, w którym gasną wszelkie spory”
(„Dzień jeden w roku” (Jest taki dzień), tekst: Krzysztof Dzikowski, muz. Seweryn Krajewski)

W kalendarzu istnieje Dzień Łagodzenia Konfliktów, czyli International Day of Peace, który przypada 21 września. Wydaje się, że można by dodać jeszcze drugą datę – 24 grudnia. Dziś poruszymy temat konfliktu w literaturze. Może to być konflikt…

... Interesów, np. "Klient" Johna Grishama (prawniczka jest skłonna do złamania prawa, by obronić nastolatka ściganego przez mafię... i przez adwokata).
… Małżeński, np. „Madame Bovary” Gustave’a Flauberta, "Anna Karenina" Lwa Tołstoja, "Granica" Zofii Nałkowskiej (TUTAJ).
… Rodzinny: między rodzeństwem, np. Kain i Abel (Rdz 4, 1-14)… Między rodzicami a dziećmi, często w postaci sporu o idee, tj. konflikt pokoleń, np. „Tango” Sławomira Mrożka... Między ojcem a dziećmi, np. „Doktor Piotr” Stefana Żeromskiego… Także o spadek, np. „Skąpiec” Moliera… Między matką a dziećmi, np. Aniela Dulska i Zbyszko w "Moralności Pani Dulskiej" Gabrieli Zapolskiej… Między teściową a synową, np. „Barbara Radziwiłłówna” Alojzego Felińskiego… Między teściem a synową, np. „Maria” Antoniego Malczewskiego. Również konflikt między rodzinami, np. „Romeo i Julia” Williama Szekspira.
… Pokoleniowy (poza rodziną), np. między romantykami a pozytywistami w „Lalce” Bolesława Prusa, „My i wy” Aleksandra Świętochowskiego, „Do młodych” Adama Asnyka. To często konflikt pokoleń literackich. 
… Sąsiedzki, np. „Zemsta” Aleksandra Fredry, „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza, „Romeo i Julia na wsi” Gottfrieda Kellera (TUTAJ).
… Społeczny, polityczny, np. poezja „proletariacka”, „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego („Wyście sobie, a my sobie. / Każden sobie rzepkę skrobie”), „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego (Baku, zakończenie powieści)… Etniczny, np. „Nagość życia. Opowieści z bagien Rwandy”, „Sezon maczet”, „Strategia antylop” Jeana Hatzfelda… Religijny (wojny i prześladowania religijne), np. „Krzyżowcy” Zofii Kossak, dokument "Ocalona, aby przebaczyć" Immaculée Ilbagizy i Steve'a Erwina.
... Szkolny, np. przemoc wobec nauczyciela w "Szkole" Jacka Dehnela... Wobec koleżeństwa, np. "Teraz twoja kolej! Opowiadania na temat przemocy w szkole" Elisabeth Zöller.
… Światopoglądowy, np. „Dzieje Apostolskie” - spory między faryzeuszami, saduceuszami i Pawłem Apostołem o zmartwychwstanie (Dz 23, 6-9), kłótnie faryzeuszy z saduceuszami w „Judaszu z Kariothu” Karola Huberta Rostworowskiego.
… Psychiczny, wewnętrzny, konflikt sumienia (moralny), np. „Antygona” Sofoklesa, "Hamlet" i „Makbet” Williama Szekspira (TUTAJ), wewnętrzne rozdarcie bohaterów romantycznych, "Zbrodnia i kara" Fiodora Dostojewskiego, postawy pisarzy okresu totalitaryzmu („Hańba domowa” Jacka Trznadla), „Podwójne dno” Kazimierza Wierzyńskiego:

„Rosło piękno nie do pojęcia
I skotłowana rosła zbrodnia,
Ta sama nosiła je ziemia 
I człowiek po niej szedł ten sam
Co ja i ty,
Rozdarty sprzecznością,
Podwójny człowiek,
Zarazem dobry 
I zły.”

Także uczuciowy (miłość z brakiem wzajemności lub z przeszkodami), np. "Cierpienia młodego Wertera" Johanna Wolfganga Goethego, "Duma i uprzedzenie" Jane Austen.
… W środowisku pracy: na polu pracodawca - pracownicy, np. "Germinal" Emila Zoli, "Tkacze" Gerharta Hauptmanna… Między pracownikami, np. walka z tzw. wrogim elementem: "Węgiel" Aleksandra Ścibor-Rylskiego i wiele powieści produkcyjnych.
… Zbrojny: międzynarodowy (to często eufemistyczny synonim wojny)... Między dwoma państwami lub lokalny, np. wojna 1919-1920 (TUTAJ, TUTAJ), „Wojna futbolowa” Ryszarda Kapuścińskiego… Globalny, np. „Przygody dobrego wojaka Szwejka podczas wojny światowej” Jaroslava Haška, „Sól ziemi” Józefa Wittlina (TUTAJ), „Gdzie byłeś,  Adamie?” Heinricha Bölla (TUTAJ), „Młode lwy” Irwina Shawa (TUTAJ). Więcej przykładów TUTAJ.

Ze szkoły pamiętamy dyskusje o konflikcie tragicznym (nierozwiązywalnym) w „Antygonie” Sofoklesa czy „Konradzie Wallenrodzie” Mickiewicza. Świat (nie tylko świat przedstawiony) jest bardzo skonfliktowany. Dobrze byłoby, aby Dzień Łagodzenia Konfliktów – praktycznie stosowany – następował 365 dni w roku. Może warto popatrzeć wyżej. Ponad. Przecież ludzie „nie kłócą się nigdy wtedy, kiedy patrzą razem w gwiazdy”. Tak napisała Halina Górska w „Chłopcach z ulic miasta” - obowiązkowej, wartościowej i pouczającej lekturze szkolnej z mojego dzieciństwa.

Źródło fot. Pixabay.com

Książki (nie)zapomniane – Warownia zbudowana z prawd podstawowych

Osobliwa, niezwykła książka. Raczej nie powieść, bo praktycznie nie ma akcji. Prędzej przypowieść. Może traktat. Pojawiają się w niej między innymi (idealny?) władca - przywódca ludu i  cesarski syn, czyli narrator. Zatem utopia? „Twierdza” (Citadelle) ANTOINE’A DE SAINT-EXUPÉRY’EGO (1900-1944). Niedokończone opus magnum pisarza.

„Twierdza” to swoiste kompendium filozoficznych uogólnień będących konsekwencją obserwacji życia i osobistych przemyśleń. Ponieważ zawiera niezliczoną ilość sentencji, może należałoby o niej napisać właśnie tak – zestawiając najważniejsze tematy. Są to na przykład…

… Czas, wartość czekania, cierpliwość: „Nie potępiaj błędów tak, jak to robi historyk, który osądza minioną epokę. Kto będzie robił wyrzuty cedrowi, że jest dopiero nasieniem albo łodyżką, pochylonym prętem? Poczekaj. Spośród pomyłek i błędów wyrośnie cedrowy las, z którego w wietrzne dni jak dym kadzidła będą ulatywać ptaki.”

… Bogactwo i ubóstwo, posiadanie, własność: „zamożność sprzyja powstawaniu złudzeń i pogoni za czczym bogactwem. Natomiast mieszkańcy pustyni albo klasztoru, nieposiadający nic, widzą naocznie, skąd się bierze radość i w ten sposób łatwiej chronią źródło swojej żarliwości.”

„A bogactwo polega właśnie na wierceniu studni, czekaniu na dzień odpoczynku, wydobywaniu diamentu z wnętrza ziemi i zdobywaniu miłości. Nie zaś na tym, aby studnie, dni wolne od pracy, diamenty i swobodę miłości - posiadać.”

„Nieważne jest w moich oczach, czy człowiek będzie mniej czy więcej posiadał. Ważne jest, czy będzie mniej czy bardziej człowiekiem.”

… Czyn, wysiłek, trud niezbędny do duchowego postępu: „nie wolno wam unikać wysiłku, chyba po to, żeby podjąć wysiłek jeszcze większy; gdyż zadaniem waszym jest rosnąć.”

„Bo smutek rodzi się zawsze z czasu, który upływa, a nie zostawia owocu.”

„Im cięższa praca, w której się spalasz, tym więcej daje ci radości. Im więcej dajesz, tym bardziej rośniesz. Ale musi być ktoś, kto będzie brał. I nie jest dawaniem tracić na darmo.”

… Ład, harmonia, wolność: „Ale jak wolność nie jest swawolą, tak i ład nie jest brakiem wolności.”

„Nie rozumiem, dlaczego oddzielać przymus od wolności. Im więcej wytyczę dróg, tym większą masz swobodę wyboru. A przecież każda droga jest przymusem, gdyż ogrodziłem ją z obu stron płotem.”

… Bóg, miłość: „Ukaż mi się, Panie, bo wszystko staje się okrutne, kiedy utracona jest obecność Boga.”

„Kiedy pewnego dnia będziesz przyjmował Twoje stworzenie do Twych spichlerzy, otwórz nam szeroko (…) wierzeje, i wpuść nas tam, gdzie nie będzie odpowiedzi, bo i pytań nie będzie, tylko sama szczęśliwość, która jest zwornikiem wszystkich pytań i obliczem, które daje ukojenie.”

… Pokój i wojna: „Pokój nie jest stanem, który można osiągnąć poprzez wojnę. Jeśli wierzę w pokój wywalczony bronią, zginę, rozbroiwszy się. Gdyż pokój można osiągnąć tylko budując pokój.”

… Życie i śmierć: „Bo żyć możesz tylko tym, za co zgodzisz się umrzeć. (…) Choć słowa „śmierć” i „życie” drwią z siebie nawzajem, możesz żyć tylko tym, za co gotów jesteś umierać.”

„ten, co odszedł, jeśli czcimy jego pamięć, jest potężniejszy i bardziej obecny od żywych.”

Czym zatem jest tytułowa twierdza? „Budowlą” powstałą z prawd podstawowych – z elementów najtrwalszych, właściwie niezniszczalnych, bo niematerialnych.

Ps. Edycja, która przedstawiamy, zewnętrznie wygląda jak maleńka twierdza, czy raczej kunsztownie wykonana szkatułka, ozdobiona starannie dobranymi cytatami, rzucającymi pewne światło na wielowymiarową zawartość utworu. 

Osoba i dzieła de Saint-Exa na tym blogu: TUTAJ (pisarz), TUTAJ (motywy i cytaty), TUTAJ ("Pilot wojenny"), TUTAJ ("Poczta na Południe")  

Antoine de Saint-Exupéry, Twierdza, tł. Aleksandra Olędzka-Frybesowa, Warszawa, Ożarów Mazowiecki, 2023. ISBN 978-83-11-17121-3 (sygn. 183028).

Od atomu do gwiazd (i na odwrót). Chemia i chemicy w literaturze

W listopadzie minęła kolejna rocznica urodzin Marii Skłodowskiej-Curie i Jędrzeja Śniadeckiego… Od atomu do gwiazd. Można też inaczej – „Od gwiazdy do atomu” (tytuł książki Jana Weyssenhoffa). Tak czy owak, dziś poruszymy temat chemii w literaturze. Najpierw kilka pojęć z tej dziedziny.

Atomy. Maleństwa widoczne tylko pod mikroskopem. Są przedmiotem poetyckiej refleksji Urszuli Zajączkowskiej (tomik „Atomy”) oraz wiersza dla dzieci „Nieposłuszne atomy” Marii Terlikowskiej. Pojawiają się w erotyku („*** [I jeden atom powietrza znów dwoje]” Kazimierza Przerwy-Tetmajera). Ich groźne zastosowania pobrzmiewają w groteskowym „Weselu w Atomicach” Sławomira Mrożka. Ludzka wiedza na ich temat jednak nie idzie w parze z uzewnętrznianiem zwykłych, najprostszych uczuć: „My z drugiej połowy XX wieku” Małgorzaty Hillar („rozbijający atomy / zdobywcy księżyca / wstydzimy się miękkich gestów / czułych spojrzeń / ciepłych uśmiechów”).

Pierwiastki. Mogą mieć znaczenie przenośne – jak „pierwiastek życia”, czyli „to, co czyni żywym” (Gen 1, 30), ale również jak najbardziej dosłowne, np. cynk („Cynkowi chłopcy”  Swietłany Aleksijewicz), miedź („Ballada zimowa” Krzysztofa Kamila Baczyńskiego: „chmura z miedzi”), ołów, czasem cyna („Dzielny ołowiany żołnierzyk” Hansa Christiana Andersena, „Spleen” Charlesa Baudelaire’a: „niebo ołowiane cięży jak pokrywa”, tł. Antoni Lange, wspomniana „Ballada zimowa”: „oczy z ołowiu”), srebro („Srebrne i Czarne” Władysław Broniewskiego, „Srebrna akacja” Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego), węgiel („Węgiel” Aleksandra Ścibor-Rylskiego), złoto („Złoty kubek” Teofila Lenartowicza). Coś z literatury popularnonaukowej? „Pierwiastki, czyli z czego zbudowany jest wszechświat” Jacka Challonera, ale też… „O Stanisławie Witkiewiczu. Pierwiastek walki w twórczości i działalności Witkiewicza (…)” Tadeusza Korniłowicza lub „Pierwiastek ludowy w poezyi polskiej XIX wieku (…)” Stanisława Zdziarskiego…

Związki chemiczne. Można je ująć przenośnie, a wtedy powstaje np. „Żywe wiązanie” Igora Nerwerlego, czyli książka o Januszu Korczaku. Szczególnie niebezpieczne są gazy bojowe, np. „Łazarz” André Malraux (TUTAJ), „Proszę państwa do gazu” Tadeusza Borowskiego (TUTAJ).

Z pogranicza fizyki i chemii, czyli plazma, np. "Wojna światów" Herberta George’a Wellsa (TUTAJ), "Diuna" Franka Herberta, „Solaris” Stanisława Lema (TUTAJ). Skażenie radioaktywne (lub jego możliwość) mamy w „Chińskim syndromie” Burtona Wohla (TUTAJ) czy „Punkcie widokowym” Michaela Connelly’ego. Biochemia to np. „Cząstki elementarne” Michela Houellebecqa.

Wybitnymi zdolnościami chemicznymi i niebanalną wiedzą w z tej dziedziny odznaczają się niektóre postaci literackie niebędące zawodowymi chemikami. Na przykład kapitan Nemo z "20 000 mil podmorskiej żeglugi" Julesa Verne’a, twierdzący, że na dnie morza znajdują się złoża cynku, żelaza, srebra, złota i korzystający z nich, by stworzyć m.in. elektryczność. Uzdolniony książę Dakkar pozyskiwał też stamtąd węgiel, chlorek sodu (do ogniw) sód i rtęć (tworzące amalgamat zastępujący mu cynk w ogniwach Bunsena), a palniki w kuchni wykonał z platyny. Podobnie – wszechstronny inżynier Cyrus Smith z "Tajemniczej wyspy". Pozyskiwał siarczan żelaza, by z niego wytworzyć kwas siarkowy i azotowy. Był w stanie produkować glicerynę (z sody i tłuszczu), szkło, mydło, cegłę, proch strzelniczy. Inny bohater Verne’a - Tomas Roch, czyli „Straszny wynalazca” – obmyślał potężną broń. 

Chemicy i alchemicy pojawiają się w literaturze biograficznej, wspomnieniowej i popularnonaukowej ("Maria Curie” Ève Curie,  "O chemii i chemikach" Iry D. Gerard, "Tragedia Antoniego Lavoisier" Anny Mierzeckiej), powieści gotyckiej („Frankenstein, czyli współczesny Prometeusz” Mary W. Shelley), historycznej ("Kamień filozoficzny" Marguerite Yourcenar, „Wędrowiec. Opowieść o Paracelsusie” Wacława Gołembowicza, Alchemia miłości” Julii Golding – tytuł metaforyczny), kryminalnej, sensacyjnej i thrillerze ("Dr Jekyll i Mr Hyde" Roberta Louisa Stevensona, „Przygody Sherlocka Holmesa” Arthura Conan Doyle’a, „Przygody chemiczne Sherlocka Holmesa” Wacława Gołembowicza, „Błękitne geranium”, „Tajemnicza historia w Styles” i inne utwory Agathy Christie, "Pachnidło" Patricka Süskinda, „Chemik” Stephenie Meyer), obyczajowej i satyrycznej ("Mistrz i Małgorzata" Michaiła Bułhakowa), science fiction („Piknik na skraju drogi" Arkadija i Borisa Strugackich - TUTAJ, „Kocia kołyska” Kurta Vonneguta). Są w literaturze różnych epok: romantyzmu ("Poszukiwanie absolutu" Honoré de Balzaca, „Józef Balsamo” Alexandre'a Dumasa), pozytywizmu („Lalka” Bolesława Prusa), aż po współczesność ("Alchemik" Paulo Coelho, "Harry Potter" Joanne K. Rowling, "Lekcje chemii" Bonnie Garmus). Zob. też Naukowcy TUTAJ. Nauczycieli chemii spotykamy głównie w prozie dla młodzieży To np. Wiesława Czartoryska, czyli Próbówka ("Felix, Net i Nika" Rafała Kosika). Zob. też nauczyciele przedmiotów TUTAJ.

I jeszcze z wierszy Juliana Tuwima (bardzo zainteresowanego chemią, co potwierdzają anegdoty, np. TUTAJ): „Nauka”:

„Mam tej wiedzy zapas nieskończony:
2(pi)r, H2SO4,
Jabłka, lampy Crookesy, Newtony,
Azot, wodór, zmiany atmosfery...”

i "Nagrobek chemika":

,,Tutaj leży chemik Dezydery,
który wypił aż po samo dno,
dwa wiadra H2SO4,
myśląc że to zwykłe H20.”

Ps. Michaela Faradaya - twórcę podstaw elektrochemii – przedstawiamy TUTAJ. Z „przedmiotowego” cyklu mamy jeszcze m.in.: anatomia geografii TUTAJ, fizyka w poezji TUTAJ, matematyka w geografii, historii, frazeologii TUTAJ i literaturze TUTAJ, zadania matematyczne (na wesoło) oraz wypowiedzi sławnych ludzi o matematyce TUTAJ.

Ciekawostka! Chemiczne wyjaśnienie zagadki „Błękitnego geranium” Agathy Christie znajdziemy w: Iwona Maciejowska, Zagadka śmierci pani Pritchard. Konspekt lekcji chemii dla szkół ponadgimnazjalnych, „Chemia w Szkole” 2003, nr 2, s. 86-92 (Czytelnia).

Źródło fot. Pixabay.com

Biała Dama, czarna owca, niebieski ptak..., czyli o kolorach

22 listopada przypada Dzień Kredki. Przegląd niektórych artykułów na temat spostrzegania i znaczenia barw w naszym życiu był TUTAJ. Pojawił się też mini test. Dzisiaj do zagadnienia podejdziemy nie psychologicznie, lecz językoznawczo, ale pytanie również się pojawi. Od niego zaczynamy. Odpowiedź - jak zwykle - na końcu.

PYTANIE
Pogrupuj wyrazy bliskoznaczne według kolorów, których odcienie oznaczają: a/ brązowy, b/ czerwony, c/ niebieski.
Odcienie: chabrowy, orzechowy, koralowy, karminowy, kasztanowy, błękitny, tabaczkowy, modry, bordowy, lazurowy, czekoladowy, pąsowy, turkusowy, kakaowy, szkarłatny, piwny, purpurowy, buraczkowy, szafirowy, rubinowy, brunatny, kawowy, amarantowy, krwisty, karmazynowy, malinowy, wiśniowy, granatowy, morski, sjena palona.

A teraz coś o barwach w języku polskim. Czy znamy te związki frazeologiczne? A może potrafimy dodać inne, których tu nie wymieniono? Z pozoru rzecz wydaje się łatwa. Jednak nie zawsze tak jest. Jakiś czas temu - wspomina p. Basia - rozmawiałam z uczniami ostatniej klasy szkoły ponadpodstawowej na temat frazeologii. Na pytanie, co znaczy "trącić myszką", padła odpowiedź: "leżeć obok komputera!" Naprawdę!

Biały
Biali (historycznie: stronnictwo, ugrupowanie polityczne), Biała Dama (widmo w niektórych zamkach), biała flaga (kapitulacja), biała gorączka (silna emocja), biała magia (działanie mające na celu wywoływanie zjawisk nadnaturalnych bez pomocy złych duchów), biała śmierć (kokaina, też: sól, cukier), białe szaleństwo (sporty na śniegu), biały kruk (unikat), biały walc (ostatni taniec na balu), biały welon (ślubny).

Brązowy
Brązowa koszula (noszona przez hitlerowców), opalić się na brąz (opalić się mocno), węgiel brunatny (kopalina).

Czarny
Czarna dziura (sytuacja bez wyjścia), czarna flaga (piratów), czarna godzina (okres największych kłopotów, głównie finansowych), czarna koszula (noszona przez włoskich faszystów), czarna niewdzięczność (wielka niewdzięczność), czarna owca (wyrzutek, zakała), czarna polewka (potrawa dla odrzuconego zalotnika), czarna rozpacz (wielka rozpacz), czarno na białym (wyraźnie, jednoznacznie), czarnowidztwo, czarne myśli (pesymizm), czarne złoto (węgiel), czarny charakter (bohater negatywny), czarny dzień (szczególnie trudny do przeżycia dzień, obfitujący w bolesne sytuacje; także: historycznie lub socjologicznie - "czarne dni", to np. dni krachu na giełdzie), czarny humor ("niewesoły"), czarny koń (nieoczekiwany zwycięzca), czarny rynek (nielegalny handel), mała czarna (kawa lub sukienka).

Czerwony
Czerwona Planeta (Mars), czerwoni (historycznie: stronnictwo, ugrupowanie polityczne), czerwony jak burak (zaczerwieniony na twarzy z powodu silnej emocji, np. wstydu),  czerwony kur (pożar).

Niebieski
Błękitna krew (arystokracja), błękitne hełmy (wojska sił pokojowych ONZ), myśleć o niebieskich migdałach (bujać w obłokach), niebieski ptak (lekkoduch).

Siwy, szary, bury
Bury (bezbarwny, taki, jak inni, nie do odróżnienia), pierwszy siwy włos (pierwsza oznaka starzenia się), szara eminencja (osoba wpływowa, ale będąca w ukryciu, niezajmująca oficjalnie żadnych stanowisk), szara godzina (szarówka), szara myszka (osoba niepozorna), szara strefa (działalność gospodarcza z pominięciem prawa), szara szlachta (szaraczkowa, zaściankowa), szary (przeciętny), szarzyzna życia (monotonia, przyziemność), zrobić na szaro (sprawić, że ktoś znajdzie się w kłopotliwym położeniu).

Srebrny
Judaszowe srebrniki (pieniądze za zdradę), mowa jest srebrem, a milczenie złotem (mądre słowa są cenne, ale umiejętność słuchania i niewypowiadania się w odpowiednim momencie jest cenniejsza), srebra rodowe (kosztowności rodowe), srebrne włosy (siwe włosy), srebrny jubileusz (25 przepracowanych, wspólnie przeżytych lat), żywe srebro (ktoś bardzo ruchliwy).

Zielony
Być zielonym (niedojrzałym, niemającym wiedzy na jakiś temat), dać zielone światło (pozwolić), mieć zielono w głowie (być lekkomyślnym), posłać kogoś na zieloną trawkę (zdymisjonować), zielona granica (niestrzeżona, lub słabo chroniona granica), zielona noc (ostatnia noc kolonii), zielona rewolucja (z inicjatywy FAO: program rozwoju rolnictwa w latach 60. XX w., którego celem była likwidacja głodu na Ziemi), zielona szkoła (zamiejscowe, dłuższe zajęcia uczniów poza szkołą), zielone lata (młodość), zielone płuca (tereny z dużą ilością roślin), zielony stolik (do gry w ruletkę), zzielenieć z zazdrości (bardzo zazdrościć).

Złoty
Gorączka złota (wydarzenia historyczne), na wagę złota (bardzo cenne), obiecywać złote góry (obiecywać coś niemożliwego do zrealizowania), szczere złoto (coś, ktoś wysoko ceniony), złota młodzież (wielkomiejska, zamożna, lekkomyślna), złota myśl (zwięzłe sformułowanie o charakterze maksymy lub sentencji), złota reguła etyczna (zasada wzajemności: „traktuj innych tak, jak ty byś chciał być traktowany”), złota rybka (baśniowa ryba, spełniająca trzy życzenia w zamian za darowanie życia), złote gody (50 przepracowanych, wspólnie przeżytych lat), złote kajdany (życie w dobrobycie, ale bez wolności), złote runo (z mitologii greckiej; przenośnie - bogactwo, majątek, rzeczy trudno osiągalne), złotousty (od przydomka św. Jana „Chryzostoma” – osoba posiadająca dar wymowy), złoty cielec (z Biblii – przedmiot kultu, fałszywy bożek; przenośnie - bogactwo jako ostateczny cel dążeń), złoty podział (odcinka - zasada estetyczna w starożytności), złoty róg (z „Wesela” Wyspiańskiego; przenośnie – coś cennego, co się porzuciło, zgubiło dla czegoś bez większej wartości), złoty środek (kompromisowe rozwiązanie), złoty wiek (czas rozkwitu).

Żółty
Żółta kartka (upomnienie dla zawodnika w piłce nożnej), żółte papiery (dokumenty stwierdzające chorobę psychiczną).

ODPOWIEDŹ na pytanie zadane we wstępie:
a/ Brązowy: orzechowy, kasztanowy, tabaczkowy, czekoladowy, kakaowy, piwny, brunatny, kawowy, sjena palona.
b/ Czerwony: koralowy, karminowy, bordowy, pąsowy, szkarłatny, purpurowy, buraczkowy, rubinowy, amarantowy, krwisty, karmazynowy, malinowy, wiśniowy.
c/ Niebieski: chabrowy, błękitny, modry, lazurowy, turkusowy, szafirowy, granatowy, morski.

„Z chorobą jest tak jak ze śmiercią. Jest faktem. Nie jest żadną karą” (Éric-Emmanuel Schmitt, „Oskar i pani Róża”)

7 kwietnia obchodzimy Dzień Pracownika Służby Zdrowia i Światowy Dzień Zdrowia, 5 maja - Międzynarodowy Dzień Położnej, 12 maja - Międzynarodowy Dzień Pielęgniarek, 17 września - Światowy Dzień Bezpieczeństwa Pacjenta, 1 października - Międzynarodowy Dzień Lekarza, a 18 października - wspomnienie św. Łukasza, patrona lekarzy. Można więc o nich pisać przez cały rok. Dziś będzie o niektórych literackich ujęciach chorób. Na ogół pominiemy wskazane TUTAJ. 

Choroby genetyczne, czyli zespół Turnera (np. "Diagnoza" Jennifer Haigh) i zespół Downa ("Cela. Odpowiedź na zespół Downa" Anny Sobolewskiej).

Choroby metaboliczne, np. podagra („Pamiętniki” Giovanniego G. Casanovy, „Zemsta” Aleksandra Fredry).

Choroby neurologiczne, to np. epilepsja ("Tancerz mecenasa Kraykowskiego" Witolda Gombrowicza) lub guz mózgu („Con amore” Krystyny Berwińskiej, TUTAJ, "Oswoić los" Anny Cholewy-Selo)… Migrena i inne bóle głowy, np. globusy Emilii Korczyńskiej w „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej, migrena Izabeli w „Lalce” Bolesława Prusa, przypadłość Poncjusza Piłata z „Mistrz i Małgorzaty” Michaiła Bułhakowa oraz matki bohatera opowiadania „Karakony” ze zbioru „Sklepy cynamonowe” Brunona Schulza, wreszcie cała plejada innych postaci z podobnymi przypadłościami. Wybrane książki: „Duma i uprzedzenie” oraz „Manfield Park” Jane Austen, „Tajemniczy ogród” Frances Hodgson Burnett, „Bez dogmatu” Henryka Sienkiewicza, proza Virginii Woolf, „Moralność Pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej, „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza, „Harry Potter” J.K. Rowling, zaś w poezji - „Śmierć inteligenta. Hagiografia” Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, wiersze Emily Dickinson (TUTAJ)… Mózgowe porażenie dziecięce, np. „Kariatyda i Malutek” Katarzyny Dziury… Udar mózgu, paraliż, np. "Skafander i motyl" Jeana-Dominique'a Bauby'ego.

Choroby nowotworowe, czyli „Oddział chorych na raka” Aleksandra Sołżenicyna jako metafora totalitarnego państwa czy nowotwór mózgu, na który cierpiał doktor Dobraniecki z „Profesora  Wilczura” Tadeusza Dołęgi-Mostowicza.

Choroby pasożytnicze: malaria (daw. zimnica, febra). Najbardziej znany przykład: przypadek Nel z „W pustyni i w puszczy” Henryka Sienkiewicza… Wszawica, świerzb: opowiadania z tomu „Pożegnanie z Marią” Tadeusza Borowskiego (TUTAJ, oraz wiersz pod takim tytułem), literatura wojenna i obozowa.

Choroby układu krwiotwórczego, to m.in. anemia, na którą cierpi Marcel z „Doliny Światła” Aleksandra Minkowskiego i białaczka ("Oskar i pani Róża" Erica-Emmannuela Schmitta).

Choroby układu oddechowego. Astma (choruje na nią Prosiaczek z "Władcy Much" Williama Goldinga, TUTAJ), ale też – ukazywana w literaturze znacznie częściej - gruźlica (daw. suchoty). Niektóre z licznych przykładów: "Dama Kameliowa" Alexandra Dumasa (syna), "Marta" Elizy Orzeszkowej, "Kamizelka" Bolesława Prusa, "Sonet XXXIX" (z cyklu "Z chałupy") Jana Kasprowicza, "Śmierć" Ignacego Dąbrowskiego, „Cokolwiek się zdarzy – niech uderza we mnie…” Stefana Żeromskiego, "Czarodziejska góra" Thomasa Manna, "Ciała i dusze” Maxence'a van der Meerscha (TUTAJ), „Brzezina” Jarosława Iwaszkiewicza.

Choroby weneryczne. Nie stronią od pisania o nich twórcy modernizmu: Stefana Żeromski („Dzieje grzechu”) i Gabriela Zapolska („O czym się nawet myśleć nie chce”). 

Choroby ogólnoustrojowe, wielonarządowe, np. krzywica (rachityzm) - przypadłość syna Boba Cratchita z "Opowieści wigilijnej" Charlesa Dickensa, szkorbut, na który cierpi tytułowy bohater „Elegii o śmierci Ludwika Waryńskiego” Władysława Broniewskiego.

Choroby zakaźne. Tych jest w literaturze sporo. Cholera, np. "Cholera w Neapolu" Aleksandra Świętochowskiego, "Huzar na dachu" Jeana Giono (TUTAJ), "Miłość w czasach zarazy" Gabriela Garcii Márqueza… Dur brzuszny (tyfus), pojawiający się – jako wynik wyczerpania, przemęczenia nauką - u Gilberta Blythe’a w „Ani na uniwersytecie” Lucy Maud Montgomery, także "Siłaczka" Stefana Żeromskiego, literatura obozowa (Tadeusza Borowskiego i innych)... Dżuma: „Dekameron” Giovanniego Boccaccia, „Dziennik roku zarazy” Daniela Defoe, „Maska śmierci szkarłatnej” („Maska czerwonego moru”) Edgara Allana Poe'a, "Alpuhara" (z "Konrada Wallenroda") Adama Mickiewicza, "Ojciec zadżumionych" Juliusza Słowackiego, "Dżuma" Alberta Camusa (TUTAJ), "Karzeł" Pära Lagerkvista (TUTAJ), „Narcyz i Złotousty” Hermanna Hessego (TUTAJ), "Dżuma w Neapolu" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego (zob. też przy temacie Maski, TUTAJ)… Krztusiec (koklusz), np. "Litania z czwartego piętra" Kazimierza Wierzyńskiego…Ospa, na którą umiera „Nana" Emila Zoli… Trąd. Choroba Naamana Syryjczyka (2 Krl 5,1-14), a w „Biblii” także m.in. w „Księdze Hioba”, „Ewangeliach” (Mk 1,40-45=Łk 5,12-16). Inne przykłady: "Ben-Hur" Lewisa Wallace'a, "Wieża" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Metaforycznie: dramat "Trąd w Pałacu Sprawiedliwości" Ugo Bettiego, "Trędowata" Heleny Mniszkówny… Wścieklizna, np. „Profesor Wilczur” Tadeusza Dołęgi-Mostowicza.

Zaburzenia psychiczne i osobowości (borderline, choroba afektywna dwubiegunowa, paranoja, psychozy, schizofrenia i inne). Przykłady można mnożyć: "Hamlet" (Ofelia) i "Makbet" (Lady Makbet) Williama Szekspira (TUTAJ), "Wariat i zakonnica czyli Nie ma złego, Co by na jeszcze Gorsze nie wyszło" Stanisława Ignacego Witkiewicza, "Mistrz i Małgorzata" (Iwan Bezdomny) Michaiła Bułhakowa, "Chimeryczny lokator" Rolanda Topora, "Czuła jest noc" Francisa Scotta Fitzgeralda, "Lot nad kukułczym gniazdem" Kena Keseya, "Ptasiek" Williama Whartona, "Lśnienie" i "Misery" Stephena Kinga… Depresja psychiczna, niestabilność emocjonalna, np. „Szalona” Józefa Ignacego Kraszewskiego, „Pani Bovary” Gustave’a Flauberta, „Cierpienia młodego Wertera” Johanna Wolfganga Goethego, „Szklany klosz” Sylvii Plath.

Głębokie zaburzenia świadomości i przytomności. Śpiączka (koma), np. uczestnicy wyprawy Lindego z "W pustyni i w puszczy Sienkiewicza, "W twoich rękach. Dziennik matki" Glenys Carl, sfilmowana „Coma” Robina Cooka.

Książki (nie)zapomniane – W ludzkim piekle kwarantanny, czyli obraz zuniformizowanego społeczeństwa

Kolejna metaforyczna powieść o epidemii? Było ich sporo (np. TUTAJ, TUTAJ). Co jakiś czas pojawiają się nowe, bo temat fascynuje. Zwykle nie jest literalnym opisem zarazy, ale skłania się ku metaforze. “Miasto ślepców” (Ensaio sobre a cegueira) JOSÉ SARAMAGO (1922-2010) porównuje się do „Dżumy” Alberta Camusa (TUTAJ).

Dzień jak co dzień? Zaczyna się zwyczajnie, ale pod wieczór już będzie wiadomo, że był inny niż wszystkie. W kraju i mieście nieznanym z nazwy pojawia się epidemia tzw. białej ślepoty. Ludzie nagle zaczynają tracić wzrok. Prawdopodobnie zarażają się wzajemnie. Narrator nie wymienia ich imion ani nazwisk. Są to między innymi dziewczyna w ciemnych okularach, okulista, żona lekarza, złodziej samochodów. Poruszają się bez celu. Potrącają się wzajemnie. Nie wiedzą, dokąd idą. W życie społeczności szybko wkrada się chaos i zatacza coraz szersze kręgi.

„odgłosów pełna ciemność
Szum drzew kroki własny oddech co słuchaniu wadzi
Cóż z groźnych przeczuć Pójdę tam gdzie ślepiec poprowadzi”
(Jacek Kaczmarski, „Przypowieść o ślepcach”)

Motyw ślepców ma sporą tradycję w tekstach kultury. Poczynając od biblijnej przypowieści będącej fragmentem nauczania o zagrożeniach płynących dla ogółu ze strony złych przewodników (Mt 15,14-20), co znacząco poszerza perspektywę odbioru. Tę samą myśl wyraża obraz „Ślepcy” (De parabel der blinden) Pietera Bruegla Starszego i dramat Maurice’a Maeterlincka (TUTAJ).

Władze nienazwanego miasta decydują, by zarażonych mieszkańców odseparować od widzących w nieczynnym szpitalu psychiatrycznym. Poddanych kwarantannie lawinowo przybywa. Świat, społeczeństwo jako zakład dla obłąkanych - tu znowu mamy czytelne nawiązania do znanych utworów. Wystarczy wspomnieć „Salę nr 6” Antona Czechowa (TUTAJ), "Lot nad kukułczym gniazdem" Kena Keseya lub - szerzej – każdy szpital, np. "Oddział chorych na raka" Aleksandra Sołżenicyna.

I oto szpital - pilnowany przez uzbrojonych żołnierzy – przestaje się czymkolwiek różnić od więzienia. Więcej, wytwarza się w nim swoista subkultura, podział na katów i ofiary. Walka o przetrwanie, żywność, załatwienie najprostszych potrzeb stają się udręką:

„Z ręką na cudzych plecach iść poniżenie i męczarnia
Każdy z nich inną kryje myśl w inną się stronę garnie
Przy żarciu też ten pierwszy syty się poczuje
Kto szybciej zmaca gdzie jest chleb i szybciej go przeżuje (…)
O tak jak teraz Padam na nich kłębią się pode mną
A każdy swoje ciało ma i własną w ciele ciemność”
(Jacek Kaczmarski, jak wyżej)

Codzienność osadzonych (to właściwe słowo!) jest katorgą. Łamanie regulaminu, gwałty, przekraczanie kolejnych granic upokorzenia. Nasuwają się skojarzenia z kolejnymi książkami, szczególnie z „Ludźmi w sytuacjach pokusy i upokorzenia” Marka Kosewskiego i opisem okrutnego eksperymentu, czyli z „Efektem Lucyfera. Dlaczego dobrzy ludzie czynią zło?” Philipa Zimbardo. Także z perspektywą świata jako obozu w „Opowiadaniach” Tadeusza Borowskiego (TUTAJ).

W ludzkim piekle kwarantanny zrazu nikt nie wie, a z czasem coraz więcej osób się domyśla, że jest wśród nich jedna osoba, która widzi. Żona lekarza. Dobrowolnie przyszła z nim do tego miejsca. Jej obecność jemu niesie nadzieję, a innym – tak im się wydaje – zagrożenie, bo gdy zabija nożyczkami herszta ciemiężycieli i gwałcicieli, wielu… ma jej to za złe. Przywykli do niewoli? A może przestali wierzyć, że ich los się zmieni, bo przecież – jak zaznacza narrator - „ślepota jest przede wszystkim utratą nadziei”. Kolejna tradycja literacka to antyutopia? Społeczeństwo skłócone, nieznajdujące wspólnego celu, sprowadzające egzystencję do spraw materialnych (przetrwania), zuniformizowane?

„Cóż nam zostało kiedy świata zabrakło dookoła
Kije i sakwy i kapoty i palce w oczodołach
Powiewy wiatru słońca promień na chciwe twarze brać
Padać i wstawać padać i wstawać padać i wstawać padać i wstawać
I wstać”
(Jacek Kaczmarski, jak wyżej)

Pora wstać. Wydarzenia następują szybko: bunt ślepców, podpalenie szpitala, odzyskanie wolności. Ale gdzie iść? Skąd wziąć żywność? Gdzie znaleźć dach nad głową? Żona lekarza prowadzi, pomaga, zdobywa pokarm. 

„Będziemy walczyli milcząc na ślepo
I choć pójdzie wielka na ślepców obława
Nie obejmie prawo pozbawionych prawa”
(Jacek Kaczmarski, „Przysięga”)

I oto w pewnej chwili ludzie zaczynają stopniowo… odzyskiwać wzrok. Ogólna radość. Wydaje się, że niebawem wszystko wróci do normy. Tak, wydaje się, bo przecież pozostaje jeszcze ostatni, niepokojący akapit, najbardziej przypominający powieść Camusa, tylko bez perspektywy czasowej. Z „kiedyś” skróconym do „dziś”. Jak go rozumieć?
 
Ps. Powieść została sfilmowana w 2008 roku przez Fernando Meirellesa. Wstrząsający obraz dla ludzi o bardzo mocnych nerwach. 

Jose Saramago, Miasto ślepców, tł. Zofia Stanisławska, Warszawa 1999. ISBN 83-7200-483-8 (sygn. 151554).

„I nie pochłonie nas ciemność i zaduch / Popłyniemy z wiatrem w zieleni / Na wieki wieczne w otwartej przestrzeni” (Kazimierz Wierzyński)

Listopad. Nieco melancholijny miesiąc, ale także pełen nadziei (zawartej np. w tytułowym cytacie). Dziś zastanowimy się nad motywem popiołu (i „pokrewnym” mu prochem). 

Popiół to…

… Dosłownie - uboczny efekt spalania, używany w dawnych kulturach jako składnik rytualnej wody oczyszczenia (np. Lb 19, 17). Także w zabiegach mających na celu wyrządzenie szkody (np. „Mistrz Twardowski” Józefa Ignacego Kraszewskiego) czy – przeciwnie – jako lekarstwo (połączenie popiołu z dębu i wody w południowo-wschodniej Europie było uważane za uniwersalny lek, zob. „Słownik symboli” Władysława Kopalińskiego). W baśniach - element próby, np. „Kopciuszek” braci Grimm (dziewczyna otrzymuje od macochy zadanie oddzielenia w krótkim czasie popiołu od maku oraz popiołu od soczewicy).
… Przemijanie, kruchość życia, ludzki los, np. „Marność” i „Krótkość żywota” Daniela Naborowskiego, „Kartofle” Juliana Tuwima („Tak się ogień, popioły i smutek poznało”). Zob. też vanitas TUTAJ.
… Materialny koniec, pozostałość po minionym, np. "Za kulisami - Tyrtej" Cypriana Kamila Norwida i „Popiół i diament” Jerzego Andrzejewskiego (w którym fragment z Norwida stanowi motto). Ruina, zniszczenie, zagłada, np. 1 Krl 13, 3-5, „Rota” Marii Konopnickiej („Aż się rozpadnie w proch i pył / Krzyżacka zawierucha”), "Deszcz jesienny" Leopolda Staffa („kwiaty kwitnące przysypał popiołem”). Przeszłość, historia, np. „Popioły” Stefana Żeromskiego, "Koniec świata szwoleżerów" (t. 5, "Nieboska komedia", cz. 2, "Ogień i popiół") Mariana Brandysa, „Popielec” Włodzimierza Kłaczyńskiego, poemat wspomnieniowy "Popiół i wiatr" Antoniego Słonimskiego,  „Wiatr i pył” Tadeusza Konwickiego. 
… Ciało zmarłego po śmierci, np. Mdr 2, 3, „Do tegoż Kłokockiego posyłając mu kilka szklenic toczonych w Warszawie 24 Aprilis 1677 r.” Jana Andrzeja Morsztyna, "Grób Agamemnona" Juliusza Słowackiego („cichy jestem jak wy! o Atrydzi! / Których popioły śpią pod świerszczów strażą”), "Do moich zmarłych" Kazimierza Wierzyńskiego oraz pełna nadziei „Pochwała ziemi i prochu” tego poety:

„I nie pochłonie nas ciemność i zaduch (…)
Popłyniemy z wiatrem w zieleni,
Na wieki wieczne w otwartej przestrzeni (…)
Z tego świata w inny,
Z prochu w proch.”

Także "Z popiołu czy wstaniesz. Opowiadania ˂Stamtąd˃" Jacka Trznadla (o zbrodni katyńskiej). Naczynie grobowe, urna, np. "Żale" Norwida. 
… Smutek, cierpienie, wygnanie, np. Iz 61, 3; Ps 102[101], 10.
… Pokora, np. Rdz 18, 27, „Setnik rymów duchownych” Sebastiana Grabowieckiego („Ziemia-m, o Panie, i popiół nikczemny”), ks. Piotr z „Dziadów część III” Adama Mickiewicza (TUTAJ, TUTAJ):

„Panie! czymże ja jestem przed Twoim obliczem? -
Prochem i niczem;
Ale gdym Tobie moję nicość wyspowiadał,
Ja, proch, będę z Panem gadał.”

… Pokuta, np. Jon 3, 6; Est 4, 3;  posypanie głów popiołem w obrzędzie Środy Popielcowej, np. „Setnik rymów duchownych” Grabowieckiego:

„Bierzcie popioły na się, ciała poniżone, 
Sypcie ziemię na głowy na pamiątkę żeście z ziemi stworzone, 
w proch się obrócicie.”

… Odrodzenie, np. feniks, długowieczny ptak etiopski, który co jakiś czas spalał się na stosie i powstawał odmłodzony, np. "Na śklenicę malowaną" Kaspra Miaskowskiego.
… Słowa, np. "Oda do wiatru zachodniego" (Ode to the West Wind) Percy Bysshe Shelleya:

„Roztrząś, jak popiół i skry ognionośne,
Te moje słowa!... Niechaj się rozszerza
Nad senną ziemią me proroctwo”
(tł. Jan Kasprowicz)

a w oryginale:

“And, by the incantation of this verse,
Scatter, as from an unextinguished hearth
Ashes and sparks, my words among mankind!”

… Nazwa własna (imię, przezwisko). Popiel - legendarny władca Polan z IX wieku i Popiel (pustelnik), m.in. „Kronika polska” Galla Anonima, „Kronika Polski” Wincentego Kadłubka, „Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae” Jana Długosza, „Kronika wielkopolska”, „Myszeis” Ignacego Krasickiego, „Balladyna” i „Król-Duch” Juliusza Słowackiego, "Popiel i Piast" Mieczysława Romanowskiego, „Stara baśń” Kraszewskiego, „Dagome iudex” Zbigniewa Nienackiego. Kopciuszek, czyli Aschenputtel u braci Grimm (niem. aschen – popioły), Cendrillon u Charlesa Perraulta (fr. cendre - popiół), Cinderella, wspomniana przenośnie w „Morderstwie na polu golfowym” Agathy Christie (ang. ash lub cinders – popiół), Popiełuszka Hanny Januszewskiej i Janiny Porazińskiej.
… Związek z życiem ascetycznym: pokarm, np. św. Pachomiusz Starszy celowo dodawał go do pokarmu, by popsuć smak (zob. Mateusz Filipowski, Dieta w życiu ascetycznym Ojców Pustyni, „Studia Theologica Varsaviensia” UKSW, 2017, nr 1, s. 201-218), popiół z ogniska służący hinduskim ascetom do posmarowania ciała (zob. Dagnosław Demski, Postać ascety indyjskiego jako przykład alternatywnej drogi ludzkiej egzystencji, „Etnografia Polska", 1989, z. 1, s. 39-53).
… Związek z nieodwzajemnioną miłością, np. „Na oczy królewny angielskiej, która była za Fryderykiem, falcgrafem reńskim, obranym królem czeskim” Daniela Naborowskiego:

„Nie oczy, lecz pochodnie dwie nielitościwe, 
Które palą na popiół serca nieszczęśliwe.”

… Związek frazeologiczny: "Nie zasypiać gruszek w popiele", co znaczy zasnąć przy gruszkach włożonych w popiół w celu ususzenia lub upieczenia (sens: nie zwlekać, nie zaniedbywać pilnych spraw).